گنجینه ی ادب
محرم آمد ... محرم آمد ... محرم آمد ... محرم آمد ... محرم آمد ...
آخرین مطالب
لینک دوستان
وبلاگ دبیر ارجمند اقای محمود کاظمی(دینی وعربی )وبلاگ دوست عزیز آقای کاظمی (نرم افزار موبایل)سوال وپاسخ امتحانات امتحانات هماهگ ونهايي (حتما سري بزنيد) آموزش ریاضی وفیزیک دبیرستان وپیش دانشگاهینمونه سوال تمام دروس دبیرستان وپیش دانشگاهی یک وبلاگ بسیار زیبا(فیلم، صوت ، کتاب و ... )پایگاه احادیث موضوعیآخرین اطلاعات واخبار سازمان سنجشآموزش تمامی دروس دبیرستاناداره کل سنجش وارزشیابی تحصیلیگزینه دو (حتما سری بزنید)سازمان آموزش وپرورش چهارمحالآموزش وپرورش منطقه ی بن مخصوص دانش آموزان ابتدایی و راهنمایی * حتما سری بزنید* یک وبلاگ بسیار پر محتوا حتما دیدن نماییدمعرفی رشته های دانشگاهی حتماسری بزنیدکتاب های مجازی ودانلود های آن برروی موبایل کد های جاوا گروه رباتیک دفتر مقام معظم رهبریپایگاه اطلاع رسانی دولت یک سایت علمی بسیار ارزشمند از ابتدایی تا دبیرستان( سفارش می کنم دیدن نمایید) همه چیز از همه جا * شهر دانلود ........... استخاره با قرآن- دانلود نرم افزار بزرگترین سایت علمی دانش آموزان (حتما سری بزنید )نمونه سوالات امتحانیپایگاه پنج تن علیهم السلامدوستانهرهروان ولايتوخدايي كه در اين نزديكي استشهر بن - شهر مناخبار دانش آموزي شهرستان بنمهدويتزندگي زيباست اما شهادت زيباتركلامي از قرآنخبربسيج چهارمحال امام زمان (عج).....یک سایت علمی بسیار مفید مخصوص تمام دوره های تحصیلی ******پایگاه مذهبی میقاتیاحسین(ع)
+ نویسنده در پنجشنبه بیست و هشتم بهمن 1389 |

 

خداوندا ...
بگذار هرکجا تنفراست بذرعشق بکارم
هرکجا آزادگی هست ببخشایم
وهر کجا غم هست شادی نثار کنم
الهی توفیقم ده که بیش ازطلب همدلی همدلی کنم
بیش از آنکه دوستم بدارند دوست بدارم
زیرا در عطا کردن است که ستوده می شویم
و در بخشیدن است که بخشیده می شویم

 

تست آرايه هاي ادبي  * کریمی*

1/ در كدام گزينه يكي از اركان تشبيه محذوف است؟

1/ او نگاهش مثل خنجر بود                      2/چاه چونان ژرفي و پهناش، بي شرميش ناباور.

3/ قهوه خانه گرم و روشن بود،‌همچون شرم    4/ گرچه بيرون تيره بود و سر،‌همچون ترس.

 2/ مشبه به در بيت زير كدام كلمه است؟

نه اين ريسمان مي برد با منش               كه احسان كمندي است در گردنش

1/ احسان                 2/ ريسمان                 3/كمند                 4/گردن

 3/ اضافه ي تشبيهي (تشبيه بيلغ اضافي) در بيت زير، كدام است؟

1/ غم دل                2/ دوش ناله                3/ دست شكوه        4/ بار غم

4/ در كدام گزينه، تشبيه بليغ به كار نرفته است؟

1/ دايه ي ابر بهاري را فرموده تا بناتِ نبات در مهد زمين بپرورد

2/ دست از مس ِ وجود چو چو مردان ره بشوي              تا كميماي عشق بيابي و زر شوي 

3/ آن شاخه ها ي نارنج اندر ميان ابر                         چون پاره هاي اخگر اندر ميان دود

4/ تو سرو جويباري، تو لاله بهاري                           تو يار ِ غمگساري،‌تو حور دلربايي

 5/در كدام بيت تشبيه مركب به كار رفته است؟

1/ خداوندا شبم را روز گردان                                  چو روزم بر جهان پيروز گردان

2/ شبي دارم سياه از صبح نوميد                               در اين شب رو سپيدم كن چو خورشيد

3/ ندارم طاقت اين كوره ي تنگ                              خلاصي ده مرا چون لعل از اين سنگ

4/ چو بر زد آتش مشرق زبانه                                 مَلِك چون آب شد ز آن جا روانه

 6/ در كدام گزينه، تشبيه مفرد به كار رفته است؟

1/ كنيزان و غلامان گرد خرگاه                                ثرياوار گرد خرمن ِ ماه

2/ ديده اهل طمع به نعمت دنيا                                 پر نشود همچنان كه چاه به شبنم

3/ شبي چون شبه روي شسته به قير                          نه بهرام پيدا نه كيوان نه تير

4/ در شجاعت، شير ربّا نيستي                                در مروّت خود كه داند كيستي

 7/ در كدام گزينه، آرايه ي استعاره مصرحه به كار رفته است؟

1/ دگر باره جهان دار از سر مهر                             به گل رخ گفت كاي سرو سمن چهر

2/ گهي با من به صلحي گه به جنگي                        خدا توبه دهادت زين دورنگي

3/ كه هست اين جا مهندس مردي استاد                     جواني نام او فرزانه فرهاد

4/ خاكي است كه رنگين شده از خون ضعيفان            اين مُلك كه بغداد و ري اش نام نهادند

 

8/ در كدام بيت از استعاره مصرحه استفاده نشده است؟

1/ هزاران نرگس از چرخ جهانگرد                        فرو شد تا برآمد يك گل زرد

2/ قطره تويي‌،بحر تويي، لطف تويي، قهر تويي         قند تويي،‌زهرتويي،‌بيش ميازار مرا

3/ شمس و قمرم آمد،‌ سم و بصرم آمد                       وآن سيم برم آمد، وآن كان زرم آمد‌

4/ در اين بازار اگر سودي است با درويش خرسند است    خدايا منعمم گردان به درويش و خرسندي

9/ در كدام بيت استعاره مكنيه به كار نرفته است؟

1/ در اين بازار اگر سودي است با درويش خرسند است    خدايا منعمم گردان به درويش و خرسندي

2/ فردا كه پيشگاه حقيقت شود پديد                  شرمنده رهروي كه عمل بر مجاز كرد

3/ در آفاق گشاده است وليكن بسته است            از سر زلف تو در پاي دل ما زنجير

4/ گل بخنديد و باغ شد پدرام                         اي خوشا اين جهان بدين هنگام

 10/در كدام عبارت،جان بخشي (تشخيص) 2 بار به كار رفته است؟

1/ اشك ها به روي گونه ها مي لغزيد و بر پيشاني خاك بوسه مي نهاد.

2/ دشت سينه ي داغش را در برابر وزش نسيم ملايمي قرار داده بود.

3/ در عمق وجدان خويش به پايمردي خيال از صحراهاي سياه قرون تهي مي گذريم.

4/ نوروز روزگاري در كنار مغان اوراد مهر پرستان را خطاب به خويش مي شنيده است.

 11/ واژه ي "دشت" در مه ابيات زير‌، به جز بيت...........داراي آرايه مجاز است.

1/ يكي دشت با دبدگان پر زخون                    كه تا او كي آيد از آتش برون

2/ نهادند بر دشت هيزم دو كوه                      جهاني نظاره شده هم گروه

3/ سواران لشكر، برانگيختند                       همه دشت،‌پيشش درم ريختند

4/ سراسر م دشت بريان شدند                       بر آن چهر خندانش گريان شدند

 12/ در كدام گزينه مجاز ديده نمي شود؟

1/ خروشيد و مژگان پر از آب كرد.                      2/ و گر ديدي كه با هم يك زبان اند.

3/ دل من راي تو دارد،‌سر سوداي تو دارد.             4/ به يك نعره،‌كوهي زجا بركنند.

 13/ در همه بيت ها به جزء بيت.............. مجاز به علاقه جزئيه مشهود است.

1/ پيش ديوار آنچه گويي،‌هوش دار                 تا نباشد در پس ديوار گوش

2/ برآشفت ايران و برخاست گرد                   همي هر كسي كرد ساز نبرد

3/ به ياد روي شيرين بيت مي گفت                چو آتش تيشه مي زد،‌كوه مي سفت

4/ اگر رفت و آثار خويش نماند                     نشايد پس از مرگش الحمد خواند

 14/ در عبارت" ديدم كه نفسم در نمي گيرد و آتشم در هيزم تر اثر نمي كند." كدام يك از علاقه هاي مجاز ديد مي شود؟

1/ جزئيه                         2/ كليه                       3/ محليه                       4/ سببيه

 15/ مفهوم كدام گزينه "كينه ورزيدن" است؟

1/ عنان پيچيدن       2/ سنگ در دندان آمدن     3/ دامن از صحبت فراهم چيدن    4/ دل گران كردن

 16/در كدام مصراع كنايه وجود دارد؟

1/ حقايق سرايي است آراسته.           2/  نرگس مست نوازشگر مردم دارش

3/ دوست نگردند فقير و غني            4/ هنوز از دهن بوي شير آيدش

 17/ در كدام گزينه واج آرايي بيش از ديگر گزينه ها محسوس است؟

1/ با تمام دلم تمام چهارده سالگي اش را در كفن پيچيدم.

2/ در كوچه ي قديمي دوآبه عطر آسماني شهادت موج مي خورد.

3/ مظلوم كوچك من با نان بيات شبانه چاشت مي كرد.

4/ نماز خونين حماسه ي چهارده ساله ي مرا  وسعت وسيع كدام سجاده گسترده شد؟

 18/ آرايه واج آرايي در بيت "جان بي جمال جانان ميل جهان ندارد هركس كه اين ندارد حقا كه آن ندارد" در كدام واج بيش تر احساس مي شود؟

1/ "ل"                    2/ "آ"                      3/ "ج"                    4/"ن"

 19/ در همه گزينه ها به جز گزينه ي.......... آرايه سجع مشهود است؟

1/ صيّاد بي روزي،‌ماهي در دجله نگيرد و ماهي بي اجل، در خشك نميرد.

2/ نصيحت پادشاهان كردن،‌ كسي را مسلم بود كه بيم سر ندارد يا اميد زر.

3/ با چندين فضيلت كه دست راست را هست،‌ خاتم در انگشت چپ مي كنند.

4/ ارادت بي چون، يكي را از تخت شاهي فرود آرد و ديگري را در شكم ماهي،‌نكو دارد.

 20/ در همه گزينه ها، به جزء گزينه ي ......... سجع وجود دارد.

1/ از گل بستان بقيتي مانده بود كه كتاب گلستان تمام گشت.       2/ بقيت عمر معتكف نشيند و خاموشي گزيند.                 3/ خلاف راه صواب است و نقض رأي اولوالالباب       4/ ذوالفقار علي در نيام و زبان سعدي در كام.

 21/ در بيت زير، كدام نوع سجع ديده مي شود؟

برگ بي برگي بود ما را نوال                     مرگ بي مرگي بود ما را حلال

1/ مطرف                2/ ناقص                    3/ متوازن             4/ متوازي

 22/ در كدام گزينه سجع مطرف به كار رفته است؟

1/ محبت را غايت نيست از بهر آن كه محبوب را نهايت نيست.

2/ مُلك بي دين باطل است و دين بي مُلك ضايع.

3/ هركه با بدان نشيند،‌نيكي نبيند.

4/ همه كس را عقل خود به كمال نيايد و فرزند خود به جمال.

 23/چه نوع سجعي در عبارت زير مشاهده مي شود؟

ظاهر درويشي جامعه ژنده است و موي سترده و حقيقت آن دل زنده و نفس مرده.

1/ مطرف            2/ مطرف و متوازن            3/ متوازن         4/ متوازي و مطرف

  24/ در كدام گزينه صنعت ترصيع و جناس خط وجود دارد؟

1/ به برجي بَر رفت و دُرجي بدزديد.

2/ طاقت جور و زبان ها نياورد و شكايت پيش پير طريقت بُرد.

3/ مبلغي راه رفته بود و رفيقان بي گناه خفته.

4/ يار شاطر نه بار خاطر.

 25/ در كدام گزينه ترصيع وجود ندارد؟

1/ اي زبان هم گنج بي پايان تويي                   اي زبان هم رنج بي درمان تويي

2/ اي منور به تو نجوم جلال                          وي مقرر به تو رسوم كمال

3/ دانه باشي،‌ مرغكانت بر چنند                      غنچه باشي كودكانت بر كنند

4/ هم صفير و خدعه ي مرغان تويي                 هم انيس وحشت هجران تويي

 26/ در كدام بيت جناس تام هست؟

1/ با دل ما به دهي چو دل ما به دست توست         با مهر خويشتن ز دل ما به در بري

2/ اي برق اگر به گوشه ي آن بام بگذري              آنجا كه باد زهره ندارد خبر بري

3/ اي مرغ اگر پري به سر كوي آن صنم              پيغام دوستان برسان بدان پري

4/ بري دان از افعال چرخ برين را                     نشايد ز دانا نكوهش بري را

 27/ در كدام بيت جناس ناقص اختلافي وجود دارد؟

1/ بشوي اي خردمند از آن دوست، دست             كه با دشمنانت بود هم نشست

2/ سر رشته ي جان به جام بگذار                     كاين رشته از او نظام دارد

3/ گوهر مخزن اسرار همان است كه بود            حقه ي مهر بدان مهر و نشان است كه بود

4/ گرم باز آمدي محبوب سيم اندام سنگين دل       گل از خارم برآوردي و خار از پاي و پاي از گِل

 28/ در كدام گزينه جناس ناقص حركتي ديده نمي شود؟

1/ خوارم زتو آن چنان كه گر ميرم                       از گل بدمد به جاي گل خارم

2/ مي نمايد كه جفاي فلك از دامن من                    دست كوته نكند تا نكند بنيادم

3/ اي گدايان خرابات،‌ خدا يار شماست                  چشم انعام مداريد ز انعامي چند 

4/ در اين حضرت چو مشتاقان نياز آرند،‌ناز آرند     كه با اين درد اگر در بند درمان اند،‌درمانند

29/ در كدام بيت آرايه تصدير وجود دارد؟

1/ از در درآمدي و من از خود به در شدم          گويي كز اين جهان به جهان دگر شدم

2/ بديدم حسن را سرمست مي گفت                 بلايم من بلايم من بلايم

3/ گل،آن جهاني است نگنجد در اين جهان         در عالم خيال چه گنجد،‌خيال گل

4/ هم نظري، هم خبري‌،هم قمران را قمري      هم شكر، اندر شكر، اندر شكري

 30/ در كدام گزينه،‌آرايه ي اشتقاق وجود دارد؟

1/ هر كجا دردي دوا آن جا رود                            هر كجا فقري‌،نوا آن جا رود

2/ صوفي بيا كه آينه صافيست جام را                      تا بنگري صفاي مي اهل فام را

3/ خود نمايي كي كند آن كس كه واصل شد به دوست   چون نمايد مه، چو گردد متصل با آفتاب

4/ اين باغ سراسر همه پر باد وزان است                جنبيدن اين شاخ درختان همه زان است

 31/ در كدام گزينه آرايه تصدير بر موسيقي لفظي بيت افزوده است؟

1/ از در درآمدي و من از خود به در شدم       گويي كزين جهان به جهان دگر شدم

2/ طومار ندامت است طبع من                   حرفي است هر آتشي ز طومارم

3/ اهل دل را به دل و اهل نظر را به نظر     دوستدار زبان را به زبان بايد جست

4/ اين دولت سرمستم،هوشيار شود روزي     وين بخت گران جانم،‌بيدار شود روزي 

 32/ در كدام بيت تلميح وجود ندارد؟

1/ آسمان بار امانت نتوانست كشيد         قرعه فال به نام من ديوانه زدند

2/ اگر چه تلخ باشد فرقت يار              در او شيرين بود اميد ديدار

3/ خوردست  خدا ز روي تعظيم          سوگند به روي همچو ماهت

به تمناي تو در آتش محنت چو خليل      گوييا در چمن لاله و ريحان بودم

 33/ در همه گزينه ها به جز گزينه .......... آرايه تضاد وجود دارد.

1/ از همه عالم نهان و بر همه پيدا.             2/ در بن چاهي به زير صخره ي صما.     

3/ صورت خوب آفريد و سيرت زيبا.            ۴/ قسمت خود مي خورند منعم و درويش

 

+ نویسنده در پنجشنبه بیست و هشتم بهمن 1389 |

به نام خدا ادبیات فارسی تخصصی انسانی بهمن 89 فصل ادبیات انقلاب اسلامی نام ونام خانوادگی................

1- «اُسوه»‌ ؛‌يعني ... :

2- «عرصه »‌ به چه معناست ؟

3- معناي واژه ي مشخص شده در مصراع « هر جا كه در آغوش صبا غنچه ي وردي است»‌چيست؟

4- «متواتر»‌؛ يعني ... :

5- « مشام » ؛ يعني... :

6- كتاب « بيدل ، سپهري و سبك هندي » اثر كيست؟

7- «پاليزبان »‌اثر كدام شاعرمعاصراست؟

8- شهرت شعري « مهرداد اوستا » در كدام قالب شعري است؟

9- «‌وجه شبه »‌در مصراع «‌بازآي كه چون برگ خزانم رخ زردي است»‌چيست؟

10- كدام واژه در شعر«و پيمان برادري ات/ با جبل نور/چون آيه هاي جهاد/محكمِ »‌ايهام دارد؟

11- ‌بيت « از راهروان سفر عشق در اين دشت/گلگونه سرشكي است اگر راه نوردي است» چند تشبيه است؟مشخص کنید

12- « دم سرد» ؛يعني... :

13- شاعر در شعر «‌ به گونه ي ماه نامت / زبانزد آسمان ها بود»‌ چه كسي را مورد خطاب قرارداده است؟

14- درشعر « و پيمان برادري ات / باجبل نور/ چون آيه هاي جهاد / محكم »‌اشاره به چه امري دارد؟

15- منظور شاعر از «كوه» درشعر «‌و كنار درك تو/كوه از كمر شكست»‌ كيست؟

16- در شعر « و ساعتي بعد/در باران متواتر پولاد/بريده بريده /افشا شدي »‌شاعر چه امري را بيان مي كند؟

17- معناي بيت «از رهروان سفر عشق در اين دشت / گلگونه سرشكي است اگر راه نوردي است» چيست؟

18- منظور از « مردم بي درد »‌در مصراع «‌بامردم بي درد نداني كه چه دردي است»‌چيست؟

19- واژه ي مشخص شده در مصراع «‌موجه ي اين محيط  طوفان زاست» به چه معني است؟

20- «نغز»‌ ؛‌يعني ... :

21- «سترون » به چه معناست ؟

22- «‌طليعه »‌ ؛‌يعني ... :

23- مجموعه شعر «‌صلاي غم » اثركيست؟

24- كدام اثر از مشفق كاشاني نيست؟ (شراب آفتاب، آذرخش، براده ها):

25- در بيت « ناله هاي شراره خيز، به گوش/ ز آهوان رميده مي آيد» كدام واژه استعاره  است؟

26- بيت «‌از پي هر شكست پيروزي است/ از دل شب سپيده مي آيد»‌ چه آيد »‌چه آرايه اي دارد؟

27- « تضمين »‌در اصطلاح ادبي چه آرايه اي است؟

28- «‌حرير باور»‌چه آرايه اي دارد؟‌

29- مسند در مصراع «‌موجه ي اين محيط ، طوفان راست»‌كدام واژه است؟

30- در مصراع « زمين سترون و در وي نشان رويش نيست» كدام واژه مشتق است؟

31- «‌بوي عشق»‌چه آرايه اي است؟

32- «‌بود و نبود جهان »‌ ؛‌ يعني ... :

33- «‌بر آستان تو عمري گريستم چون ابر»‌ يعني اين كه ... :

34- «‌صلا دادن» به چه معناست؟

35- بيت «‌از پي هر شكست ،پيروزي است / از دل شب ، سپيده مي آيد »‌كدام آيه ي قرآني را به خاطر مي آورد؟

36- «تقرير»‌ ؛ يعني ... ‌:

37- «سلوك »‌به چه معناست؟

38- «معركه »‌ ؛‌يعني ... :

39- واژه ي مشخص شده در مصراع « گل مصحف  صد برگ به سوگند گشوده است »‌به چه معناست؟

40-  كدام تركيب غلط املايي دارد صحیح آن را بنویسید؟ « طلاقي صخره، اصرار خداوند ، برهان معاد» :

41- « دريا در غدير »‌اثر كيست؟

42- مجموعه شعر «‌تبسّم هاي شرقي »‌از كيست؟

43- مصراع «‌گل ، دفتر اسرار خداوند گشوده است»‌ چه آرايه اي دارد؟

44- آرايه ي مصراع «‌اين چشمه كه از چشم دماوند گشوده است»‌چيست؟

45- مصراع «‌سرشار ز شيريني شهد خوش خويش است »‌چه آرايه اي دارد؟

46- بيت «‌دلم شكسته تر از شيشه هاي شهر شماست/شكسته باد كسي كاين چنينمان مي خواست ‌» به كدام واقعه اشاره دارد؟

47- منظور شاعر در مصراع «‌به يك كرامت آبي نظر دوخته ايد»‌چيست؟

48- باتوجه به بيت «شما چه قدر صبور و چه قدر خشم آگين /حضورتان چو تلاقي صخره با درياست» :

49- منظور از « حجله ي سبز »‌در مصراع «‌... اين حجله ي سبزي كه خداوند گشوده است »‌چيست؟

50- درمصراع «اگرچه باغچه ها را كسي لگد كرده»‌منظور شاعر از باغچه ها چيست؟

51- «شكر خند»  ؛‌يعني ... :

52- در بيت « پاك است طرب نامه ي خوش بوي سلوكش / اين گل كه چنين چهره ي خرسند گشوده است»‌شاعر گل را چه دانسته است؟

53- «تخلّص» اصطلاحاً يعني ... :

 

+ نویسنده در پنجشنبه بیست و هشتم بهمن 1389 |

 

به نام خدا زبان فارسی 2پیش دانشگاهی  بهمن 89 نام ونام خانوادگی :...............

1- «ارغند» يعني ... 1) افسون 2) آويزان 3) خشمگين 4) زهرآگين   

 2- «اورند» به کدام معني ، نيامده است؟  1) سپاه و لشگر 2) حيله و فريب 3) شأن و شوکت 4) فر و شکوه

 3- «چند» در بيت «اي مشت زمين بر آسمان شو/ بروي بنواز ضربتي چند» چيست؟

1) قيد پرسشي 2) قيد مبهم 3) صفت مبهم 4) صفت پرسشي  

4- کدام کلمه از نظر ساخت با بقيه فرق دارد؟ 1) شير افکن 2) پس افکند 3) شيراوژن 4) بادپيما

 5- با توجه به مفهوم بيت «برکن ز بن اين بنا که بايد/از ريشه بناي ظلم بر کند» فعل مصراع دوم کدام است؟

1) بايد برکند 2) برکند 3) بناي ظلم برکند 4) ظلم برکند

6- منظور ملک الشعراي بهار، از «کافور بر آن ضماد کردند» چيست؟ تا درد و ورم فرونشيند / کافور بر آن ضماد کردند

 1) جاري شدن آب باران بر روي کوه 2) ريزش برف بر کوه 3 ) سايش و فرسايش کوه 4) گرد و غبار نشسته بر کوه

  7- «آوند» يعني... 1) معلق 2) طراوت 3) فرياد 4) آرامش  

 8-) منظور شاعر از «سوخته جان» در بيت «پنهان مکن آتش درون را / زين سوخته جان شنو يکي پند» کيست؟

 1) کوه دماوند 2) عاشق 3) خود او 4) مردم ستمديده

9- ملک الشعراي بهار در ابيات زير از قصيده دماونديه، به جز بيت ... از مبارزه با استبداد و اختناق حاکم بر جامعه، سخن گفته است.

 ازآتش دل برون فرستم   برقي که بسوزد آن دهان بند 2) بگراي چو اژدهاي گرزه / بخروش چو شرزه شير ارغند 3) تا چشم بشر نبيندت روي / بنهفته به ابر چهر دل بند4) من بند دهانت برگشايم / ور بگشايند بندم از بند  

10- املاي کدام کلمه درست نيست؟ 1) صفه : ايوان 2) سفله : پست 3) صناديد: مردان بزرگ 4) صفيه: نادان

11- در کدام گزينه صنعت ادبي «استعاره » مي يابيد؟  1) اي مشت زمين بر آسمان شو 2) بر کام دل به گردش ايام دل مبند 3) اي کشته که را کشتي تا کشته شدي زار 4) نبايد سخن گفت ناساخته

12- - در تحليل نهايي؛ مفهوم دو بيت زير که به شيوه نمادين خطاب به دماوند سروده شده است کدام است؟

اي مادر سر سپيد بشنو / اين پند سياه بخت فرزند/ از سر بکش آن سپيد معجر / بنشين به يکي کبود اورند
1) به کوه دماوند مي گويد که برفهايش را ذوب کند و دوباره آتش فشاني کند
2) به مادر پير خودش توصيه مي کند که فقر و درويشي را رها کند و به رفاه و آسايش خود مينديشد
3) به ملت بزرگوار ايران مي گويد که سلطه ي جهاني و امپراطوري قديم خود را دوباره احيا کند
4) به مردم ايران توصيه مي کند که سازش با استبداد را رها کنند و خود حکومت را بدست گيرند

13- مفهوم بيت زير از قصيده ي دماونديه بهار، در کدام عبارت آمده است؟
بر ژرف دهانت سخن بندي / بر بسته سپهر ديو پرفند
1) نظام، استبدادي فرياد آزاديخواهي را در گلوي تو خفه کرده است 2) وسوسه هاي شيطاني جلوي فعاليت و تلاش تو را گرفته است
3) تجارب گذشته به تو آموخته است که سکوت موجب عافيت است 4) اين نظام خودکامه در برابر هرگونه آزاديخواهي، سکوت کرده است

  14 - در بيت «پنهان مکن آتش درون را / زين سوخته جان شنو يکي پند» مخاطب شاعر کيست؟  1) کوه دماوند 2) مردم 3) سپهر 4) سوخته جان

 15- - معاني درست همه ي کلمات «آوند- اشاعه- ينبوع- پاليز» به ترتيب کدام است؟
1) آويزان کردن- پراکنده- دريا- بوستان 2) موج- اشاره کردن- چاه- زراعت3) آواز- منع کردن- کاريز- خزان 4) معلق- پراکندن- چشمه- کشتزار

16 - در بيت «ابر بهاري زدور اسب بر انگيخته/ و ز سم اسب سياه لؤلؤتر ريخته» منظور از «اسب سياه» و «لؤلؤتر» به ترتيب، کدام است؟

 1) ابر- باران 2) ابر- رنگين کمان 3) باد- ابر 4) رعد- برق  

17 - اميل زولا، پيرو مکتب ادبي « ناتوراليسم» اصلي ترين شرط نويسندگي را چه مي داند؟ 1) تخيّل 2) واقعي 3) تخيلي واقعي 4) نمادين  
 18- چه توصيفاتي بر «تشبيه و مقايسه» نهاده شده اند؟ 1) تخيلي 2) واقعي 3) تخيلي واقعي 4) نمادين

 

 19- مفهوم نوشته شده در مقابل کدام گزينه، نادرست است؟ 1) بر گل تر، عندليب گنج فريدون زده است: نغمه سرايي بلبل بر شاخه ي باطراوت گل2) کبک دري ساق پاي، در قدح خون زده است: شکستگي پاي کبک 3) گويي بط سفيد، جامه به صابون زده است: سفيد پرهاي مرغابي 4) لشکر چين در بهار خيمه به هامون زده است: شکفتن گل هاي رنگارنگ بهاري و سبزه ها در دشت  

  20- کلمه هاي کدام گزينه براي کامل کردن عبارت زير مناسب تر است؟  «وصف شاعرانه، حاصل ... شاعر است، توأم با...»  

1) احساس لطيف، صور خيال 2) تلاش بي وقفه- اثرپذيري و تقليد 3) دقت و منطق- نقد و اصلاح 4) علم و دانش- تمرين و ممارست

  21- منظور از «چوک» در مصراع «چوک ز شاخ درخت خويشتن آويخته» کدام پرنده است؟ 1) زاغ 2) شباويز3) عندليب 4) قمري  

  22- در همه ي گزينه ها، به جز گزينه ي ... حساميزي وجود دارد.
1) آهنگ لطيف و پرجلال تو براي دنياي ناچيز ما خيلي زياد است 2) اين صدا، طنيني طبيعي و زمزمه اي سوزان و خدايي است 3) يک گوش واحد است که اين هر دو صدا را مي شنود 4) گوش من غرق شنيدن صداي شيرين تو شده است

23- معني «بيخته» چيست؟  1) آويخته 2) صاف کرده3) آميخته 4) آراسته  

 24- در کدام گزينه  تشخيص هست؟  1) ز مي ز ارديبهشت گشته بهشت برين 2) گشت  نگارين تذرو و پنهان در مرغزار3) لاله سوي جويبارخرگه بيرون زده است 4) چوک ز شاخ درخت خويشتن آويخته

  25- «ديده از ديدار آفرينش فروبستن» کنايه از چيست؟ 1) کوري 2) مردن 3) بي توجهي به غفلت 4) بي اعتنايي به ماديات

    26- کدام دو مصراع از نظر تعداد متمم، همانند هستند؟

  1) جوي مشک بهتر كه يک توده گل / دل مادر به کفش چون نارنگ 2) چون سپرخيز ران بر سرمرد سوار/ از سيم به سر يکي کله خود 
3) از در درآمدي و من از خود به در شدم/ ببايد زدن سنگ را بر سبوي 4) ميفکن به فردا مر اين داوري را / وين عمارت به سر نبرد کس

  27- «بر گل تر عندليب،گنج فريدون زده است/ لشکر چين در بهار، خيمه به هامون زده است، يعني ....

 1) بلبل بر شاخسار گل نغمه سرايي مي کند و گل ها و سبزه ها در بهار در صحرا روييده است 2) بلبل به گنجينه ي گل هاي سرخ دست يافته است و مردم در بهار به دشت و صحرا مي روند 3) بلبل بر لب جويبار که گل ها روييده است، نغمه مي خواند و شکوفه هاي بهاري در اطراف چادرها روييده است 4) بلبل همچون گنجينه است که گل ها بدان دست يافته اند و مردم در بهار ، خيمه ها را در پاي کوه برپا کرده اند.

28 - دل پذيرترين توصيف و تصويرنگاري عناصر طبيعي در سروده هاي کدام شاعر ديده مي شود؟ 1) هاتف 2) نظامي 3) سعدي 4) عنصري  

   29- املاي کدام کلمه با توجه به معني مقابل آن، غلط است؟

1) مشرئه : جاي ورود آب 2) تخطئه : نادرست شمردن 3) معوّل : قابل اعتماد 4) ضيعه: آب و زمين زراعتي

     30- مقصود شاعر از «پرنده شاعر» در عبارت «آن چه در کوير زيبا مي رويد. خيال است. اين تنها درختي است که در کوير مي بالد و گل مي افشاند . گل هايي همچون قاصدک، آبي و سبز و کبود عسلي، خيال در کوير جولان دارد و سکوت هراس انگيز کوير، در پيدايش بال هاي اين پرنده شاعر، سخن مي گويد کدام است؟  1) کوير 2) گل 3) قاصدک 4) خيال     

 31- در کدام گزينه، «حساميزي» وجود دارد؟

 1) لطافت زيباي گل، زير انگشت ها تشريح پژمرد 2) آسمان، هم نژاد کوير شد 3) آن عالم پرشگفتي و راز، سرايي سرد شد 4) آسمان، فريبي آبي رنگ شد

32- با توجه به عبارت «آن شب، گرم تماشا و غرق در اين درياي سبز معلقي که بر آن، مرغان الماس پر، زيبا و خاموش ، تک تک از غيب سر مي زنند ...» منظور از «درياي سبز» و «مرغان الماس پر» کدام است؟

1) آسمان ، ستارگان 2) شهر ، چراغ ها 3) دشت ، گل ها 4) دريا، پرندگان

 33- درپاژه ي آن مشرعه اي است که به پنج نايژه، آب بسيار بيرون مي آيد که مردم برمي گيرند» يعني:

 1) مردم در کنار آبشخور چاهي کنده اند که آب آن از پنج لوله خواره گونه، بيرون مي جهد. 2) مردم در کنار آبشخور پنج لوله ساخته اند که آب فراوان از آن ها به درون حوض سرازير مي شود 3) مردم آب مورد نياز را از درياچه اي که داراي پنج نواده پرآب است، بر مي دادند 4) مردم از آب فراواني که از پنج لوله ي ديواره ي حوض خارج مي شود، استفاده مي کنند  

34- در عبارت زير، چه کسي عطر الهام را در فضاي اسرار آميز صحراي عربستان، استشمام کرده است؟
«اين شهادت را يک نويسنده روماني داده است که براي شناختن محمد(ص) و ديدن صحرايي که آواز پر جبرئيل همواره در زير غرفه ي بلند آسمانش به گوش مي رسد و حتي درختش ، غارش، کوهش ، هر صخره ي سنگين و سنگ ريزه اش آيات وحي را بر لب دارد. به صحراي عربستان آمده است و عطر الهام را در فضاي اسرار آميز آن استشمام کرده است».

 

1) حضرت محمد(ص) 2) جبرئيل 3) نويسنده روماني 4) سنگ ريزه  

35- در جمله «نگاههاي اسيرم را همچون پروانه هاي شوق در اين مزرع سبز آن دوست شاعرم رها مي کنم» به ترتيب چند صفت و چند مضاف اليه وجود دارد؟1) پنج ، چهار 2) چهار، پنج 3) چهار ، سه 4) سه ، چهار

  36 - در کدام عبارت عنصر خيال بر تعقل و انديشه ي علمي غلبه دارد؟

 1) چنين بود که هر سال يک کلاس بالاتر مي رفتم و به کوير برمي گشتم، از آن همه زيبايي و نشئه هاي سرشار از شعر و خيال محروم تر مي شدم. 2) در کوير، راه تنها به سوي آسمان ، کشور سبز آرزوها، چشمه ي مواج و زلال نوازش ها و اميدها و سرزمين هاي نجات. 3) ديدارها همه بر خاک بود و سخن ها همه از خاک، که آن عالم پرشگفتي و راز، سرايي سرود و بيروح شد بساخته ي چند عنصر. 4) امسال که به کوير رفتم، ديگر سر به آسمان نکردم و همه چشم در زمين که اين جا مي توان چند حلقه چاه در آ ن جا مي شود چغندر کاري کرد.  

 37-  معني «بر رود» در «مبلغي بر باروي شهر بررود» چيست؟ 1) سرريز شود 2) فرو رود 3) در رود 4) بگيرد  

38- در کدام عبارت ، آرايه ي «متناقض نما» مشهود است؟

 1) شب کوير، اين موجود زيبا و آسماني که مردم شهر نمي شناسند، شب ديگري است 2) صداي سايش بالهايش تنها سخني است که سکوت ابري کوير را نشان مي دهد و آن را ساکت تر مي نمايد. 3) ماوراء الطبيعه را- که همواره فلسفه از آن سخن مي گويد و مذهب بدان مي خواند- در کوير به چشم مي توان ديد 4) خيال- اين تنها پرنده ي نامرئي که آزاد و رها همه جا جولان دارد- سايه ي پروازش تنها سايه اي است که بر کوير مي افتد

  39- - باتوجه به معني، املاي کدام واژه درست است؟ 1) حسين: استوار 2) دحشت: حيرت 3) سخره: ريشخند 4) قريو: هياهو  

  40- معناي کدام واژه غلط است؟1) دهشت :حيرت2) رخام: سستي ، رخوت 3) ستردن : پاک کردن 4) غدار: فريب کار

41- کرده گلو پرزباد در مصراع " کرده گلو پرزبادقمری سنجاب پوش " چه حالتی را توصیف می کند ؟

الف)  صدا در گلوی خود فرو خوردن        ب)با صدای بلند نغمه سرایی کردن        ج)آماده شدن برای خواندن          د)حالت غرور وتکبر داشتن

42- منظور از " چوک " در مصراع " چوک زشاخ درخت خویشتن آویخته " کدام پرنده است ؟

الف)  زاغ           ب)شباویز           ج)عندلیب            د)قمری

43- دربیت " ابر بهاری زدور اسب برانگیخته           وز سم اسب سیاه لولو تر ریخته " منظور از اسب سیاه و لو لو تر به ترتیب کدام است ؟

الف)  ابر – باران         ب)ابر – رنگین کمان        ج)باد –  ابر            د)رعد  -  برق

44- -معنای کدام واژه درست است ؟الف)  نحل – مورچه         ب)مرقع – نوشته شده       ج)ثمین – گران بها         د)زی – طریقه

45- معنی " بیخته" چیست ؟الف)  آویخته                  ب)صاف کرده                 ج)آمیخته                    د)آراسته

46- در بیت زیر همه ی آرایه ها به کار رفته جز......گویی بط سفید جامه به صابون زده است                  کبک دری ساق پای در قدح خون زده است

الف) حسن تعلیل                ب)لف ونشر            ج)استعاره                   د)تشخیص

47- در مصراع " بر گل تر عندلیب گنج فریدون زده است " مقصود از گنج فریدون چیست ؟

الف)  پناه گرفتن            ب) نغمه سرایی          ج)آشیانه گرفتن           د) آرام گرفتن

48- در کدام گزینه " تشخیص " هست ؟الف)  زمی زاردیبهشت گشته بهشت برین   ب)گشت  نگارین تذرو پنهان در مرغزار ج) لاله سوی جویبار خرگه بیرون زده ست        د)چوک زشاخ درخت خویشتن آویخته

49- همه ی آرایه ها در بیت زیر به کار رفته جز ...ای دیو سپید پای در بند                     ای گنبد گیتی ای دماوند

الف)  ترصیع               ب)تلمیح               ج)تشخیص                   د)استعاره

50- منظور از شیر سپهر واختر سعد در بیت زیربه ترتیب کدام است ؟باشیرسپهر بسته پیمان            با اختر سعد کرده پیوند

الف)  آفتاب – مشتری                 ب) آفتاب – کیوان          ج)کیوان – مشتری        د)مشتری – کیوان

51- آوند یعنی : الف)  معلق                ب)طراوت              ج)فریاد             د)ارامش

 

 

52- " چند " در بیت "ای مشت زمین بر آسمان شو   بر وی بنواز ضربتی چند "  چیست ؟

الف)  قید پرسشی               ب)قید مبهم              ج)صفت مبهم              د)صفت پرسشی

53-املای کدام کلمه غلط است ؟الف)  ضیعت : زمین زراعتی     ب)سماط: صف        ج)قصور : عیب          د)ظماد کردن : مرهم نهادن

54- منظور شاعر از سوخته جان در بیت زیر کیست ؟پنهان مکن آتش درون را    زین سوخته جان شنو یکی پند

الف)  کوه دماوند          ب)عاشق          ج)خود او               د) مردم ستم دیده

55- معنی فند چیست ؟ الف)  هنر             ب) مکر                 ج)پند                  د) رنگ

56- معنی درست " معجر- مرعوب   - کور سو " به ترتیب کدام است ؟

الف)  پیراهن – نا خالص – نا بینا       ب)رو سری – ترسیده -  نور اندک  ج) آتشدان – پوشیده – احوال          د)گذرگاه – آشفته  - ناامید

57- اورند به کدام معنی نیامده است ؟ الف)  تخت پادشاهی           ب)حیله وفریب             ج)شان وشوکت               د)شکوه وفر

58- املای کدام واژه غلط است ؟الف)  مغنی – خواننده       ب)ارقند – خشمگین          ج)مهجور – دور افتاده        د)غرامت – تاوان

59- با توجه به مفهوم بیت " برکن زبن این بنا که باید ازریشه بنای ظلم برکند " فعل مصراع دوم کدام است ؟

الف)  باید برکند           ب)برکند           ج)بنای ظلم برکند              د)ظلم برکند

60- معنی " بر رود " در " مبلغی بر باروی شهر بررود " چیست ؟الف)  سرریز شود     ب)فرو رود                ج)هدر رود                    د)بگیرد

61- با توجه به معنی املای کدام واژه درست است ؟الف)  حصین – استوار  ب) دحشت – حیرت          ج) صخره – ریشخند        د) قریو – هیاهو

62- معنای کدام واژه غلط است ؟الف)  خامل – بی قدر           ب)طیره – سبکی           ج) پاژه – پایدار                 د) عنا – رنج

63- مشرعه یعنی :الف)  جای نوشیدن آب        ب)بادبان کشتی         ج)در ورودی معبد                   د)دستگیره ی در

64- شاعر بزرگ وقصیده سرای قرن پنجم کدام است ؟لف)  شیخ بهایی       ب)ناصر خسرو    ج) فخر الدین اسعد گر گانی     د) جلال الدین مولوی

65- املای کدام کلمه غلط است ؟

الف)  مغلول – بسته شده      ب)ایجاذ – سخن کوتاه کردن   ج)نز هتگه – تفرج گاه      د)نشئت – سر خوشی

66- معنای کدام کلمه درست است ؟الف)  نعت – خصلت      ب)هتاک – یاوه گو          ج)نشئت – تراوش          د) اورنگ – نگران

67- در کدام گزینه " حس آمیزی"  به کار رفته است ؟

الف)  لطافت گل در زیر انگشتان تشریح می پژمرد               ب)آسمان هم نژاد کویر شد

ج) آن عالم پر شگفتی وراز ، سرایی سرد شد                        د) آ سمان فریبی آبی رنگ شد

68- "عواید " یعنی :الف)  نتایج                     ب) زیان ها                   ج) منافع                 د) اموال

69- در کدام جمله ضمیر شخصی با مرجع خود هم نقش است ؟

الف)  همه سرشان را می تراشند   ب) کولی ها فقط در تابستان پیداشان می شود ج) در امامزاده که اهالی معصوم زاده اش می نامند گچ به کار برده اند    د) بناهای عمومی ده یکی همین معصوم زاده است و بعد حمام ده که با گون گرمش می کنند

خداوندا ...
بگذار هرکجا تنفراست بذرعشق بکارم
هرکجا آزادگی هست ببخشایم
وهر کجا غم هست شادی نثار کنم
الهی توفیقم ده که بیش ازطلب همدلی همدلی کنم
بیش از آنکه دوستم بدارند دوست بدارم
زیرا در عطا کردن است که ستوده می شویم
و در بخشیدن است که بخشیده می شویم

 

+ نویسنده در یکشنبه هفدهم بهمن 1389 |

آزمون چهار گزینه ای زبان فارسی2

 

1- کلمه های .........عربی که درزبان فارسی معمول استمانند ظاهراً قید مختص اند.

1) وصفی                2) بی تنوین                3) منوّن                 4) فارسی

 

2- کدام گزینه جایز نیست که کلماتش در نقش قیدی بکارروند؟

1) ظاهراً- باطناً- سریعاً                       2) اصلاً- اصولاً- احتراماً

3) گاهاً- جاناً- زباناً                             4) حتماً- احتمالاً- اجباراً

 

3- کدام تعریف درباره ی قید مشترک صدق نمی کند ؟

1) کلیّه ی کلماتی که صفت یا اسم اند امّا نقش قیدی می گیرند قید مشترک اند.

2) کلمه هایی که دراصل قید نیستند ولی درجمله نقش نقش قیدی پیدا می کنند قید مشترک اند.

3) کلماتی که دراصل نوع دیگری از کلمه هستند ولی از نظر نقش همیشه ودرتمام جمله ها نقش قیدی دارند.

4) کلمه هایی که درصرف قید نیستند ولی درنحو قید هستند.

 

4- درکدام گزینه هیچ گونه قیدی وجود ندارد؟

1) مردم خوب همه چیز را روشن و پاک می بینند.

2) هرکس که خوب باشد پاداش خوبی خود را دریافت خواهد کرد

3) آن که خوب است و با مردم خوب رفتار می کند خدا از اوراضی است.

4) عیّاران فاصله های بین شهرها را به تندی طی می کردند.

 

5- درکدام گزینه قید مختص وجود ندارد؟

1) بنای کار عیّاران بر جوانمردی بود و درراه دفع ظلم و یاران به مردم بینوا هرگز از تحمّل خطر امتناعی نداشتند.

2) سیّد جمال الدین اسد آبادی دائماً برای وحدت اسلامی تلاش می کرد.

3) هنوز نیک و بد زندگی به دفتر عمر                   نخوانده ای و به چشم توراه و چاه یکی است

4) روزی ز سر سنگ عقابی به هوا خاست             وز بهر طلب بال و پر خویش بیار است

 

6- با توجّه به قید های هر جمله کدام گزینه با بقّیه متفاوت است؟

1) وقت خیلی دیر است.                        2) لقمان بسیار دانا بود.

3) هوا کاملاً صاف شد .                       4) او خیلی خوب می نویسد.

 

7- صورت مجهول ((برسانم))چیست؟

1) رسانده شوم                    2) رسانده شدم                    3) رسیده شوم                         4) رسانده خواهم شد

 

8- در عبارت ((گفت: گفته ام را پیش ازآن که به تو گفته باشم به او گفته بودم.)) کدام یک از انواع ماضی نیست؟

1) نقلی                             2) مطلق                            3) التزامی                              4) بعید

 

9- در کدام مصدر((بن مضارع )) موجود است؟

1) آفریدن                        2) خواستن                           3) دویدن                               4) گفتن

 

10- کدام گزینه نگارش صحیحی دارد؟

1) من زباناً و جاناً از او حمایت خواهم نمود.                                    2) من رسماً از او تشکّر کردم.

3) او ناچاراً به خانه ی ما مراجعه نمود.                                          4) او مطلب را تلفناً به اطلاع  محسن رساند

 

11- استفاده از کدام ترکیب در نوشته صحیح نمی باشد؟

1) مکّه ی معظّمه                   2)  مدینه ی منورّه                   3) شهرهای معموره                    4) مدینه ی فاضله

 

12- استفاده از کدام ترکیب در نوشته درست است؟

1) خانم های دانشور               2) خانم های محترمه                3) خانم مدیره                            4) خانم رئیسه

 

13- کدام گزینه از نظر نگارش درست است؟

1) ابن سینا از دانشوران عصر خود اعلم تر است.

2) اوسال هاست که به بیماری فشارخون مبتلا شده است .

3) خوبیّت و مرغوبیّت میوه ها را تضمین می کنیم    

4) ما زباناً وعملاً برای خدمت به خریداران گرامی آماده ایم .

 

14- نگارش کدام جمله شیوا نیست ؟

1) له او به مبارزه پرداخت .                                2) علیه او به مبارزه پرداخت .

3) با او به مبارزه پرداخت .                                4) بر علیه او به مبارزه پرداخت

 

15- استفاده از کدام واژه درنوشته درست است؟

1) خوبیّت                   2) منیّـت                 3) هویّت                  4) رهبریّت

 

16- به کاربردن کدام ترکیب در جمله ازنظر نگارشی صحیح نیست؟

1) نماز گزار             2) خراجگزار            3) سپاسگزار            4) قانونگزار

 

17- کدام گزینه نگارش نادرستی دارد؟

1) کتابی را که خریده بودم، به علی دادم                               2) کتابی  که خریده بودم را محسن با خود برد.

3) سکوت را شکست و مطالب را گفت .                              4) نیکویی برخلق ازواجبات دینی است.

 

18- کدام گزینه نگارش درستی دارد؟

1) ضعیف کشی و مردم آزاری خوبیّت ندارد.

2) درک  هویّت موجودات ، دشوار است.

3) خودخواهی و منیّت،موجب ضعف و گمراهی است

4) باید ازتفرقه و دوئیّت بپرهیزیم .                   

 

 19- نوشته ای که دریافت ها یا نظریّات نویسنده را در موضوع یا موردی خاص به خوانندگان منتقل می کند، اصطلاحاً چه می گویند؟

1) زندگی نامه                   2) سفرنامه                     3) گزارش                       4) مقاله 

 

20- اگرنویسنده یا شاعری ضمن ستایش خدا وپیامبر به ذکر الفاظی بپردازد که بامحتوا و مضمون کتابش ارتباط داشته باشد به آن چه می گویند؟

1) براعت استهلال               2) تعریض                  3) مراعات نظیر                4) تمهید

 

21- کدام گزینه به واج میانجی نیاز ندارد؟

1) نامه                             2) بچّه                       3)کلاه                            4) پخته

 

22- فعل در مصراع ((زمانه به دست تو دادم کلید))چیست؟

1) دست دادم                     2) دادم                      3) داد                             4) به دست توداد

 

23- درکدام گزینه نقش ضمیر((ش))با بقیّه متفاوت است؟

1) ازتمام بندرگاه هایش راندند                        2) تن پوشش را و پرچمش را ربودند

3) زیبای کوچکش را ربودند                          4) بردهانش زنجیر بستند.

 

24- بیت((علی ای همای رحمت تو چه آیتی خدا را / که به ماسوا فکندی همه سایه هما را ))چند جمله است؟

1) چهار جمله                 2) پنج جمله                   3) دو جمله                    4) سه جمله

 

25- نگارش کدام جمله صحیح است؟

1) ناصر خسرو کتاب سفرنامه را تألیف کرده است.

2) من با او آشناییّت ندارم .

3) کتاب گلستان به وسیله ی سعد ی شیرازی نوشته شده است.

4) کشور فوق الذکر از سه قوم تشکیل شده است .

 

26- کدام گزینه درباره ی جمله ی((هوای شمال سرد و دلپذیر است.))غلط است؟

1) هوا= نهاد              2) شمال= مضافٌ الیه             3) و = حرف ربط                 4) مطبوع = مسند

 

27- گونه ی زبانی که زبان کوتاه و صریح دارد و در آن از اصطلاحات خاصی می شود چه نام دارد؟

1) ادبی                   2) اداری                  3) مطبوعاتی              4) علمی

28- کدام گزینه درباره ی ((نهاد)) در زبان فارسی معتبرتر است؟

1) اوّلین عنصر جمله به شمار می رود.

2) کننده ی کار و انجام دهنده ی فعل است.

3) عنصری است که حالتی به آن نسبت داده می شود .

4) عنصری است که از لحاظ شخص و عدد می تواند با فعل مطابقت داشته باشد .

29- همه ی افعال زیر به جز .........متمم گیر هستند.

1) اندیشیدن                  2) پرداختن                   3) آمیختن                     4) فریفتن

 

30- واژه« پدر خوانده» چند واج دارد؟

1) 9تا                        2) 10تا                      3) 11تا                        4) 12تا

 

31- جمله« که تو برمی گردی» درجمله ی«دیروز شنیدم که توبرمی گردی» کدام نقش دستوری را برعهده دارد؟

1) نهاد                     2) مفعول                    3) قید                           4) متمم فعل

 

32- مفعول جمله ی« تونیکی می کن و دردجله انداز» چیست؟

1) تو                       2) دجله                     3) نیکی می کن               4)محذوف

 

33- در جمله ی «حافظ خود را رند می داند»،«رند» چه نقشی دارد؟

1) مفعول                2) قید                       3) مسند                       4) جزء فعل مرکّب است.

 

34- د رجمله ی « دسته دسته از ایرانیان به سپاه اسلام می گرویدند»نقش دستوری« اسلام » چیست؟

1) فاعل                  2) متمم                  3) مضافٌ الیه                 4) متمم قیدی

 

35- کلمه ی «دوچرخه سواری » از چند تکواژه تشکیل شده است؟

1) دو تا                 2)سه تا                   3) پنج تا                        4) هفت تا     

 

36- بیت زیر چند مسند دارد؟

            زخم خونینم اگر به نشود،به باشد                   خنک آن زخم که هر لحظه مرا مر هم از اوست

1) یکی                 2) دوتا                  3) سه تا                         4) چهارتا

 

37- نوع« را» در کدام گزینه با بقیّه متفاوت است؟

1) اورادیدم           2) کتاب را خواندم          3) عمر را سپری کردم              4) خویش را فضیلت ثابت کند.

 

38- بیت «کنون بند بگشا از جوشنم/ برهنه ببین این تن روشنم» چند مفعول دارد؟

1) یکی                2) دوتا                       3) سه تا                                4) ندارد

 

39- باتوجّه به جمله ی« ناگاه حربه بینداخت و برسینه ی وی آمد.»کدام گزینه غلط است؟

1) حربه بینداخت= فعل مرکّب            2) وی= مضافٌ الیه             3) سینه= متمم               4) عبارت دوجمله است

 

40- بیت زیر چند شناسه دارد؟

                 گفتاکه ، که را کشتی تا کشته شدی زار                      تا باز که او را بکشد آن که تو را کشت

1) یکی                     2) دوتا                       3) سه تا                       4) چهارتا

 

 

 

 

+ نویسنده در یکشنبه هفدهم بهمن 1389 |

آزمون چهار گزینه ای زبان فارسی2

 

1- (( کوچکترین واحد آوایی که معنا ندارد، امّا تفاوت معنایی ایجاد می کند)) چه نام دارد؟

1) واژه                            2) تکواژه                           3) واج                                  4) گروه      

 

2- برای ساختن تکواژه ها یا واژه ها ، از کدام یک از الگوها ی زیر نمی توان استفاده کرد؟

1) صامت + مصّوت                                      2) صامت+ مصّوت+صامت

3) صامت+مصّوت+ صامت+صامت                 4) صامت+ صامت+ صامت

 

3- جمله ای که دارای پیوند وابسته ساز باشد چه نامیده می شود؟

1) جمله ی ساده                   2) جمله ی مرکّب                 3) جمله ی وابسته                      4) جمله ی هسته

 

4- درهمه ی گزینه ها به جز گزینه ی..............یکی از پیوندهای وابسته ساز وجود د ارد؟

1) که                               2) اگر                               3) امّا                                     4) ولی

 

5- کدام گزینه درباره ی جمله ی ((علی(ع) ازصورت یک فرد بیرون است و به صورت یک مکتب موجود است.)) درست می باشد؟

1) یک جمله ی هسته و یک جمله ی وابسته                              2) یک جمله ی مستقل ساده

3) دوجمله ی مستقل ساده                                                     4) یک جمله ی مستقل مرکّب

 

6- کدام گزینه نادرست است؟

1) جمله سخنی است که بتوان آن را به دو قسمت نهاد و گزاره تقسیم کرد.

2) سه گروه فعلی ، اسمی و قیدی جمله را می سازد .

3) جمله ی مستقل بزرگترین  واحد زبان است.

4) ازمیان گروه های سازنده ی جمله ، گروه اسمی رامی توان حذف کرد.

 

7- هسته ی گروه اسمی ((این آسمان پرستاره )) درکدام گزینه آمده است؟

1) این                         2) این آسمان                         3) آسمان                          4) پرستاره

 

8- یکی از واحدهای معنادار زبان است که از یک یا چند واج ساخته می شود.

1) تکواژ                     2) واژه                               3) گروه                           4) جمله

 

9- کدام گزینه با بقیّه متفاوت است؟

1) بان                       2) میز                                3) گار                              4) ی

 

10- کلمه ی ((آگاهانه )) چند واج دارد؟

1) هشت واج                 2) نه واج                          3) ده واج                          4) یازده واج

 

11- رابطه ی ((صفیر وسفیر))مانند کدام گزینه است؟

1) قرب و تقرّب            2) حیات و حیاط                 3) همره و همراه                  4) نوش و نیش

 

12- در کدام گزینه کژتابی دیده نمی شود؟

1) انیشتن ، پس از بیست و دو سال زندگی درشهر پرینستون آمریکا در گذشت.

2) به دوست همسایه ام سلام کردم.

3) مسلمانان درهمه ی کشور ها بیدا شده اند.

4) حسن به برادرش گفت که مقاله اش منتشر شده است .

 

13- کدام گزینه نادرست است؟

1) بنیان گذار                     2) خدمتگزار                        3) قیمت گزار                        4) نماز گزار

 

14- کدام گزینه درست به کار رفته است؟

1) دیدگاه او از دیدگاه روان شناسان متفاوت است.

2) این بیمار از ضعف وکم خونی برخوردار است.

3) یک روز شعری را که آماده کرده بود، برای حاضران خواند.

4) اکنون شرکت های تعاونی از موقعیّت خوبی دارا هستند.

 

 

15- واج /ء/ نماینده  وصدای چند حرف است؟

1) یک                          2) دو                          3) سه                               4)چهارشنبه

 

16- شیوه ای از نگارش است که نویسنده به کمک برهان های عقلی ونقلی به تفسیر یک موضوع می پردازد.

1) تشریحی                   2) تحلیلی                     3) تحقیقی                           4) علمی

 

17- گروه اسمی که باکمک حرف اضافه همراه اسم می آید و توضیحی به آن می افزاید چه نام دارد؟

1) متمم اسمی                2) متمم اجباری              3) متمم قیدی                      4) مضافٌ الیه

 

18- درهمه ی جمله ها متمم متمم به کار رفته است به جز جمله ی................

1) از آشنایی با شما خوشحال شدیم .                           2) افتخار به دوستی با دانایان افتخار بزرگی است.

3) رسیدن به هدف با تلاش ممکن است.                      4) او باتمام وجود می جنگد .

 

19- کدام واژه مشتق مرکب نیست؟

1) خوش نویس                  2) نوجوانی                   3) هیچ کاره                   4) سرتاپا

 

20- کدام وند ((اشتقاقی)) است؟

1) ها                             2) می                           3) تر                           4) انه

 

21- کدام گزینه بابقیّه فرق دارد؟

1) گوش مال                  2) سفید رود                    3) کف گیر                  4) دست بوس

 

22- ساختار کدام واژه مرکب ((صفت+ بن مضارع ))است؟

1) خودنویس                 2) دروغ گو                    3) نوآموز                    4) خداشناس

 

23- ساخت دستوری کدام گزینه با بقیّه فرق دارد؟

1) پوشه                     2) پایه                             3) دهانه                      4) دسته

 

24- تکواژها یا واژه ها ی زبان فارسی که از اجتماع چند واج تشکیل می شوند، مطابق کدام یک از الگوهای زیر نمی توانند ساخته شوند؟

1) صامت+ مصوّت                               2) صامت+مصوّت+ صامت

3) مصوّت+ صامت                               4) صامت+ مصوّت+ صامت+ صامت

 

25- واژه ی ((مصرع )) چند واج دارد؟

1) چهار                    2) پنج                           3) شش                         4) هفت

 

26- واژه ی ((آموزشگاه ))چند تکواژدارد؟

1) دو                       2) سه                           3) چهار                       4) پنج

 

27- در کدام گزینه مصدر های ((نمی هلند))ذکر شده است؟

1) هلانیدن، هشتن               2) هلیدن ، هشتن                3) هلاندن، هلیدن                     4) هلندن، هشتن

 

28- کدام گزینه جمله ی مستقل مرکب نیست؟

1) بهتربود از سایر حروف هم استفاده نمی کردید.

2) همان طور که دیدید، در این غزل از حرف الف استفاده نشده است.

3) اختر شناسان درشاخه های تخصصی ، کارهای متفاوتی می کنند.

4) پیمان شکن کسی است که عهد و پیمان خود را نقض می کند.

 

29- در همه ی گزینه ها به جز گزینه ی.............متمم اسم وجود دارد.

1) عیب جویی از دیگران ، فراموش کردن عیب های خویش است.

2) بحث درباره ی مسائل ادبی، این روزها بسیار رایج است.

3) من به کارهای او ایمان آوردم .

4) انتقاد از زشتی هاو نا به سامانی های جامعه برای اصلاح رفتار اجتماعی سودمند است.

 

30- «سخنی» درعبارت«سخنی که گفتی،بسیار ارزشمند بود.»چه نقشی دارد؟

1) مفعول                     2) متمم                       3) نهاد                         4) مفعول و نهاد

 

31- «متمم متمم» درعبارت «شما همیشه ازدوستی با روشنفکران بسیار بسیار خوشحال هستند» کدام است؟

1) روشنفکران                          2) دوستی                             3)بسیار بسیار                               4) خوشحال

 

32- درهمه ی گزینه ها به جز گزینه ی.................«نام آوا» به کاررفته است.

1) این مشق را به مناسبت صدای قلم بر روی کاغذ خرت خرت موسوم کرده بود.

2) از جیک جیک گنجشک مسرور می شود.

3) درپاییز صدای خش خش برگ ها شنیده می شود.

4) او آهسته آهسته حرف هایش را بیان می کرد.

 

33- کدام گزینه کژتابی دارد؟

1) اودو خواهرو دو برادر دارد.

2) مسلمانان در همه ی کشورها بیدار شده اند.

3) مستعمره ی خود مختار سنگاپور

4) مبارزه برای آزادی پیشینه ی تاریخی دارد.

 

34- کدام گزینه طبق الگوی «صامت+مصّوت+صامت» ساخته شده است؟

1) فرد                             2) کارد                             3) کاش                           4) ما

 

35- نمودارجمله ی «تأمل ودرنگی کوتاه در تحمیدیّه ها و مناجات ها تأثیر آیات و روایات ومناجات های اولیا ی دین را آشکار می گرداند»

درکدام گزینه درست است؟

    1) چهار جزیی گذار به مفعول ومسند                                                          2) چهار جزئی گذار به متمم ومفعول   

 

نهاد                           گزاره

                                                                                     نهاد                                     گزاره

گروه اسمی        متمم اسمی     مفعول     مسند        فعل                           

تأمل و               درتحمیدیه ها      تأثیر آیات      آشکار     می گرداند

درنگی              ومناجات ها       وروایات های                                                                                                                            متمم                مفعول             فعل

کوتاه                                      مناجات های                                                           تأمل و                          درتحمیدیّه ها و    تأثیر آیات          آشکار                                                                                                                                                                                                                  

                                      اولیای دین                                                                    درنگی                          ومناجا ت ها       وروایات و    می گرداند                                                                                                        

                                                                                                                               کوتاه                                                  مناجا ت ها

                                                                                                                                                                                       اولیای دین

                                     

   3) چهارجزئی دو مفعولی                                                                         4) سه جزئی گذار به مفعول

 

 


   نهاد                                    گزاره                                                         نهاد                                          گزاره

 


                                         

                             مفعول         مفعول           فعل                                                                     مفعول                      فعل

 تأمل ودرنگی               تأثیر آیات و       آشکار            می گرداند                                    تأمل ودرنگی                   تأثیر آیات وروایات                  آشکار                                                                                                                                                        

کوتاه درتحمیدیّه ها         روایات و                                                                            کوتاه درتحمیدیّه ها               ومناجات های اولیای              می گرداند

 ومناجات ها              مناجات ها ی                                                                             ومناجات ها                                دین

                                اولیای دین

 

36- کدام گزینه به ویرایش نیاز ندارد؟

1) اسلام که همه ی رنگ های قومیّت را زدود و سنت ها را دگرگون کرد، نوروز را جلای بیشتری داد.

2) در هفته های اخیر،تجارت جهانی رونق بی سابقه ای را تجربه می کند.

3) کودکی به تالاسمی مبتلا شده بود و ازکم خونی قابل توجهّی برخوردار بود.

4) مثنوی معنوی درقرن هفتم توسط مولانا جلال الدین محمّد بلخی، نوشته وتنظیم یافت.

 

37- در همه ی گزینه ها به جز گزینه ی..............، اسم «مشتق- مرکب» وجود دارد.

1) با پیشرفت وفن آوری، رایانه به کمک محققان آمده است.

2) ایجاد گره وابهام درروند نمایش،گره افکنی نام دارد.

3) ایجاد حوادث فرعی یه گسترش طرح اصلی نمایش کمک می کند .

4) تدارک صداهایی جز صدای گفت وگو، به تأثیر نمایشنامه کمک می کند

 

 

 

38- کدام جمله ی مرکب، با جمله ی هسته ،شروع شده است؟

1) اگردنیا ازمتملق خالی شود ازمتکبر وخودکامه نیز خالی خواهد شد

2) تا ازجان ودل نکوشیم، به آزادگی و سرافرازی نخواهیم رسید

3) چون هوا سرد شده بود، ماشین روشن نشد

4) شنیده اید که علی ازمسافرت آمده است؟

 

39- گزارش بازدید علمی چه نوع گزارشی است؟

1) رسمی و اجمالی                   2) غیررسمی ودوره ای                       3) رسمی ودوره ای                     4) غیررسمی

 

40- کلمه ی « گذاشتن» مجازاً کدام معنی را ندارد؟

1) بیرون نهادن                       2) وضع کردن                                   3) قراردادن                            4) تأسیس کردن

 

 

 

 

 

                                                                                                                                           موفق و پیروز باشید 

                                                                                                                                                  

 

 

 

 

 

+ نویسنده در چهارشنبه ششم بهمن 1389 |

قواعد تركيب
دانستني‌هاي درس
1- «صورت‌هاي ممكن غير رايج گروه‌هاي اسمي» چه ناميده مي‌شوند؟ ذخيره‌هاي زبان
2- «قواعد هم‌نشيني» قواعدي است كه از تركيب تكواژها يا واژه‌هاي مناسب، گروه‌هاي اسمي، قيدي و فعلي ايجاد مي‌كند.
3- «كوچك‌ترين واحد صوتي زبان كه معنا ندارد» چيست؟ واج
4- جمله از تركيب كدام واحدهاي زباني به وجود مي‌آيد؟ از تركيب گروه‌ها
5- واژه‌ي «گفت» چه تركيبي دارد؟
6- «قواعد نحوي» چيست؟ صامت + مصوّت + صامت + صامت
7- واژه‌هايي كه از نظر دستوري و معنايي و كاربردي تفاوتي با هم ندارند و فقط شكل ظاهري آن‌ها تفاوت دارد، چه ناميده‌مي‌شوند؟ گونه‌هاي آزاد
8- تمام زبان‌هاي دنيا در نهايت به ... تجزيه مي‌شوند. واج
9- «قواعد واجي» چيست؟ قواعدي كه مانع از اجتماع برخي از واج‌ها در كنار هم مي‌شوند.
10- تركيب «تكواژها و واژه‌ها» كدام واحد زباني را مي‌سازد؟ گروه
11- وسيله‌ي انتقال پيام در بين انسان‌ها چيست؟ زبان
12- از تركيب «گروه‌ها» كدام واحد زباني ساخته مي‌شود؟ جمله
13- قواعد خاص كه به ما كمك مي‌كند تا هر جمله را در جايگاه خودش به كار بريم، چه قواعدي هستند؟ قواعد كاربردي
14- آيا مي‌توانيم هر واجي را در كنار واج ديگري قرار دهيم؟ خير
15- در زبان فارسي واج‌هايي كه واجگاه مشترك يا نزديك به هم دارند، چگونه تركيب مي‌شوند؟ بي‌فاصله نمي‌توانند در كنار هم بيايند.
16- صافي بسيار دقيقي كه جمله‌ها را قبل از توليد بررسي مي‌كند، چه ناميده مي‌شود؟ قواعد نحوي
17- هر تكواژ يا واژه‌اي كه توليد مي‌شود، بايد از صافي ...... بگذرد. قواعد واجي
18- واژه‌ي «آب» چند واج است؟ سه واج
19- كدام واژه مطابق با الگوي هجايي (صامت + مصوّت) نيست؟ «ماه، مو، سر» : سر
20- «داشته‌اند برمي‌گشته‌اند» چه گروهي است؟ گروه فعلي
درس دوم
جمله
دانستني‌هاي درس
1- «جمله‌ي مستقل» چند نوع است؟ دو نوع
2- جمله‌ي «اخترشناسان كارهاي متفاوتي مي‌كنند.» چه نوع جمله‌اي است؟ جمله‌ي مستقل ساده
3- «جمله» حداقل از چند گروه ساخته مي‌شود؟ يك گروه
4- اگر جمله‌اي ، دست كم يك جمله‌ي وابسته داشته باشد، چه نوع جمله‌اي است؟ جمله‌ي مركّب
5- كدام «گوره» را در جمله مي‌توان حذف كرد؟ گروه قيدي
6- پس از جمله بزرگ‌ترين واحد زباني چيست؟ گروه
7- كدام واحد زباني است كه از يك يا چند تكواژ ساخته شده است؟ واژه
8- «بان، مند، گار» چه نوع تكواژي هستند؟ تكواژ وابسته
9- عبارت «اخترشناسي علمي است كه به مطالعه‌ي اجرام آسماني مي‌پردازد.» از چند «گروه» تشكيل شده است؟ پنج
10- واژه‌ي «مي‌بينمشان» از چند تكواژ تشكيل شده است؟ چهار تكواژ
11- «تكواژها» به چند دسته تقسيم مي‌شوند؟ دو دسته
12- واژه‌هايي كه تلفظ مشتركي دارند، اما كاربرد و معناهاي جداگانه‌اي دارند، در اصطلاح چه ناميده مي‌شوند؟ واژه‌هاي متشابه
13- عبارت «بزرگ‌ترين واحد زباني است و خود جزئي از يك واحد بزرگ‌تر نيست.» كدام واحد زباني را توصيف مي‌كند. جمله‌ي مستقل
14- «تكواژ» چيست؟ يكي از واحدهاي زبان كه از يك يا چند واج ساخته شده و معنا دار است.
15- «ميز» چه نوع تكواژي است؟ تكواژ آزاد.
16- كدام واژه در عبارت «در گلستان سعدي سخنان نغض و دلكش فراوان است.» نادرست نوشته شده است؟ نغز
17- «مي‌پردازند» چند واج دارد؟ يازده واج
18- «است» چند تكواژ دارد؟ دو تكواژ
19- جمله‌ي «مستقل مركب» چه جمله‌اي است؟ جمله‌اي كه بيش از يك فعل دارد.
20- «سخني كه بتوان آن را به دو قسمت نهاد و گزاره تقسيم كرد.» كدام واحد زباني است؟ جمله
درس سوم
ويرايش
دانستني‌هاي درس
1- عبارت مسئله‌ي كوشش براي آزادي تاريخچه‌اي دراز در طول تاريخ دارد.» چند خطا و لغزش نگارشي دارد؟ سه
2- اصطلاح «سره‌نويسي» ؛ يعني ... : فارسي نويسي ناب
3- عبارت «يك گلوله در كرد و كلّه‌ي دشمن را زد.» كدام غلط نگارشي را دارد؟ عاميانه نويسي
4- «ايجازهاي مخلّ» ؛ يعني ... : كوتاه‌نويسي كه معني را مي‌رساند.
5- به جاي «انجام طرح خلع‌سلاح» مي‌توان ... طرح خلع سلاح را به كار برد. اجراي
6- غلط نگارشي براي جمله‌ي «فرزندان نبايد يك بار براي خانواده تلقي شود» چيست؟ نهاد با فعل جمله مطابقت ندارد.
7- شكل درست و صحيح عبارت «نتايجي كه امروز بدست آمد را گزارش مي‌كنم.» چگونه است؟ نتايجي را كه امروز به دست آمد گزارش مي‌كنم.
8- به‌جاي فعل «مي‌باشد» از كدام فعل مي‌توان استفاده كرد؟ است.
9- «تتابع اضافات» به چه معني است؟ آوردن چند كلمه پشت سر هم با كسره‌ي اضافه
10- حرف اضافه‌ي مصدر «متفاوت بودن» چيست؟ با
11- «ابهام» داشتن جمله ؛ يعني ... : دو يا چند معني داشتن جمله
12- عبارت «در سال 334، آل بويه بغداد را فتح و پسرش را به جاي او برگماردند.» كدام خطاي نگارشي را دارد؟ حذف فعل بدون قرينه
13- «آموختن به» به چه مفهومي است؟ ياد دادن
14- حرف نشانه‌ي «را» در كدام قسمت جمله مي‌آيد؟ بعد از مفعول
15- ويرايش جمله‌ي «بيداري مسلمانان را فراگرفته است» چيست؟ مسلمانان در همه‌ي كشورها بيدار شده‌اند.
16- رعايت «علايم نگارشي» كدام نوع ويرايش است؟ ويرايش فني
17- كدام نگارش نادرست است؟ «آزمايش‌ها، خانم مديره، گزارشات» : خانم مدير، گزارش‌ها
18- به جاي دو واژه‌ي «برعليه، برله» چه واژه‌هايي به‌كار مي‌بريم؟ عليه، له
19- پرهيز از كاربرد «تنوين» در زبان فارسي، كدام نوع ويرايش است؟ ويرايش زباني
درس چهارم
واحدهاي زيرزنجيري گفتار
دانستني‌هاي درس
1- «واحدهاي گفتار كه به‌طور منظم و طبق قواعد خاصي پشت سر هم قرار مي‌گيرند.» چه نام دارند؟ زنجيره‌ي گفتار
2- كوچك‌ترين واحد «زنجيره‌ي گفتار» چه نام دارد؟ واج
3- ويژگي‌هاي گفتار را كه الفباي خط از نشان دادن آن ناتوان است، چه ناميده‌اند؟ ويژگي‌هاي زيرزنجيري گفتار
4- كوچك‌ترين واحدهاي «زنجيري گفتار» براساس شيوة ي توليد به چند طبقه تقسيم مي‌شوند؟ دو طبقه
5- مهم‌ترين واحدهاي زبرزنجيري گفتار، چند دسته‌اند؟ سه دسته
6- «جملات خبري» كدام آهنگ را دارند؟ افتان
7- آهنگ جملات سؤالي چگونه است؟ خيزان
8- ارگ «آهنگ صدا از پايين شروع شود و كم‌كم بالا برود و ديگر فرود نيايد.» كلام چه آهنگي دارد؟ خيزان
9- اداي «يك هجا» با شدّت و فشار بيشتر، چيست؟ تكيه
10- جمله‌هاي پرسشي در پاسخ «آري» يا «نه» چه آهنگي دارند؟ خيزان
11- هر واژه در زبان فارسي چند «تكيه» دارد؟ يك
12- تكيه در «اسم مفرد يا صفت» بر كدام هجاست؟ هجاي پاياني
13- در فعل مضارع اخباري كدام قسمت فعل تكيه مي‌گيرد؟ پيشوند فعلي (مي)
14- «درنگ» چند نوع است؟ دو (ميان واژه‌اي، پايان واژه‌اي)
15- در فعل منفي «ماضي و مضارع و امر» «كدام هجا تكيه مي‌گيرد؟ نون نفي
16- جمله‌ي «او هر روز، نامه‌اي مي‌خواند.» چه نوع «درنگي» دارد؟ ميان واژه‌اي
17- درفعل ماضي ساده «جز سوم شخص مفرد» تكيه در كدام هجاست؟ هجاي قبل از آخر
18- جمله‌ي«اين‌جا آشپزخانه، ندارد» چه نوع درنگي دارد؟ پايان‌واژه‌اي
19- كاربرد «قيد تأكيد در كدام جمله‌ها نادرست است؟ جمله‌هايي كه پيامي آشكار و روشن دارند.
20- جمله‌هايي كه با قيدهاي پرسشي همراه‌اند (جز آيا و هيچ) چه آهنگي دارند؟ افتان
درس ششم
مطابقت نهاد و فعل
دانستني‌هاي درس
1- كدام قسمت جمله در شخص و شمار با هم مطابقت دارند؟ نهاد جدا و نهاد پيوسته
2- اگر نهاد، جمع‌ بسته ‌شود، فعل چگونه خواهد بود؟ جمع بسته مي‌شود.
3- در جمله‌ي «پدرم از مسافرت برگشتند.» چرا براي نهاد مفرد، فعل جمع آورده است؟ براي احترام
4- براي اسم‌هايي ‌چون «مجلس ،شورا، گروه» چه ‌فعلي‌ به‌ كار مي‌رود؟ مفرد
5- هنگام‌جان‌بخشيدن به‌اشياي بي‌جان فعل با ... مطابقت مي‌كند. نهاد
6- فعل براي اشياي بي‌جان به چه شكلي مي‌آيد؟ مفرد
7- در عبارت «از خانه كه بيرون آمدم، او را ديدم.» كدام قسمت جمله ذكر نشده است؟ نهاد جدا
8- در جمله‌ي «گفته بودم كتاب را همراه بياوريد.» كدام نوع حذف صورت گرفته است؟ نهاد جدا
9- كدام‌واژه(واج)ميانجي ندارد؟ «آشنايان، نياكان، دوستان» : دوستان
10- در جمله‌ي «مردي از كوچه مي‌گذشت، كودكان در كوچه سرگرم بازي بودند، پرسيد ...» كدام قسمت جمله حذف شده است؟ متمم
درس هفتم
نگارش تشريحي
دانستني‌هاي درس
1- مقاله ها از نظر شيوه‌ي نوشتن به چند گونه تقسيم مي‌شوند؟ سه
2- «شرح و بسط دادن به منظور مطالعه و دقّت در يك موضوع يا مطلب به‌گونه اي علمي و دقيق» چه نام دارد؟ تشريح
3- مقاله‌ي «كتاب و كتاب‌خواني» از كدام نوع مقاله است؟ تحقيقي
4- عام‌ترين و رايج‌ترين راه تشريح چيست؟ طرح پرسش‌هايي درباره‌ي يك چيز
5- پسوند (ان) در كدام واژه با بقيه تفاوت دارد؟ «بامداران، گيلان. بهاران» : گيلان
6- مقاله‌ي «تربيت انساني و سنّت ملّي ما» چه نوع مقاله‌اي است؟ تحليلي
7- اگر بخواهيم واقعه‌اي را كه امروز وجود ندارد تشريح كنيم، از چه چيزهايي استفاده مي‌كنيم؟ مدارك و مآخذ و اسناد و كتاب‌ها
8- داستان «كلاس نقّاشي» چه نوع نوشته‌اي است؟ نوشته‌ي تشريحي
9- نشانه‌هاي جمع در زبان فارسي چيست؟ ها، ان
10- (ان) در واژه‌ي «كوهان» چه معني مي‌دهد؟ شباهت (مانند كوه)
درس هشتم
گروه فعلي
دانستني‌هاي درس
1- مهم‌ترين عضو «گزاره» چيست؟ گروه فعلي
2- «گروه فعلي» چند ويژگي دارد؟ پنج
3- (بن‌ماضي + شناسه‌هاي ماضي) چه فعلي را مي‌سازد؟ ماضي ساده
4- «رفته‌بوديم» چه فعلي و چندم شخص است؟ ماضي بعيد، اول شخص جمع
5- (صفت مفعولي + باشم) چه فعلي را مي‌سازد؟ ماضي التزامي
6- فعل «مي‌رفتيد» چه زماني دارد؟ ماضي استمراري
7- فعل‌هاي مضارع چند نوع‌اند؟ سه نوع
8- (داريد مي‌رويد) چند شناسه دارد؟ مضارع مستمر
9- فعل مضارع چند شناسه دارد؟ شش شناسه
10- با فرمول (ب+بن مضارع+شناسه‌هاي مضارع) كدام فعل ساخته مي‌شود؟ مضارع التزامي
11- «مصدر مرخّم» برابر است با ... : بن ماضي
12- كدام (بن مضارع) نادرست است؟ «ببر، بخش، رو» بر
13- براي (گذرا) كردن فعل‌ها از چه تكواژي استفاده مي‌كنيم؟ ان
14- فعل از جهت اجزاي تشكيل‌دهنده‌ي آن چند نوع است؟ سه
15- اگر تكواژ(ان) به فعل‌هاي گذرا به متمّم افزوده شود. به چه فعلي تبديل مي‌شوند؟ گذرا به مفعول و متمم
16- فعلي كه بن مضارع آن از ي تكواژ تشكيل شده باشد، چه فعلي است؟ فعل ساده
17- براي‌تشخيص‌فعل‌ساده‌ازفعل‌مركّب‌به‌چندويژگي‌بايدتوجّه‌كرد؟سه
18- «حرف زد» چه نوع فعلي است؟ فعل ساده
19- ويرايش جمله‌ي «او از سمت خود استيفا داد» چيست؟ او از سمت خود استعفا داد.
20- «فعل پيشوندي» چيست؟ فعلي است كه پيش از فعل ساده‌ي آن، تكواژ بيايد.
درس نهم
زندگي‌نامه نويسي
دانستني‌هاي درس
1- «زندگي‌نامه نويسي» گونه‌اي از چه نوع نوشته‌اي است؟ نوشته‌ي تشريحي
2- روش گردآوري اطلاعات براي نوشتن «زندگي‌نامه» چند نوع است؟ چهار نوع
3- ملاصدراي شيرازي در چه قرني مي‌زيست؟ قرن يازدهم
4- چرا «تاريخ بيهقي» از ديگر كتاب‌هاي تاريخ ممتاز شده است؟ به علّت امانت و دقّت نويسنده‌ در نگارش كتاب
5- داستان «ملاصدراي شيرازي» در كدام قالب نوشته شده است؟ رمان
6- «نظريه ي ملاصدرا» كه شهرت خاصي دارد، چيست؟ حركت جوهري
7- «نيم‌فاصله» ؛ يعني ... : فاصله‌ي ميان حرفي
8- «فاصله‌ي ميان واژه» نشانه‌ي چيست؟ استقلال واژه‌ها از يكديگر
9- رعايت نكردن فاصله‌ي ميان واژه‌اي باعث ... : بدخواني و بدفهمي مطالب مي‌شود.
10- فاصله‌ي بين واژه‌هاي يك متن، تقريباً چند برابر فاصله‌ي حرف‌هاي يك واژه است؟ دوبرابر
درس دهم
جمله‌هاي ساده و اجزاي آن
دانستني‌هاي درس
1- جمله‌ي مستقل چند نوع است؟ دو نوع
2- تعداد اجزاي جمله را كدام قسمت جمله تعيين مي‌كند؟ فعل
3- در جمله‌هاي ساده تعداد اجزاي اصلي جمله چند جزء است؟ حداقل دو و حداكثر چهار جزء
4- «كبوتر دانه برمي‌چيند.» جمله‌ي چند جزئي است؟ سه جزئي
5- وقتي نهاد ... باشد، مي‌توان آن را حذف كرد. ضمير
6- اجزاي جمله‌هاي دو جزئي با فعل ناگذر چيست؟ نهاد و گزاره
7- در كدام جمله نهاد حذف شدني نيست؟ «آن‌ها دير آمدند/ ما آن جا بوديم / گل شكفت» : گل شكفت
8- در جمله‌هاي سه جزئي فعل جمله چگونه است؟ گذر
9- جمله‌هايي سه جزئي چند نوع‌اند؟ سه نوع
10- جمله‌ي «پرچم علم و دانش را برافرازيم» چه جمله‌اي است؟ سه جزئي با مفعول
11- كدام يك از اين مصدرها جمله‌ي سه جزئي نمي‌سازد؟ «چشيدن، آزمودن، ايستادن» ايستادن
12- كدام مصدر با حرف اضافه‌ي (به) به كار نمي‌رود؟ «جنگيدن، گرويدن، نگريستن» جنگيدن
13- جمله‌هاي چهارجزئي گذرا چند نوع است؟ چهار نوع
14- جمله‌ي «كتاب‌ها را از كتاب فروشي خريدي؟» چند جزئي است؟ چهار جزئي يا مفعول و متمم
15- جمله‌ي «ايشان از دوستان ما بودند.» چند جزئي است؟ سه جزئي
16- جمله‌ي «حافظ خودش را رند مي‌داند.» چند جزئي است؟ اجزاي آن چيست؟ چهارجزئي با مفعول و مسند.
17- جمله‌هاي استثنايي به چند دسته تقسيم مي‌شوند؟ دو دسته
18- «كشيده مي‌شوم» مجهول چه فعلي است؟ مي‌كشم
19- «گزاره» در كدام نوع جمله بدون فعل است؟ جمله‌ي استثنايي
20- «شيوه‌ي ‌بلاغي» چيست؟ جابه‌جايي ‌اجزاي كلام به تشخيص نويسنده
درس يازدهم
نامطابق‌هاي املايي
دانستني‌هاي درس
1- تركيب و تلفظ واج‌ها در هر زبان تابع چيست؟ دستگاه آوايي
2- زبان نوشتار به‌طور طبيعي معادل و مطابق است با ... : زبان گفتار
3- كدام زبان است كه سريع‌تر و بيش‌تر تغيير مي‌كند؟ زبان گفتار
4- كدام واژه «واو معدوله» دارد؟ «خونين، خوب، خواهر» : خواهر
5- اگر واج / ن / بدون فاصله قبل از واج / ب / بيايد، به چه واجي تبديل مي‌شود؟ (م)
6- واژه‌ي‌متفاوت كدام واژه است؟ «ماست‌بند، بدكار، درست‌كار» بدكار
7- كدام تركيب غلط املايي دارد؟ «سطوت سلطنت، فراق ملك، جبّه‌ي حبري رنگ» فراغ ملك
8- هرگاه واج / ج / قبل از واج / ت / بيايد، به چه واجي تبديل مي‌شود؟ ش
9- هدف‌از درس‌املاءچيست؟مطابق‌كردن زبان ملفوظ با زبان مكتوب
10- تبديل واج / ن / به واج / ب / در زبان عربي چه نام دارد؟ ابدال
درس دوازدهم
بازگرداني
دانستني‌هاي درس
1- «بازگرداني» در شعر و نثر به چه معني است؟ امروزي كردن شعر يا نثر
2- در «بازگرداني» شعر ونثر چند عامل مهم وجود دارد كه بايد رعايت شود؟ چهار عامل
3- مقصود از «امروزي كردن نوشته‌هاي قديم» چيست؟ مقصود آن است كه محتوا و پيام به زباني ساده و قابل فهم مطرح شود.
4- كدام واژه در عبارت «او سعي مي‌كند كارهاي خود را موجح جلوه دهد». نادرست نوشته ده است؟ موجه
5- هدف‌از«بازگرداني» چيست؟ تبديل زبان كهن به زبان معيار امروز
6- در بازگرداني برخي از كاربردهاي دستور تاريخي چه تغييري مي‌كنند؟ معادل‌سازي مي‌شوند.
7- مضمون اصلي نوشته‌ي كهن در «بازگرداني» به چه صورت در مي‌آيد؟ مضمون اصلي نوشته‌ باشد به خوبي منتقل شود.
8- املاي درست واژه‌هاي «خواروبار، بازديد كننده‌گان،‌ازدهام» چگونه است؟ خواربار، بازديدكنندگان، ازدحام
9- كتاب«قصه‌هاي خوب براي بچّه‌هاي خوب» اثر كيست؟ مهدي آذريزدي
10- املاي كدام واژه درست است؟ «بهبوحه، وحله، هرس‌كردن» هرس كردن
درس سيزدهم
نظام معنايي زبان
دانستني‌هاي درس
1- «معناشناسي» چيست؟ كوشش براي پي‌بردن به اين نكته است كه اهل زبان چگونه منظور يك ديگر را مي‌فهمند.
2- كدام سطح زبان‌شناسي است كه واژه‌اي را «مهمل» و واژه‌اي ديگر را «مستعمل» مي‌خواند؟ معناشناسي
3- جمله‌ي«ديروز لباس به‌شما مي‌آمد.» چرا آشناو معني‌دار است؟ معناي آن به رابطه‌ي هم‌نشيني فعل با متمم مربوط مي‌شود.
4- هر عنصر زباني داراي چند «معنا» است؟ دو معنا
5- معناي غيرمستقيمي هر عنصر زباني چگونه استنباط مي‌شود؟ از هم‌نشيني آن عنصر زباني با عناصر ديگر
6- معناي‌مستقيم«عنصر زباني»چيست؟ معناي‌روشن ومشخص آن
7- برخي كلمات نمي‌توانند خود را بشناسند، لازم است كه در ... قرار بگيرند. زنجيره‌ي سخن
8- درگذرزمان‌براي«واژه‌ها»چندوضعيت پيش‌مي‌آيد؟چهاروضعيت
9- واژه‌هاي جديد به چند شيوه ساخته مي‌شوند؟ سه شيوه
10- «اگر دو يا چند واژه‌ي موجود در كنار هم قرار گيرند و با هم واژه‌ي جديد بسازند.» از كدام شيوه‌ي واژه‌سازي استفاده شده است؟ تركيب
11- شيوه‌ي واژه‌سازي كه با افزودن (وند) به واژه‌هاي موجود، واژه‌اي تازه مي‌سازد، چه نام دارد؟ اشتقاق
12- كدام واژه از زبان فارسي امروز حذف نشده است؟ «هنجار، برگستوان، خوازه» : هنجار
13- كلماتي‌كه در زبان‌عربي«تشديدپاياني» دارند، در زبان فارسي چه زماني «تشديد» مي‌گيرند؟ هنگامي كه بعد از آن‌ها مصوت بيايد.
14- كدام‌واژه‌نيازبه‌»تشديد»دارد؟«مصوت، قضات، فوق‌العاده»: مصوّت
15- كدام واژه با از دست‌دادن معناي پيشين خود،‌معناي جديد نگرفته است؟ «سوگند، شادي، سپر» : شادي
16- كدام واژه نياز به «تشديد» دارد؟ «تسليت، تهنيت، شفقت» هيچ‌كدام.
17- كدام واژه «علامت اختصاري» نيست؟ «سمت، هما، ساد» : ساد
18- آيا «واژه‌ها» معناي ثابت وهميشگي دارند؟ خير
19- علاوه بر معناي مشخص هر واژه، از چه طريق ديگر معناي واژه‌ها را پيدا مي‌كنيم؟ از رابطه‌ي هم‌نشيني
20- «ساف» علامت‌اختصاري چيست؟ سازمان آزادي‌بخش فلسطين
درس چهاردهم
گروه اسمي
دانستني‌هاي درس
1- «گروه اسمي» از چه اجزايي تشكيل شده است؟ از يك اسم به عنوان هسته و يك يا چند اسم به نام وابسته
2- كدام بخش «گروه اسمي» اجباري است؟ هسته
3- «وابسته‌هاي پيشين» اسم چند نوع‌اند؟ هشت نوع
4- القاب و عناويني كه بدون هيچ نشانه يا نقش نمايي پيش از اسم مي‌آيند، چه ناميده مي‌شوند؟ شاخص
5- «وابسته‌هاي پسين» چند نوع است؟ پنج نوع
6- در جمله‌ي «عمو جواد را بهتر از هر كس ديگر مي‌شناختم.» كدام واژه «شاخص» است؟ عمو
7- كدام «وابسته‌ي پيشين» نيست؟ «صفت عالي، صفت مبهم، صفت بياني» صفت بياني
8- مقصود از «نقش تبعي» چيست؟ تابع گروه اسمي قبل از خود باشد.
9- چند «نقش تبعي» در گروه اسمي وجود دارد؟ سه
10- نقشي‌كه «گروه اسمي‌قبل از خود را توضيح مي‌دهد.» چيست؟ بدل
11- «جمع مكّسر» ؛ يعني... : جمع برخي از كلمات عربي
12- كدام‌واژه‌نمي‌تواند(شاخص)باشد؟«مهندس، محمود، استاد»: محمود
13- در تركيب «كتاب زبان فارسي» هسته كدام است؟ كتاب
14- شاخص ها چه نوع كلماتي هستند؟ اسم يا صفت
15- كدام «وابسته‌ي پسين» نيست؟ «نشانه‌هاي جمع، مضاف‌اليه، صفت اشاره» : صفت اشاره
16- اگر يك نقش در جمله دوبار تكرار شود، آن را چه مي‌نامند؟ تكرار
17- كدام‌علامت ازنشانه‌هاي‌جمع درزبان‌عربي‌نيست؟ «ان، ون، ات» : ان
18- كدام علامت براي «تعدّد اسم» در فارسي به كار نمي‌رود؟ «يان، گان، ون» : ون
19- مفرد جمع‌هاي مكسّر «قلل، عباد، حكام» چيست؟ قلّه، عبد، حاكم.
20- جمع مكسّر «مكتوب» چيست؟ مكاتيب.
درس پانزدهم
آشنايي با نوشته‌هاي ادبي
دانستني‌هاي درس
1- «نوشته‌اي كه در آن با زبان وخيال واحساس شاعرانه، صحنه‌اي از طبيعت توصيف شود.» چه نوع نوشته‌اي است؟ نوشته‌ي ادبي
2- «نوشته‌هاي ادبي» چند ويژگي دارند؟ سه
3- نوشته‌هاي «ادبي ـ هنري» چه نوع نوشته‌اي است؟ سخني است كه با عناصر ادبي درآميزد و شكلي هنري به خود بگيرد.
4- كاربرد «زبان» براي تبديل يك نثر معمولي به نثر ادبي؛ يعني چه ؟ به كار بردن واژگان و تعبيرهاي مناسب و برگزيده در يك نوشته
5- چگونه مي‌توان يك معني و مفهوم را به گونه‌هاي مختلفي عرضه كرد؟ با به‌كارگيري آرايه‌هاي ادبي
6- در عبارت «دل آدمي باغچه‌اي پرغنچه است كه با نسيم محبت باز مي‌شود.» كدام دو واژه (مشبه‌به) است؟ باغچه، نسيم
7- كدام تركيب«حس‌آميزي»دارد؟ «نسيم محبت، صداي شكفتن، آغوش چمن»
8- در جمله‌ي «سينه با نسيم محبت شكفته مي‌شود.» چه واژه‌اي (مجاز) است؟ سينه
9- جمله‌ي «دل‌هاي از غم شكافته با محبت شكفته مي‌شوند.» چه آرايه‌اي دارد؟ جناس
10- كدام عامل هنري بيان، موجب تأثير كلام و سخن مي‌شود؟ طنز
11- «محبت‌دل رابه‌مهماني‌شكفتن‌مي‌برد.»چه‌آرايه‌اي دارد؟ تشخيص
12- كدام واژه‌ي مترادف «گردش كردن» تأثير عاطفي و قدرت تصوير آفريني بيشتري دارد؟ چميدن
13- چه واژه‌اي در جمله‌ي «باغبان محبت كه هميشه نگران پرپر شدن غنچه‌ها است ...» دارد؟ نگران
14- هرچه... نوشته ساده‌ترباشد ارزش... آن‌بيشترمي‌شود.زبان،هنري
15- عبارت «روي زرد دل با شكوفه‌هاي محبت گلگون مي‌شود» چه آرايه‌اي دارد؟ كنايه
16- «هوا گرگ و ميش بود» ؛ يعني ... : صبح زود بود.
17- «صور خيال» چه آرايه‌هايي را شامل مي‌شود؟ تشبيه، استعاره، مجاز، كنايه
درس شانزدهم
گروه اسمي
دانستني‌هاي درس
1- «گروه اسمي» از چند بخش تشكيل شده است؟ دو بخش
2- آيا «وابسته‌ي گروه اسمي» مي‌تواند وابسته‌اي داشته باشد؟ آري
3- كدام «وابسته‌ي وابسته» نيست؟ «مميز، صفت صفت، متمم فعل»: متمم فعل
4- اسمي كه براي شمارش، تعداد، اندازه و وزن موصوف ميان عدد و معدود قرار مي‌گيرد، چه نام دارد؟ توضيح براي برخي از صفت‌هاست.
5- «مميّزها» به چند گروه كلي تقسيم مي‌شوند؟ دو گروه
6- كدام تركيب مميز ندارد؟ «دو طاقه پارچه، دو كتاب، دو دست استكان». دو كتاب
7- كدام واحد شمارش درست نيست؟ «يك تخته فرش، يك دست ميزو صندلي، يك توپ پارچه» : يك تخته فرش
8- «صفت صفت» يعني چه ؟ توضيح براي برخي از صفت‌هاست.
9- كدام تركيب (صفت صفت) ندارد؟ «لباس آبي سير، رنگ سفيد شيري، كيف پسر همسايه» : كيف پسر همسايه
10- «متمم» چيست؟ گروه اسمي كه پس از حرف اضافه مي‌آيد.
درس هفدهم
طنز پردازي
دانستني‌هاي درس
1- «طنز» چيست؟ بياني غير متعارف.‌خنده‌آور با بزرگ‌نمايي كاستي‌ها و زشتي‌ها كه قصد اصلاح دارد.
2- اساس تمام شيوه‌هاي بيان طنز بر چه استوار است؟ برهم زدن عادت‌ها
3- بهره‌گيري از كدام فرهنگ بر قدرت طنز مي‌افزايد؟ فرهنگ غني عامه
4- كدام شاعر شهرت «طنز سرايي» دارد؟ «سنايي، انوري، عبيد زاكاني» : عبيدزاكاني
5- «فرهنگ‌عامه» شامل چه بخش‌هايي است؟ ضرب‌المثل‌ها، كنايات و واژگان عاميانه
6- «برهم‌زدن عادت‌ها» يعني چه؟ بزرگ‌نمايي و اغراق در توصيف چهره‌ها و حالات و خصايص انساني
7- «نقيضه‌پردازي» به چه معني است؟ تقليد از آثار ادبي
8- چه كساني از «فرهنگ عامه» به خوبي در طنز بهره‌برداري كرده‌اند؟ جمال‌زاده، دهخدا
9- «مفاد» ؛ يعني ... : آن چه از يك متن برداشت مي‌شود.
10- يكي‌از راه‌هاي‌ساخت‌طنز...يك‌موضوع يا ماجراست. كش‌دار كردن
درس هجدهم
ساختمان واژه
دانستني‌هاي درس
1- «واژه‌ها» با توجه به تكواژهاي تشكيل‌دهنده‌ي آن، به چند نوع تقسيم مي‌شوند؟ دو نوع
2- واژه‌هاي غيرساده، چند نوع‌اند؟ سه نوع
3- كدام واژه «ساده» نيست؟ «رفتن، گوسفند، گنجشك» : رفتن
4- «واژه‌ي مركب» از چه قسمت‌هايي ساخته شده است؟ از دو تكواژ آزاد يا بيش‌تر تشكيل شده است.
5- اگر واژه‌اي از «يك تكواژ آزاد+ يك يا چند وند» ساخته شود، چه نوع واژه‌اي ساخته است؟ مشتق
6- كدام واژه «مركّب» نيست؟ «يك رنگ، بهاره، چهارراه» : بهاره
7- كدام‌واژه«مشتق»نيست؟ «دردمند، هيچ‌كاره، كمانك» : هيچ‌كاره
8- كدام واژه «مشتق ـ مركّب» نيست؟ حلقه به گوش، نوجواني، دانشمند» : دانشمند.
9- هر واژه چند «تكيه» دارد؟ يك تكيه
10- اگر واژه‌اي همراه (وند) بيايد و واژه‌ي مشتق بسازد، چند تكيه خواهد داشت؟ يك تكيه
11- تركيب كدام واژه‌ي مركّب با بقيه فرق دارد؟ «گل خانه، چوب لباس، هواپيما» : هواپيما
12- تركيب كدام صفت با بقيه متفاوت است؟ «خودخواه، چادرنشين، وطن‌خواه» : خودخواه
13- اگر «صورت گفتار كلمه‌اي تغيير كند، اما شكل نوشتار ثابت بماند.» اين دگرگوني را چه مي‌نامند؟ فرآيندهاي واجي
14- «شكل نوشتار و شكل گفتار» كدام واژه يك‌سان است؟ «قندشكن، قلم‌دان، زودتر» : قلم دان
15- «فرآيندهاي واجي» در چند شكل پديد مي‌آيند؟ چهار شكل
16- شكل‌هاي مختلف «فرايندهاي واجي» را نام ببريد. كاهش، ‌افزايش، ابدال،‌ادغام
17- اگر بتوان در ميان دو تكواژ، تكواژ ديگري قرار داد نشان چيست؟ نشان اين است كه تكواژها از هم جدا هستند.
18- «وند» در واژه‌ي «مردانه» چه نوع «وندي» است؟ اشتقاقي
19- «مضاف و مضاف‌اليه» اگر تشكيل يك كلمه بدهند چند «تكيه» مي‌گيرند؟ يك تكيه
20- واژه‌هاي «نزديك‌بين، ديرياب، زودرس» از چه بخش‌هايي تركيب شده‌اند؟ صفت + بن مضارع
درس نوزدهم
كلمات دخيل در املاي فارسي
دانستني‌هاي درس
1- مفهوم كلمات «دخيل» چيست؟ كلماتي كه فارسي نيستند و از زبان‌هاي ديگر وارد زبان فارسي شده‌اند.
2- جمله‌ي «استعمال‌دخانيات ممنوع» چند كلمه‌ي «دخيل» عربي دارد؟ چهار كلمه
3- كلمات «دخيل» عربي در زبان فارسي به چند دسته تقسيم مي‌شوند؟ دو دسته
4- كدام كلمه‌ي دخيل، از بقيه متفاوت است؟ «نشر، نسبتاً، تصحيح» : نسبتاً
5- نشانه‌هاي خاص زبان عربي چيست؟ حروف جاره، تنوين، ال
6- اصطلاح «جارومجرور» يعني ... : كلماتي كه از يك حرف و يك اسم تشكيل شده‌اند.
7- كلمات «تنوين‌دار» عربي در زبان فارسي چه نقشي مي‌گيرند؟ قيد
8- «ال» در زبان عربي در چه صورتي تلفظ نمي‌شود؟ اگر كلمه با حروف قمري آغاز شود.
9- كدام تركيب غلط املايي دارد؟ «عقرب جراره، طيلسان آبي، غايت‌القسواي مقصود» : غايب‌القصوي
10- كلمات عربي از مقوله‌ي «اعلام و اشخاص» در زبان فارسي در كدام نقش كاربرد دارند؟ اسم يا صفت
درس بيستم
مرجع‌شناسي
دانستني‌هاي درس
1- براي انجام دادن هر گونه پژوهش بايد ... : منابع را بشناسيم.
2- كتاب‌هايي كه «حاوي زبده‌اي از همه‌ي رشته‌هاي علوم انساني يا رشته‌اي معين» هستند، چيست؟ دايرة‌المعارف‌ها
3- اولين «دايرة‌المعارف‌ها» در كدام كشورها نوشته‌شد؟ چين و ايران
4- كدام كتاب نوعي «دايرةالمعارف چنددانشي» نيست؟ «لغت فرس اسدي،جامع‌العلوم رازي،رسايل اخوان‌الصفا» : لغت فرس اسدي
5- تأليف دايرةالمعارف‌ها به شيوه ي نوين از چه قرني و در كجا رواج يافت؟ هفدهم، اروپا
6- نخستين دايرة‌المعارف فارسي چه بود؟ ترجمه‌ي دايرةالمعارف اسلام
7- تأليف‌دايرةالمعارف درايران ازچه‌زماني‌آغازشد؟حدود پنجاه سال پيش
8- «دايرةالمعارف فارسي» به سرپرستي چه كسي و در چند مجلّد چاپ شد؟ دكتر غلامحسين مصاحب، سه جلد.
9- كار تدوين «دانش‌نامه‌ي ايران و اسلام» زير نظر چه كسي شروع شد؟ احسان يار شاطر
10- ويژگي‌هاي «دايرة‌المعارف فارسي» چه بود؟ انتخاب واژگان فارسي، دقت علمي، نوجويي و ابتكار
11- شرح‌داده‌شده مربوط‌به كدام‌كتاب‌است؟«درسال1362 كار تدوين وتأليف آن از حرف «ب» آغاز شد.» دانش‌نامه‌ي جهان اسلام
12- نويسنده‌ي كتاب «تاريخ و حال ايران» كيست؟ مهدي بامداد
13- «فهرست كتاب‌هاي چاپي فارسي» تأليف كيست؟ خان بابامشار
14- ماهنامه‌ي‌وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي كه هر ماه فهرست كامل مقالات و كتاب‌هاي تازه در آن منتشر مي‌شود، چيست؟ نمايه
15- «فهرست‌مقالات‌فارسي»ازكيست وچندجلداست؟ايرج‌افشار،پنج
16- كدام‌يك‌«ازمنافع‌ديداري وشنيداري» نيست؟ «ميكروفيلم، فيش، عكس و اسلايد» : فيش
17- شيوه‌ي‌تنظيم«فهرست مقالات فارسي» چگونه است؟ موضوعي
18- چه منابعي در سال‌هاي اخير بيش از همه بر روند تحقيقات اثر گذاشته است؟ منابع رايانه‌اي
19- «فهرست‌ها» از كدام‌گروه كتاب‌هاي‌مرجع هستند؟ منابع فرعي
20- جديدترين‌روش‌ذخيره‌سازي داده‌ها چيست؟ ذخيره‌سازي‌نوري
درس بيست و يكم
ساخمان واژه
دانستني‌هاي درس
1- «وندها» از نظر قرارگرفتن در ساختمان واژه، به چند نوع تقسيم مي‌شوند؟ سه نوع
2- نام ديگر «تكواژ آزاد و تكواژ پيوسته» چيست؟ پايه و وند
3- ساخت كدام‌ صفت مانند بقيه نيست؟‌«نامعلوم، ناگوار، ‌نامناسب» : ناگوار
4- كدام‌واژه ازتركيب«پيشوند+اسم» ساخته نشده است؟ «نادرست، نافرمان، نااميد». نادرست
5- كدام صفت (بن فعل) ندارد؟ «ناشناس، ناياب،‌ناكام» ناكام
6- واژه‌هايي كه به (‍ه ـ ه) ختم مي‌شوند هنگام اتصال پسوند (ي) به آن اسم، به چه شكلي در مي‌آيند؟ گي
7- از واژه‌هاي داده شده، كدام يك تعبيري دوگانه ندارد؟ «قصابي، بخاري، خانگي» خانگي
8- تكواژپايه‌دركدام گزينه عربي نيست؟‌«مرغوبيت، خوبيت، جمعيت»: خوبيت
9- «خريدار» چه نوع كلمه‌اي است؟ صفت
10- از بين كلمات داده شده، كدام صفت نيست؟ «ديدار، خواستار، گرفتار» : ديدار (اسم) است.
11- «بن ماضي +ه» چه صفتي مي‌سازد؟ مفعولي
12- كدام ساخت با بقيه فرق دارد؟ «خنده، پايه، ناله» پايه
13- «خزنده» چه نوع صفتي است؟ فاعلي
14- پسوند (دان) در كدام واژه با بقيه فرق دارد؟ «نمكدان، چينه‌دان، نادان» : نادان
15- كدام واژه صفت نيست؟ «رنگين، نگين، زرين» : نگين
16- ساخت دستوري كدام واژه با بقيه فرق دارد؟ «شرمگين، سنگين، غمگين» : سنگين
17- «فرآيند كاهش واجي» چيست؟ حذف برخي از واج‌ها در طول زمان
18- كدام واژه «صفت شغلي» نيست؟ آهنگر، آرايشگر، لنگر» لنگر
19- وقتي آخرين واج يك هجا (چهار واجي) باشد واج / ت / و / د / در زنجيره‌ي گفتار چه مي‌شود؟ حذف مي‌شود.
20- كدام كلمه (پسوند) ندارد؟ «افسرده، تهراني، ناشناس» ناشناس
درس بيست و دوم
نقش‌هاي زباني
دانستني‌هاي درس
1- نقش‌هاي اساسي‌تر زبان چند نوع‌اند؟ چهار نوع
2- اساسي‌ترين نقش زبان ... : ايجاد ارتباط در ميان يك جامعه‌ي زباني است.
3- «محمل انديشه بودن زبان» به چه معني است؟ بدون زبان، نمي‌توان به تفكر و انديشه پرداخت.
4- در عبارت «راستي، فردا كلاس ادبيات ديرتر شروع مي‌شود.» كدام‌يك از نقش‌هاي زبان بيان شده است؟ ايجاد ارتباط
5- كدام واژه مفهومي «انتزاعي» نيست؟ «كاشتن، رشدكردن، انسان»: انسان، مفهومي عام است.
6- مفاهيم عام و مفاهيم انتزاعي چگونه براي ما فراهم مي‌شوند؟ از طريق زبان
7- اصطلاح«حديث‌نفس»به‌چه معني است؟ درباره‌ي خود سخن گفتن.
8- چه زماني نقش‌هاي مختلف زبان را مي‌آموزيم؟ در كودكي همراه با خود زبان
9- اصول و ضوابط آفرينش ادبي جزء ... : نظام زبان نيستند.
10- ساخت‌هاي صوري زبان را نام ببريد؟ صرفي، آوايي، نحوي
11- «هدف از هر ارتباط زباني» چيست؟ انتقال اطلاع به ديگران
12- با تكيه بر كدام عامل درباره‌ي جمله‌ي (درخت انسان مي‌كارد.) مي‌گوييم اين حكم صادق نيست؟ با تكيه بر زبان
13- شاعر كدام دو ساخت را بر مجموعه‌ي ساخت‌هاي آوايي فارسي افزوده است؟ وزن، قافيه
14- براي درك و فهم درستي از آفريده‌هاي ادبي چه بايد كرد؟ از فنون و علوم و سنت‌هاي ادبي ياري گرفت.
15- براي آسان شدن تلفظ ميان دو واژه‌ي (مو) و (كوتاه) چه مي‌كنيم؟ يك صامت اضافه مي‌كنيم.
درس بيست و چهارم و بيست و پنجم
كلمات دخيل / ساختمان
دانستني‌هاي درس
1- كدام تركيب غلط املايي دارد؟ «قيه و فرياد،‌عتاب و خطاب، مواحب خداداد» : مواهب خداداد
2- املاي «اصطلاحات علمي عربي» كه جزئي از زبان فارسي شده است، چگونه است؟ شكل املا (قالبي) است، در قالب رسم‌الخط عربي بايد نوشته شود.
3- كدام واژه‌ي غيرساده در شمار صفت هاي مشترك با قيد نيست؟ «هنرور، ناخواسته، شجاعانه» : هنرور
4- براي تشخيص (اسم وصفت) در واژه‌هاي غيرساده، چه بايد كرد؟ بايد به كاربرد آن‌ها در جمله‌ توجه كرد.
5- كدام تركيب غلط املايي ندارد؟ «رمز حويت، ايجاذ مخل، ماليات مستغلات». ماليات مستغلات
6- بخش مهمي از واژه‌هاي مورد نياز در زبان فارسي چگونه تأمين مي‌شود؟ از راه مركب‌سازي و مشتق‌سازي
7- به چند شكل واژه‌ي «مشتق ـ مركب» ساخته مي‌شود؟ دو شكل
8- واژه‌ي «مشتق ـ مركب) چگونه ساخته مي شود؟ واژه مشتق + تكواژ آزاد
9- «ادغام» چيست؟ يكي‌شدن دو حرف هم‌جنس به دليل نزديكي به‌هم
10- در كدام واژه نمي‌تواند «ادغام» انجام شود؟ «كبود ده، زودتر، قلم‌دان» : قلم دان
11- كدام واژه‌ي «مشتق» بيش از يك (وند) دارد؟ «ناراحتي، مرگ و مير، قدم به قدم» : ناراحتي
12- كدام واژه (صفت مركب + وند) است؟ «ناجوان‌مرد، كارشناسي، داد و ستد» : كارشناسي
13- ادغام در كدام واژه فقط در «زبان گفتار» نيست؟ «شپره، بلندتر، تب‌بر» : سپره
14- كدام تركيب عربي در فارسي مطابق با رسم‌الخط واملاي زبان عربي نوشته نشده است؟ «المؤمن مرآت المؤمن، نغوذ بالله» : المومن مرآت المون
15- يكي از ويژگي‌هاي زبان و ادب فارسي اين است كه ... : با آيات و احاديث و معارف اسلامي در هم آميخته است

 

 

+ نویسنده در سه شنبه پنجم بهمن 1389 |
« آرایه های ادبی »

الف ) بدیع ب ) بیان

الف ) بدیع علمی است که به باز شناسی آرایه های لفظی و معنوی می پردازد .

بدیع بر دو نوع است : ۱- آرایه های لفظی ۲- آرایه های معنوی

آرایه های لفظی : یعنی زیبایی کلام که با لفظ انجام می شود .

آرایه های لفظی عبارتنداز : واج آرایی ، سجع ، ترصیع ، جناس ، قلب ، ملمع .

واج آرایی ( نغمه ی حروف ) : تکرار یک واج ( صامت یا مصوت ) است ، در کلمه های یک مصراع یا یک بیت یا عبارت نثر به گونه ای که کلام را آهنگین می کند و آفریننده ی موسیقی درونی باشد و بر تاثیر سخن بیافزاید این تکرار آگاهانه ی واج ها را « واج آرایی » گویند .

مثال : خیزید و خز آرید که هنگام خزان است باد خنـک از جـانب خـارزم وزان اسـت

توضیح : در این بیت تکرار واج « خ » و « ز » باعث ایجاد موسیقی درونی شده است .

توجه : در زبان فارسی بیست و نه واج داریم / ( بیست و سه صامت و شش مصوت )

صامت ها همان حروف الفبای فارسی هستند و مصوت ها « ـــ » و « ا » ، « ی » ، « و » می باشند .

سجع : آوردن کلماتی در پایان جمله های نثر که در وزن یا حرف یا حرف آخر یا هر دو ( وزن و حرف آخر ) با هم یکسان باشد .

نکته ۱ : سجع در کلامی دیده می شود که حداقل دو جمله باشد یا دو قسمت باشد .

نکته ۲ : سجع باعث آهنگین شدن نثر می شود به گونه ای که دو یا چند جمله را هماهنگ سازد .

نکته ۳ : سجع در نثر حکم فافیه در شعر را دارد .

نکته ۴ : اگر در پایان جمله ها کلمات تکراری وجود داشته باشد ، سجع پیش از آن می آید .

مثال : الهی اگر بهشت چون چشم و چراغ است بــی دیــدار تــو درد و داغ اســت

نکته ۵ : گاهی در جملات سجع ممکن است افعال به قرینه ی لفظی یا معنوی حذف شوند .

مثال ۱ : منت خدای را عـزووجل که طاعتـش موجب قـربت است و به شکر اندرش مزید نعمت . ( فعل « است » به قرینه ی لفظی حذف شده است . )

مثال ۲ : خـلاف راه صواب است و نقض رای اولـوالالباب « است » (حذف لفظی ) ذوالفقـار علی در نیـام ( باشد ) و زبان سعدی در کام « باشد » ( حذف معنوی ) .

توضیح : فعل « باشد » در دو جمله ی پایانی به قرینه ی معنوی حذف شده است .

توجه : به نثر مسجع ، نثر آهنگین نیز می گویند .

« انواع سجع »

الف ) سجع متوازن : آن است که کلمات سجع فقط در وزن اشتراک داشته دارند .

مثال : ملک بی دین باطل است و دین بی ملک ضایع .

توضیح : هر دو کلمه دارای هجای بلند می باشند لذا هم وزن اند .

مثال : طالب علم عزیز است و طالب مال ذلیل .

توضیح : دو کلمه ی « عزیز » و « ذلیل » دارای دو هجا ، یکی کوتاه و یکی کشیده هستند . لذا در وزن یکسانند .

ب ) سجع مطرف : آن است که کلمات سجع فقط در حرف یا حروف پایانی با هم اشتراک دارند .

مثال : محبت را غایت نیست از بهر آنکه محبوب را نهایت نیست .

توضیح : کلمه ی « غایت » دارای دو هجا و کلمه ی « نهایت » دارای سه هجا می باشد پس دو کلمه هم وزن نیستند بلکه فقط در حرف آخر مشترک اند .

ج ) سجع متوازی : به سجعی گفته می شود که کلمات سجع هم در حرف پایانی و هم در وزن یکسان می باشند .

مثال : باران رحمت بی حسابش همه را رسیده و خوان نعمت بی دریغش همه جا کشیده .

توجه : از آن جائیکه سجع متوازی ، زیباتر و خوش آهنگ تر است و در متون فارسی کاربرد بیشتری دارد . لذا شناخت این نوع سجع برای دانش آموزان عزیز با اهمّیّت تر می باشد .

نمونه هایی از آثار مسجع : اوّلین با سجع در مناجات نامه خواجه عبدالله انصاری ( قرن پنجم ) به کار گرفته شد و بعدها سعدی در « گلستان » ، جامی در « بهارستان » ، نصرالله منشی در « کلیله و دمنه » آن را به حد کمال خود رساندند . و در ادامه کسانی چون قائم مقام فراهانی در « منشئأت » و قاآنی در کتاب « پریشان » از آنها پیروی کردند .

ترصیع

آن است که کلمات مصراعی با مصراع دیگر یا جمله ای با جمله ی دیگر ، در وزن و حروف پایانی یکسان باشد ( غیر از واژگان تکراری بقیه کلمات با هم سجع متوازی دارند . )

مثال ۱ : ای منــور بـه تـو نجـوم جـلال وی مقـرر بـه تـو رسـوم کمـال

مثال ۲ : باران رحمت بی حسابش همه را رسیده و خوان نعمت بی دریغش همه جا کشیده

جناس

آوردن کلماتی است در شعر و نثر که از نظر معنی کاملاً متفاوت اند اما از نظر شکل ظاهری و تلفظ و گاهی اختلافشان فقط در یک واج است .

« انواع جناس »

الف) جناس تام : آن است که دو کلمه جناس از نظر شکل ظاهری و تلفظ کاملاً یکسان ، اما از جهت معنی با هم فرق دارند .

مثال : عشـق شـوری در نهـاد ما نهـاد جـان مـا در بوتــه ی سـودا نهــاد

وجود و سرشت قرارداد

بهـرام که گور می گرفتی همه عمر دیدی که چگونه گور بهـرام گرفت

گور خر قبر

کار پاکان را غیـاس از خـود مگیر گر چه باشد در نوشتن شیر ، شیر

شیر خوردنی نام حیوان

نکته : جناس هم در شعر و هم در نثر به کار می رود .

ب ) جناس ناقص : ۱- جناس ناقص اختلافی ۲- جناس ناقص حرکتی ۳- جناس ناقص افزایشی

۱- جناس ناقص اختلافی : آن است که دو کلمه جناس در حرف اول ، وسط یا آخر با هم اختلاف داشته باشند .

مثال : تنگ است خانه ما را تنگ است ای برادر بر جای ما بیگانه ننگ است ای برادر ( برای حرف اول )

چوک زشاخ درخت خـویشتن آویختـه زاغ سیـه بـر دو بـال غالیه آمیخته ( برای حرف وسط )

۲- جناس ناقص حرکتی : آن است که دو کلمه جناس علاوه بر معنی در حرکت ( مصوت کوتاه ) نیز با هم اختلاف دارند .

مثال : ایـن چـه ژاژ است چه کفر است و فشار پنبـــه ای در دهـــان خـــود فشــار

۳- جناس ناقص افزایشی : آن است که دو کلمه جناس علاوه بر معنی ، در تعداد حروف نیز متفاوت اند بطوری که یکی از کلمات جناس حرفی در اول ، وسط یا آخر نسبت به کلمه های دیگر اضافه دارد .

مثال : ایـن ره ، أن زاد راه و آن منزل است مــرد رهــی اگــر ، بیــا و بیــار

قلب

آن است که نویسنده با جابه جا کردن اجزای یک ترکیب وصفی یا اضافی ، ترکیب تازه و زیبایی را با معانی جدید به وجود به وجود آورد و به کنار هم قرار دادن این دو ترکیب به کلام خویش ارزش هنری ببخشد .

مثال : حافظ مظهر روح اعتدال و اعتدال روح اقوام ایرانی است .

نکته : گاهی ممکن است اجزای تشکیل دهنده ی آرایه « قلب » بصورت یک ترکیب وصفی یا اضافی نباشد .

ملمع

آن است که شاعر فارسی زبان یک مصراع یا یک بیت از شعر خود را به زبان دیگری ( معمولاً به زبان عربی ) بسراید .

مثال : سل المصـانع رکباً تهیـم فی الغلوب تو قدر آب چه دانی که در کنار فراتی

* ترجمه : برکه ها و تالاب های بیابان را از شتر سوارانی سر گشتگان بیابانند بپرس .

توجه : دانش آموزان عزیز به خاطر بسپارید که در ملمع بیت یا مصراع عربی ( هر زبان دیگر ) باید سروده ی خود شاعر باشد نه اینکه از کسی یا جایی نقل قول ( تضمین ) کند .

آرایه های معنوی

یعنی زینت و زیبایی کلام که از طریق معنی حاصل شود .

آرایه های معنوی عبارتنداز : مراعات نظیر ، تضاد ، متناقض نما ، حس آمیزی ، تلمیح ، تضمین ، اغراق ، ایهام ، ایهام تناسب ، تمثیل ، ارسال المثل ، اسلوب معادله ، حسن تعلیل ، لف و نشر .

مراعات نظیر ( تناسب )

اگر گوینده در کلام خویش مجموعه ای از کلمات را بیاورد که به نوعی با هم تناسب و ارتباط داشته باشند ، آن را مراعات نظیر گویند .

نکته : تناسب میان کلمات می تواند از نظر جنس ، نوع ، مکان ، زمان ، همراهی و … باشد .

نکته : بیشترین کاربرد مراعات نظیر در شعر است اما گاهی در نثر هم دیده می شود .

مثال : رود شــاخ گـل در بر نیلوفر بـرقصــد به صـد نـاز گلنـار ها

( شاخ ، گل ، نیلوفر و گلنار ــــ مراعات نظیر )

نکته : آرایه های مراعات نظیر ممکن است بین دو کلمه یا بیشتر اتفاق بیفتد .

تضاد ( طباق )

آوردن دو کلمه ی متضاد در سخن به گونه ای که سبب زیبایی کلام گردد .

نکته : تضاد هم در شعر و هم در نثر بکار می رود .

مثال : صبح امید که بد معتکف پرده ی غیب گو بـرون آی که کـار شب تار آخر شد

۱ ۲ ۲ ۱

نکته : فعل ها نیز می توانند آرایه تضاد را به وجود آورند .

مثال : پروردگارا ! از خصلت طمع که دنائت آورد و آبرو ببرد … .

متناقض نما ( پارادکس )

آن است که در کلام دو امر متضاد را به یک چیز نسبت بدهیم به گونه ای که ظاهراً وجود یکی نقض وجود دیگری باشد . شاعر این امر متضاد را چنان هنرمندانه به کار می برد که قابل پذیرش است .

مثال : جامه اش شولای عریان است .

توضیح : واژه شولا به معنی « لباس » ، که برای پوشیدن بدن است و وقتی با « عریانی » همراه می شود معنی ضدیت خود را از دست می دهد .

حس آمیزی

آمیختن دو حس است در یک کلام به گونه ای که از یک حس به جای حس دیگر استفاده شود . و این آمیختگی سبب زیبایی سخن گردد .

مثال : ببین چه می گویم .

توضیح : شما سخن را با حس شنوایی در می یابید اما گویند از شما می خواهد سخن او را ببینید که به این آمیختگی حس ها ، « حس آمیزی » می گویند .

مثالهای دیگر : خبر تلخی بود- روشنی را بچشیم – با مزه نوشتن – آوای سبک و لطیف .

تلمیح

آن است که گویند در ضمن کلام خویش به آیه ، حدیث ، داستان ، واقعه ی تاریخی ، اسطوری و افسانه ای اشاره داشته باشد .

مثال : آسمـان بار امانت نتوانست کشید قـرعه ی فـال به نـام من دیوانه زدن

توضیح : اشاره به آیه ی « انا عرضنا الامانه علی السموات و الارض … . »

نکته : گاهی در آرایه ی تلمیح ، آرایه ی مراعات نظیر هم به کار می رود .

مثال : بیستون بر سر راه است ، مباد از شیرین خبـری گفتـه و غمگیـن دل فرهاد کنید

تضمین

آن است که شاعر یا نویسنده در میان کلام ( شعر یا نثر ) خود آیه ، حدیث ، مصراع یا بیتی را از شاعر دیگر عیناً بیاورد .

نکته : اگر بیت یا مصراعی از شاعر دیگر به عنوان تضمین بیاورد معمولاً نام آن شاعر به گونه ای ذکر می شود .

نکته : معمولاً عبارت تضمین شده داخل گیومه قرار می گیرد .

هدف از تضمین :

۱- اعتبار بخشیدن به سخن

۲- خلاصه کردن مفاهیم گسترده و طولانی

۳- ضمانت برای اثبات ادعا

مثال : چـه زنـم چو نـای هـردم زنـوای سـاز او دم که لسان غیب خوشتر بنوازد این نوا را

« همه شب در این امیدم که نسیم صبحگاهی بـه پیـام آشنـایی بنـوازد ایـن نـوا را »

توضیح : بیت دوم این شعر را شهریار از حافظ تضمین کرده است .

اغراق

آن است که در وصف و ستایش یا ذم و نکوهش کسی یا چیزی افراط و زیاده روی کنند ، چندان که از حد عادت و معمول بگذرد .

نکته ۱ : اغراق هم در شعر و هم در نثر کاربرد دارد .

نکته ۲ : اغراق مناسب ترین آرایه برای تصویر کشیدن یک دنیای حماسی است .

نکته ۳ : زیبایی اغـراق در این است که غیـر ممکن را طـوری ادا می کنـد که ممکن و درست به نظر می رسد .

مثال : شـود کوه آهـن چو دریای آب اگـر بشنـود نـام افـراسیـاب

ایهام

ایهام در لغت به معنای درشک و گمان افکندن است اما در اصطلاح علم بدیع ، آوردن واژه ای است با حداقل دو معنی مناسب کلام یکی نزدیک به ذهن و دیگری دور از ذهن باشد و معمولاً مقصود شاعر معنی دور آن است و گاهی نیز هر دو معنی مورد نظر می باشد .

نکته ۱ : ایهام نوعی بازی با ذهن است به گونه ای که ذهن را بر سر دوراهی قرار می دهد .

نکته ۲ : انتخاب یکی از دو معنی ایهام در یک لحظه بر ذهن دشوار است و این امر باعث لذت بیشتر خواننده می شود .

نکته ۳ : شرط شناخت ایهام در آن است که خواننده معانی مختلف یک واژه را بداند .

مثال : حکایت لـب شیرین کلام فرهاد است شکنج طره ی لیلی مقام مجنون است

توضیح : واژه « شیرین » دو معنی دارد : ۱- خوشمزه و گوارا ۲- نام معشوقه ی فرهاد

ایهام تناسب : به کار گیری واژه ای با حداقل دو معنی که یک معنی آن مورد نظر شاعر و پذیرفتنی است و معنی دیگر با کلمه یا کلماتی از بیت یا عبارت تناسب دارد .

نکته : ایهام تناسب مجموعه ای از ایهام و مراعات نظیر است .

مثال ۱ : چـون شبنم افتـاده بـدم پیش آفتاب مهرم به جان رسید و به عیوق بر شدم

توضیح : واژه ی « مهر » ایهام تناسب دارد ، چون معنی مورد نظر شاعر عشق و محبت است اما غیر از این معنی واژه ی « مهر » به معنی خورشید است که در این صورت با واژه های « عیوق و آفتاب » تناسب دارد .

مثال ۲ : گـر هـزار اسـت بلبـل این بـاغ همـه را نغمـه و تـرانه یکـی اسـت

توضیح : واژه ی « هزار » به دو معنی است : ۱- بلبل ۲- عدد هزار که در این جا منظور شاعر معنی دوم است اما غیر از معنی فوق کلمه ی « بلبل » با کلماتی چون « باغ ، نغمه و ترانه » تناسب دارد .

تمثیل

آن است که شاعر یا نویسنده به تناسب سخـن خـویش ، حکایـت ، داستـان یا نمونه و مثالی را ذکر می کند تا از این طریق ، مفاهیم و نظریات خود را به خواننده یا شنونده منتقل نماید و آنچه در این میان مهم است نتیجه ی تمثیل می باشد که می تواند سرمشقی برای موارد متفاوت باشد .

نکته : در این داستان ها و حکایات ( تمثیل ها ) هر یک از حیوانات یا اشیا و جمادات نماد و نشانه ی چیزی هستند .

مثلاً در درس عبرت از کتاب سال اوّل شیر نماد حق و قدرت مطلق ، گرگ نماد انسان های خود بین و گستاخ و روباه نماد انسان های عبرت پذیر و تسلیم شده می باشند .

در کتاب پیش دانشگاهی مبحث حسب حال درسهای ( افسانه ی عاشقی و تسلی خاطر ) هر دو داستانی تمثیلی است که اوّلی ، شاعر با آوردن داستانی تمثیلی این نکته را یادآور شده است : « انسان باید از موحبت عشق بر خوردار باشد ودر داستان تسلی خاطر جامی در پی آن است که این نکته ی عرفانی را متذکر شود : « خاطر از یاد معشوق پر کرد . »

ارسال المثل

اگـر گـوینده در کلام خود ضرب المثلی را آگاهانه به کار گیـرد و یا کلام او بعداً ضـرب المثل شود ، می گوییم دارای آرایه ی ارسال المثل است .

مثال ۱ : آن دم که دل به عشق دهی خوش دمی بود در کار خیر حاجت هیچ استخاره نیست

مثال ۲: تــو نیکــی میـکـن و در دجـــله انــداز کـــه ایــزد در بیــابانــت دهـــد بــاز

( همه ی بیت ضرب المثل است )

اسلوب معادله

آن است که شاعر دو مصراع یک بیت را به گونه ای هنرمندانه بیان کند که در ظاهر هیچ گونه ارتباطی با یکدیگر ندارد اما وقتی به دو مصراع خوب دقت کنیم در می یابیم که مصراع دوم در حکم مصداقی برای مصراع اوّل است تا جایی که می توان جای دو مصراع را عوض کرد و میان آن ها علامت مساوی گذاشت و این ارتباط معنایی نیز بر پایه ی تشبیه استوار است .

مثال ۱ : عیب پاکان زود بر مردم هویدا می شود موی اندر شیر خالص زود پیدا می شود

مثال ۲ : محـرم این هوش جز بی هوش نیست مرزبـان را مشتـری جـز گـوش نیــست

حسن تعلیل

آن است که شاعر یا نویسنده برای سخن خود دلیلی زیبا و شاعرانه می آورد به گونه ای که این دلیل ادبی قدرت قانع کردن مخاطب را دارد . و این علّت سازی مبتنی بر تشبیه است .

نکته : دلیلی که شاعر برای ادعای خود می آورد در حقیقت دلیلی واقعی و عقلانی نیست بلکه دلیلی است بر پایه ی ذوق و احساس شاعرانه .

مثال ۱ : نفحات صبح دانی زچه روی دوست دارم که به روی دوست ماند که برافکند نقابی

توضیح : شاعر دلیل دوست داشتن روشنی صبح را در این می داند که به چهره ی معشوق او می ماند آنگاه که نقاب از چهره بر می دارد .

مثال ۲ : از صوفی پرسیدن هنگام غروب خورشید چرا زرد رو است ؟ گفت : از بیم جدایی

لف و نشر

لف در لغت به معنی پیچیدن و نشربه معنی پراکندن است اما در اصطلاح ادب آوردن دو یا چند کلمه است در بخشی از کلام که توضیح آن ها در بخش دیگر آمده است .

نکته ۱ : کلماتی که در بخش اوّل می آیند ، « لف » و کلمـاتی کـه به عنـوان توضیـح در بخـش دوم می آیند ، « نشر » نام دارند .

نکته ۲ : هرگاه نظم و ترتیب بین کلمات « لف و نشر » رعایت شده باشد ، آن را « لف و نشر مرتب » گویند و در غیر این صورت « لف و نشر مشوش » خوانده می شود .

مثال ۱ : تا رفتنش ببینـم و گفتنش بشنـوم از پای تا به سر همه صمع و بصر شدم

توضیح : واژه های « ببینم » و « بشنوم » لف است . و دو واژه ی « سمع و بصر » نشر قرار گرفته است . چون کلمات « نشر» به ترتیب برای توضیح کلمات « لف » قرار نگرفته اند ، لذا به آن « لف و نشر مشوش » گویند . ( بصر شدم تا ببینم ، سمع شدم تا بشنوم )

مثال ۲ : دو کس دشمن ملک و دینند : پادشاه بی حلم و زاهد بی علم .

توضیح: دوترکیب « دشمن ملک و دشمن دین » لف و دوترکیب « پادشاه بی حلم و زاهد بی علم» نشر هستند . لذا چون توضیح « نشر » با « لف » برابر است . آن را « لف و نشر مرتب » گویند . ( پادشاه بی حلم دشمن ملک و زاهد بی علم دشمن دین هستند.)

ب : بیان

بیان شاخه ای از آرایه های ادبی است و به واسطه ای آن شناخته می شود که یک معنی را چگونه به طریق مختلف می توان ادا کرد .

بیان شامل مباحث : تشبیه ، استعاره ، مجاز و کنایه .

تشبیه

یعنی مانند کردن چیزی به چیز دیگر که به جهت داشتن صفت یا صفاتی با هم مشترک باشند .

هر تشبیه دارای چهار رکن یا پایه است :

۱- مشبه : کلمه ای که آن را به کلمه ای دیگر تشبیه می کنیم .

۲- مشبه به : کلمه ای که کلمه ی دیگر به آن تشبیه می شود .

۳- ادات تشبیه : کلمات یا واژه هایی هستند که نشان دهنده ی پیوند شباهت می باشند و عبارتنداز : همچون ، چون ، مثل ، مانند ، به سان ، شبیه ، نظیر ، همانند ، به کردار و … .

۴- وجه شبه : صفت یا ویژگی مشترک بیت مشبه و مشبه به می باشد . ( دلیل شباهت )

مثال : علی مانند شیر شجاع است .

مشبه ادات مشبه به وجه شبه

نکته : « مشبه » و « مشبه به » طرفین تشبیه نام دارند . که در تمام تشبیهات حضور دارند اما « ادات تشبیه » و « وجه شبه » می توانند در یک تشبیه حذف شوند. که در این صورت تشبیه با داشتن دو رکن « مشبه » و « مشبه به » بر قرار است .

مثال : دل همچو سنگت ، ای دوست به آب چشم سعدی عجـب اسـت اگـر نگـردد که بگردد آسیابی

توضیح : دل به سنگ تشبیه شده است اما وجه شبه « سختی » در این بیت نیامده است .

نکته : در تشبیـه وقتی که « وجـه شبه » و « ادات تشبیه » حـذف شود ، به آن « تشبیه بلیغ » می گویند . ( تشبیه بلیغ زیباترین و رساترین تشبیه است . )

مثال : دلش سنگ است .

مشبه مشبه به

نکته ۱ : در تشبیه همیشه وجود وجه شبه در « مشبه به » قویتر و بارز تر است که ما « مشبه » را در داشتن وجه شبه به آن تشبیه می کنیم .

نکته ۲ : هر چه ارکان تشبیه کمتر باشد تشبیه ادبی تر است . ( البته داشتن مشبه و مشبه به الزامی است )

نکته ۳ : هرگاه در تشبیه بلیغ ، یکی از طرفین تشبیه ( مشبه یا مشبه به ) به دیگری اضافه ( مضاف الیه) شود . به آن « اضافه ی تشبیهی » یا « تشبیه بلیغ اضافی » می گویند . در غیر این صورت ، تشبیه بلیغ اضافی است .

توجه : این نوع تشبیه در کتاب های درسی بیشترین کاربرد را دارد .

مثال : صبح امید که بد معتکف پرده ی غیب گـو بـرون آی که کـار شب تـار آخـر شد

اضافه ی تشبیهی اضافه ی تشبیهی

توضیح : امید به صبح تشبیه شده و غیب به پرده .

ترکیباتی مثل : درخت دوستی ، همای رحمت ، لب لعل ، کیمیای عشق ، خانه ی دنیا ، فرعون تخیل ، نخل ولایت و … اضافه ی تشبیهی محسوب می شوند .

توجه : دانش آموزان عزیز ! یاد گیری انواع تشبیه برای رشته های ریاضی و تجربی ( غیر انسانی ) چندان ضرورنی ندارد . اما از آنجایی که دو نوع از تشبیه در کتب درسی شما بیشترین کاربرد را دارد ، لذا اشاره ای مختصر به آن ها می کنیم .

۱- تشبیه مفرد : تشبیهی که هر یک از « مشبه » یا « مشبه به » آن ، یک ، چیز است و « وجه شبه» آن از همان یک چیز گرفته می شود . ( شباهت آن ها فقط در یک چیز است )

مثال : دانش اندر دل چراغ روشن است .

مشبه مشبه به وجه شبه

توضیح : در این مثال وجه شبه ( روشنی از یک کلمه چراغ ) استخراج شده است .

یادآوری : تمامی مثالهایی که تاکنون برای شما ذکر کردیم ، از همین نوع تشبیه می باشند .

۲- تشبیه مرکب : آن است که هریک از « مشبه » یا « مشبه به » دو یا چند چیز هستند و وجه شبه نیز از دو یا چند چیز گرفته می شود .

مثال : دیـده ی اهـل طمـع به نعمـت دنیـا پـر نشـود همچنـانکه چـاه به شبنـم

مشبه وجه شبه مشبه به

توضیح : « مشبه » ترکیبی از دو چیز است ( دیده ی اهل طمع و نعمت دنیا ) و « مشبه به » نیز دو چیز است ( چاه و شبنم ) به این معنی : همانطور که چاه با شبنم پر نمی شود ، چشم حریصان نیز با نعمت دنیا سیر نمی شود .

نکته : در تشبیه مرکب در حقیقت یک شکل کلی به شکل کلی دیگر همانند می شود .

استعاره

استعاره در لغت به معنی عاریت گرفتن و عاریت خواستن است امّا در اصطلاح استعاره نوعی تشبیه است که درآن یکی از طرفین تشبیه ( مشبه یا مشبه به ) را ذکر و طرف دیگر را اراده کرده باشند .

نکته : اصل استعاره بر تشبیه استوار است و به دلیل اینکه در استعاره فقط یک رکن از تشبیه ذکر می شـود و خواننده را به تلاش ذهنی بیشتری وا می دارد ، لذا استعاره از تشبیه رساتر ، زیباتر و خیال انگیز تر است .

انواع استعاره : با توجه به اینکه در استعاره یکی از طرفین تشبیه ذکر می شود ، آن را بر دو نوع تقسیم کرده اند . ۱- استعاره ی مصرحه ۲- استعاره ی مکنیه

استعاره ی مصرحه ( آشکار ) : آن است که « مشبه به » ذکر و « مشبه » حذف گردد . ( در واقع مشبه به جانشین مشبه می شود . )

مثال ۱ : ای آفتاب خوبان می جوشد اندرونم یک ساعتم بگنجان در سایه ی عنایت

توضیح : « آفتاب خوبان » استعاره برای معشوق است . ( آفتاب خوبان « مشبه به » که ذکر شده و معشوق « مشبه » حذف شده است . )

مثال ۲ : صدف وار گوهر شناسان را دهان جز به لؤلؤ نکردند باز

توضیح : « لؤلؤ » استعاره از سخنان با ارزش است . ( لؤلؤ « مشبه به » ذکر شده و سخنان با ارزش « مشبه » که حذف شده است . )

استعاره مکنیه : آن است که « مشبه » به همراه یکی از لوازم و ویژگی « مشبه به » ذکر گردد و خود « مشبه به » حذف شود .

نکته ۱ : گاهی لوازم یا ویژگی « مشبه به » در جمله به « مشبه » نسبت داده می شود .

مثال : مرگ چنگال خود را به خون فلانی رنگین کرد .

توضیح : « مرگ » را به « گرگی » تشبیه کرده است که چنگال داشته باشد اما خود « گرگ » را نیاورد و « چنگال » که یکی از لوازم و ویژگی گرگ است به آن ( مرگ ) نسبت داده است .

نکته۲ : گاهی لوازم یا ویژگی « مشبه به » در جمله به « مشبه » اضافه مـی شود که در ایـن صـورت « اضافه ی استعاری » است .

مثال ۱ : سر نشتر عشق بر رگ روح زدند یک قطره از آن چکید و نامش دل شد

توضیح : « روح » را به بدنی تشبیه کرده که « رگ » داشته باشد و « رگ » را که یکی از ویژگی های « مشبه به »است به « روح » اضافه کرده است .

مثال ۲ : مردی صفای صحبت آیینه دیده از روزن شب شوکت دیرینه دیده

اضافه استعاری

توضیح : « شب » را به اطاقی تشبیه کرده که « روزن یا پنجره » داشته باشد و « روزن » را که یکی از ویژگیهای « مشبه به » بود به « شب » اضافه کرده است .

نکته : جمله ای که در آن آرایه استعاره به کار رفته ادبی تر است ، نسبت به جمله ای که دارای آرایه تشبیه است .

نکته : در اضافه ی استعاری « مضاف » در معنی حقیقی خود بکار نمی رود و ما « مضاف الیه » را به چیزی تشبیه می کنیم که دارای جزء یا اندامی است ولی چنین جزء و اندام که « مضاف » است برای « مضاف الیه » یک واقعیت نیست بلکه یک تصور و فرض است .

مثال : دست روزگار ــــــــــ دست برای روزگار یک تصور و فرض است .

روزن شب ـــــــــــــ روزن یا پنجره ای برای شب یک تصور است و وافعیت ندارد .

نکته ی مهم : در استعاره مکنیه چنانچه مشبه به ، انسان باشد ، به آن « تشخیص » گویند .

تشخیص ( آدم نمایی ، انسان انگاری ، شخصیت بخشی )

نسبت دادن حالات و رفتار آدامی به دیگر پدیده های خلقت است . ( دادن شخصیت انسانی به موجوداتی غیر از انسان )

مثال۱ : برگ های سبز درخت در وزش نسیم به رقص در می آیند .

توضیح : رقصیدن یکی از حالات و رفتار انسانی است که در این جا به برگهای درخت نسبت داده شده است .

مثال۲ : سحر در شاخسار بوستانی چه خوش می گفت مرغ نغمه خوانی

نکته : هر موجودی غیر از انسان در کلام « منادا » قرار گیرد آن کلام دارای تشخیص است .

مثال : ای دیو سپید پای در بند ای گنبد گیتی ای دماوند

نکته : همانطور که اشاره شد استعاره مکنیه ای که ، مشبه به آن « انسان » باشد ، تشخیص خواهد بود چه به صورت ترکیب اضافی باشد یا غیر اضافی .

مثال : ابر می گرید و می خندد از آن گریه چمن .

۱ ۱ ۲ ۲

توضیح : در مثال فوق دو تشخیص به کار رفته است ،گریه را به ابر نسبت داده است و خنده را به چمن .

توجه : ترکیباتی نظیر : دست روزگار ، پای اوهام ، دست اجل ، قهقه ی قشنگ ، حیثیت مرگ ، زبان سوسن ، دهن لاله و … همگی اضافه ی استعاری مکنیه ( تشخیص ) هستند .

نکته : همه ی تشخیص ها استعاره ی مکنیه می باشند ، اما استعاره مکنیه زمانی تشخیص است که « مشبه به » آن انسان باشد .

مثال ۱ : اختر شب در کنار کوهساران ، سر خم می کند .

مثال ۲ : دیده ی عقل مست توچرخه ی چرخ پست تو .

مثال ۳ : به صحرا شدم عشق باریده بود .

توضیح : در مثال(۱) اختر شب به « انسانی » تشبیه شده که سرش را خم می کند اما خود « انسان » مشبه به است ، نیامده است .

در مثال (۲) عقل را به انسانی تشبیه کرده و « دیده» که یکی از ویژگی های انسان است به آن اضافه شده اما در مثال (۳) عشق را به بارانی تشبیه کرده که ببارد .

تذکر : همان طور که گفته شد چون مثال(۱) و (۲) « مشبه به» آن ها انسان بوده دارای استعاره مکنیه و تشخیص است اما در مثال (۳) « مشبه به » باران است ، لذا فقط استعاره ی مکنیه داریم .

اضافه ی اقترانی

با توجه به این که اضافه ی اقترانی شباهت زیادی به اضافه ی استعاری دارد ، برای شناخت این دو نوع استعاره از یکدیگر ، اضافه اقترانی را توضیح می دهیم :

اضافه ی اقترانی : آن است که وجود « مضاف » برای « مضاف الیه » یک واقعیت باشد . برعکس اضافه ی استعاری که وجود « مضاف » برای « مضاف الیه » یک واقعیت نیست .

مثال : حسین دست دوستی به من داد .

توضیح : دست را به قصد دوستی به من داد که « دست » برای نشان دادن دوستی یک واقعیت است .

نکته : برای تشخیص آسان اضافه اقترانی از اضافه ی استعاری ، می توان از دو شیوه استفاده کرد:

۱- کافی است که بدانید در اضافه ی اقترانی ، مضاف الیه عملی است که مضاف انجام می دهد.

مثال۱: پروردگارا ! روا مدار که به حریم اجتماع پای تعدی و تجاوز بگذارند.

مثال۲: پروردگارا ! مگذار دامان وجودم به پلیدی های گناه بیالاید.

توضیح: در مثال اول تعدی و تجاوز عملی است که « پا » انجام می دهد ؛ولی در مثال دوم، چنین رابطه ای برقرار نیست بلکه« وجود » را به لباسی تشبیه کرده ایم که دامن داشته است.

۲- بین دو جزء اضافه ی اقترانی ( مضاف و مضاف الیه ) می توان عبارت « از روی » را قرار دادو یک جمله ساخت.

مثال : در اضافه ی « دست ارادت » — دست را از روی ارادت دراز کرد .

توجه: ترکیباتی نظیر : دست محبت، پای ارادت، چشم احترام ، دیده ی محبت ، گوش توجه ، چشم اعتنا ، پای بطلان ، قلم عفو و … اضافه ی اقترانی می باشند که بین همه ی این ترکیبات اضافی ، می توان « از روی » را قرار داد .

مجاز

مجاز به کار بردن واژه ای است در غیر معنی حقیقی به شرط وجود قرینه .

قرینه در مجاز: نشانه است که به کمک آن می توان معنی غیر حقیقی کلمه ای را فهمید.

مثال۱ : ایران در بازی های آسیایی شرکت می کند.

توضیح : کلمه ی « ایران » مجاز از یک تیم ورزشی از ایران است و « شرکت در بازی » قرینه است که به ما کمک می کند تا بفهمیم که منظور از کلمه ایران کشور ایران نیست .

مثال ۲: سینه خواهم شرحه شرحه از فراق تا بگویم شرح درد اشتیاق

توضیح :کلمه ی سینه مجاز از انسان عاشق است .

نکته: از آنجا که در استعاره لفظ در معنای حقیقی خود به کار نمی رود ، لذا هر استعاره ای نوعی مجاز است .پس هر مجازی استعاره نیست اما همه ی استعاره ها مجاز است .

کنایه

کنایه در لغت به معنای پوشیده سخن گفتن است و در اصطلاح سخنی است که دارای دو معنی دور و نزدیک است . که معنی نزدیک آن مورد نظر نیست اما گوینده جمله را چنان ترکیب می کند و به کار می برد که ذهن شنونده از معنی نزدیک به معنی دور منتقل می شود.

نکته: در کنایه الفاظ همه خقیقی اند اما مقصود گوینده معنای حقیقی و ظاهری آن نیست.

نکته: کنایه معمولا در یک جمله یا یک ترکیب به کار می رود .

مثال ۱ : هنوز از دهن بوی شیر آیدش.

توضیح: کنایه از این که هنوز بچه است و بارز ترین نشانه ی بچگی همان شیر خوردن است .

مثال ۲ : که رهام را جام باده است جفت.

توضیح :کنایه از این که رهام عیاش و خوشگذران است و مرد جنگ نیست.

مثال ۳: بباید زدن سنگ را بر سبوی.

توضیح: سنگ را بر سبو زدن کنایه از آزمایش و امتحان کردن است.

عباراتی نظیر : دست و پا کردن ، روی کسی را به زمین انداختن ، شکم را صابون زدن ، بند از بند گشودن ، زبان در کشیدن ، عنان گران کردن ، دهان دوختن ، پای در دامن آوردن ، سر زخاک بر آوردن ، دست ندادن ، دست به سیاه و سفید نزدن ، دست روی دست گذاشتن و …همه کنایه هستند.

+ نویسنده در سه شنبه پنجم بهمن 1389 |
جایگاه«را»)

                                          ( جایگاه«را»)

 

1) مقدمه

در اين مقاله قصد بر آن است تا يكي ديگر از بياموزيم هاي زبان فارسي را مورد تجزيه و تحليل زبان شناختي قرار دهيم.

بياموزيم صفحه ي( 124) زبان فارسي  (1) 1 به اين نكته اشاره دارد كه نشانه هاي مفعولي « را » بايد بلافاصله در كنار مفعول قرار گيرد و اگر بين « را »  و مفعول فاصله بيفتد، نادرست است. به همين دليل جمله ي (1) را درست و جمله ي (2) را نادرست مي داند.2

1- كتاب داستاني را كه هفته پيش منتشر شده بود، خريدم.

2- كتاب داستاني كه هفته پيش منتشر شده بود را خريدم.

قبل از اينكه وارد اصل موضوع شويم مي خواستم سوالي كه هميشه آزارم مي دهد مطرح كنم كه چرا در خصوص اينگونه كاربردهاي به ظاهر اشتباه ، از خود نمي پرسيم علت ظهورچنين كاربردهاي به ظاهر اشتباه چيست؟ روي سخنم با صاحبان چنين افكاري به خصوص مؤلفين محترم است كه چرا با وجود اينكه علم زبان شناسي به بسياري از اين سؤالات پاسخ داده است، به اين يافته ها  بي توجه اند؟ آيا تصور مي كنند آنچه را كه به ظاهر يا در عمل بر خلاف ملاك و معيار آثار نظم و نثر گذشته در نوشتار يا حتي در گفتار مردم به كار مي رود، نادرست و اشتباه است؟

اگر به صرف اينكه در متون ( آثار ) نظم و نثر گذشته چنين كاربردي از « را » مشاهده نشد، غلط باشند (البته خواهيم ديد (← بخش3) كه «را»  در طول تاريخ ،تغيير و تحول كاركرد  نحوي و آوايي زيادي داشته است.) پس همه يا بخشي از زبان امروزي ما غلط و نادرست است چرا كه با زبان هاي دوره هاي قبل مانند فارسي باستان، فارسي ميانه، فارسي دري و حتي با زبان يك قرن يا دو قرن قبل خود منطبق و مطابق نيستند اما خود بهتر مي دانيد تا زماني كه تغيير و تحول در ذات و طبيعت زبان است بروز چنين رخداد هايي، اجتناب ناپذيراست ، پس بايد به اين اختلافات و كاربردهاي به ظاهر نادرست از منظر ديگر نگريست .

دركتب زبان فارسي متوسطه در درس هاي مربوط به زبان شناسي، نكته ها و مسائل جالبي مطرح مي شود اما انگار اين نكته ها صرفاً براي حفظ كردن و نمره گرفتن نوشته شد نه براي يادگيري و توجيه پديده هاي زباني. وقتي از حوزه ي بحث مسائل زبان شناسي خارج مي شويم يا حتي كمي دور، در وادي پر از دست انداز بايد و نبايد ها اسير مي شويم! انگار نه انگار اين همه نكته هاي ارزشمند علمي و به اثبات رسيده ي زبان شناختي براي درك و فهم ما نوشته شد! انگار مؤلفين هر بخش را از يك وادي جداگانه آورده و در اتاقي جداگانه مأمورتأليف كتب زبان فارسي كردند، بدون اينكه به خود زحمت خواندن بخش هاي ديگر را بدهند. زبان شناس و اديب هر كدام ساز خود را نواختند. تناقض گويي ها يا بهتر بگوييم تناقض كاري هايي كه در كتب زبان فارسي مشاهده مي شود تعجب برانگيز، مسئله ساز وپرهزينه است. فقط به نمونه اي كه با موضوع اين تحليل ارتباط دارد اشاره مي شود. بقيه را به فرصت هاي بعدي مي سپاريم.

الف )تناقض گويي (1)

 در ابتداي كتب زبان فارسي دوره ي متوسطه در بخش «سخني با دبيران محترم و دانش آموزان» مطرح گرديده، آنچه در فارسي نوشتاري تحصيل كرده هاي امروزي رايج است غلط نيست و بعد بلافاصله مي گويد پس هر چه در فارسي نوشتاري كتاب هاي درسي واقعيت دارد، درست است.

حال سئوال اينجاست آيا  فارسي نوشتاري تحصيل كرده هاي امروزي با فارسي نوشتاري كتاب هاي درسي يكيست يا نه؟

اگر فرق دارد پس چرا تأكيد شد چون وجه وصفي كاربردِ مي بايد رفت و بايد رفت و ... در فارسي نوشتاري تحصيل كرده هاي امروزي رايج است، غلط نيست ؟و اگر فرق ندارد چرا دوباره تأكيد شد پس هرچه در فارسي نوشتاري كتاب هاي درسي واقعيت دارد درست است؟

شواهد نشان مي دهد كه در فارسي نوشتاري تحصيل كرده هاي امروزي كاربرد جمله هاي از نوع ( 2 ) نيز رايج است، پس چرا چنين كاربرد هايي غلط پنداشته شد؟

 

 

ب)تناقض گويي (2)

باز در همين بخش(سخني با دبيران محترم و دانش آموزان)مطرح شد كه «در دستور ساختاري، توصيف بر اساس ساخت و صورت است» و سپس از اين ديدگاه تعاريفي از فعل ، مفعول، اسم…دادند. مثلاً در تعريف مفعول به جاي گفتن «كلمه اي است كه فعل بر آن واقع شود» گفته مي شود :«آن گروه اسمي كه بعد از آن نشانه ي «را» بيايد يا بتوان بعد از آن «را» افزود.»

حال سئوال اينجاست كه آيا در نمونه ي (2) نشانه ي«را» نيامد و يا نمي توان «را»  افزود؟ پس چرا اين كاربرد، نادرست است ؟

پ)تناقض گويي (3)

در زبان فارسي (2) 3  نوشته شد؛ زبان شناسان معتقدند «كه در زبان هيچ گونه خطا و اشتباهي وجود ندارد و اگر اشتباهي رخ مي دهد مربوط به گفتار است....»پس چرا كاربرد جمله هاي از نوع « 2» آن گونه كه شواهد و قراين نشان مي دهد درتوانش زباني گويشور توليد مي شود ، غلط و نادرست است؟يكي از شواهد و قراين اين است اگراشتباه در گفتارمي بود مي بايست توسط گويشور زبان اصلاح مي شد ولي چنين اصلاحي صورت نمي گيرد.

كريمي و دبير مقدم  نيز به صراحت درستي نمونه ي (2) را تاييد مي كنند. .(دبير مقدم ، ص 50   و كريمي ، ص 34) البته در اين مقاله در جاي خود بحث خواهيم كرد.

 2)طرح مسئله و هدف پژوهش

ما بر اساس اين اعتقاد زبان شناسان كه در توانش زباني (competence) گويشوران هيچ خطا و اشتباهي وجود ندارد و با توجه به شواهد و قراين، جمله هايي از نوع (2) كه در توانش زباني  گويشور شكل مي گيرد و نمي تواند نادرست باشد ، به سراغ تحليل اين بياموزيم مي رويم تا  تصويري صحيح  از كاربرد و نقش نحوي «را» در گويش معيار گفتاري و نوشتاري امروزي ارائه  نموده و سپس به توجيه زبانشناختي اين فرايند بپردازيم.  

3)پيشينه ي مطالعات

3-1)سير تحول آوايي و نحوي« را» از گذشته تا به امروز

فارسي باستان ، زباني كاملاً تصريفي بوده است. اسم ( صفت نيز با موصوف خود در همه ي موارد مطابقت داشت) هم از لحاظ شمار(مفرد ،مثني و جمع ) و هم از لحاظ جنس(مذكر،خنثي و مونث) و از لحاظ نقش نحوي  در هشت حالت به كمك پسوند ها ي ويژه صرف مي شد. در واقع نقش هاي نحوي اسم فقط به واسطه ي پسوند هاي (لاحقه هاي) كه به پايان اسم مي افزودند ، نشان داده مي شد. 

کلمه ي «را» در پارسي باستان در حالت «متمم دري » (locative) بصورت /rādiy/ از ريشه ي  /rād / به عنوان يك واژه(به معني به سبب و به علت  (به كار مي رفته است چنانكه در تركيبات «چرا، براي ، زيرا و...»در مفهوم «به سبب و با توجه بدان» باقي مانده است.تحول آوايي اين تكواژ را مي توان از فارسي باستان تا به امروز به شكل زير نشان داد:

Rādiy > rād > rāy> rā

اما با خارج شدن سيستم فارسي باستان از حالت صرفي (تركيبي) به تحليلي، از دوره ي فارسي ميانه به بعد براي نشان دادن حالت (نقش هاي) نحوي از تكواژهايي كه با عنوان عام «حروف اضافه» خوانده مي شدند ،بهره گرفتند.

تكواژ «را» در دوره ي ميانه و جديد علاوه بر وظيفه ي نقش نمايي جديد ، در معني اصلي خود يعني به  سبب ، به علت و غيره نيز به كار مي رفت. (باقري،صص168-157)

خانلري كاربرد ها و معاني متعددي براي «را» در متون فارسي قديم(دري) مطرح نمودند؛ از قبيل

الف- نشانه ي مفعول صريح

ب- به جاي اكثر حروف اضافه(از،به،با ...)به عنوان نشانه ي مفعول بواسطه يا غير صريح.

ج-در معاني خاصي مانند مالكيت ،تخصيص، بيان علت و سبب ،مقابله،سوگند و.....

(خانلري:1374،ج3،صص399-384)

دبير مقدم تحول نقش نحوي « را»  را از فارسي باستان تا امروز به صورت نمودار زير نشان دادند؛

3)   فارسي باستان ؛ مفعول متممي(متمم دري )‌

       فارسي پهلوي(ميانه)؛ مفعول متممي(متمم دري)، مفعول غيرصريح، مفعول بهرور، مفعول صريح

        فارسي قديم؛  مفعول متممي(متمم دري)، مفعول غيرصريح، مفعول بهرور، مفعول صريح

        فارسي امروز؛  مفعول صريح   (دبيرمقدم ،ص 34)

با توجه به شواهد و منابع مختلف دستور نويسان سنتي و جديد، نقش هاي متنوعي برا ي «را» قائلند  كه يكي از نقش ها ي نحوي پركاربرد امروزي« را » كاربرد آن با مفعول صريح معرفه(شناس) مي باشد.

3-2)تحليل هاي دستور نويسان سنتي و زبان شناسان در خصوص جايگاه و كاربرد امروزي «را»

خانلري معتقد است كه در جمله هاي مركب اگر كلمه اي نسبت به فعل اصلي ( جمله پايه ) مفعول نباشد، افزودن نشانه « را » غلط است . در نمونه ي (4) كاربرد علامت « را » را  نادرست مي داند زيرا نسبت به فعل اصلي جمله نهاد محسوب مي شود.

4- داستاني را كه او براي من حكايت كرد، بسيار غم انگيز بود.

 و همچنين اگر به اعتبار جمله ي پيرو، علامت مفعول به دنبال آن بياوريم ارتباط آن با فعل اصلي از ميان مي رود. وي همچنين معتقد است در اين موارد در نوشته هاي استادان قديم نظم و نثر هميشه « را » حذف شده است. به اعتقاد وي آوردن لفظ « را » زماني  بجاست كه آن كلمه هم براي فعل ثاني ( پيرو ) و هم براي فعل اصلي، مفعول واقع شود مانند نمونه ي (5)

5-مردي را كه در راه ديدم اسير كردم.

وي همچنين معتقد است اگر كلمه فقط نسبت به فعل اصلي ، نقش مفعولي داشته باشد، باز هم بايد از علامت « را » استفاده كرد.

6-داستاني را كه بسيار غم انگيز بود براي او حكايت كردم.  (خانلري ،ص 319)

«انوري و گيوي» نيز معتقدند كه نقش مفعولي را بايد نسبت به فعل جمله ي اصلي ( پايه ) سنجيد. در صورتي كه نسبت به فعل جمله ي اصلي مفعول باشد. افزودن « را» درست است در غير اين صورت نادرست است به همين خاطر نمونه ي (8) را دستوري و نمونه (9) را نادستوري مي دانند.

7- قلمي را خريده ام كه خوب مي نويسد.

8- قلمي را كه خريده ام خوب مي نويسد.( انوري و گيوي، ج 2 ،ص 120)

«نجفي» « را »  را نشانه ي مفعول صريح و معرفه بودن آن مي داند. وي نيز مانند خانلري معتقد است كه در جملات مركب« را» بايد همراه اسمي كه نسبت به فعل پايه( نه فعل جمله ي پيرو)، نقش مفعولي دارد، بكار رود به همين خاطر جمله ي زير را كه «آن ساعت» نسبت به فعل پايه (شكست)نقش فاعلي دارد ، نادرست مي داند .

9-آن ساعت را كه تازه خريدم ، شكست.

وي همچنين معتقد است كه« را» بايد به مفعول صريح نزديك باشد يعني نبايد بعد از جمله ي پيرو و حتّي متمم بعد از آن بيايد . به همين دليل جمله هاي زير را  نادرست مي داند.

10- پارسايي كه زخم پلنگ داشت را ديدم

11- سودان استردادِ نميري از مصر را تقاضا مي كند. (نجفي ،صص 206-202 )

به اعتقاد «باطني» آخرين جايگاه ي وابسته ي پسين گروه اسمي ، جمله (جمله واره يا بند موصولي توضيحي )، بند (جمله واره يا بند موصولي توصيفي ) و يا گروه قيدي ( متممي ) است.

مثال براي جمله ( جمله واره ي ) موصولي توضيحي

12-اشعار نو او را كه سالها پيش سروده است ، در اين مجموعه منتشر كردند.

مثال براي بند ( موصولي توصيفي )

13-نكته تازه اي كه به آن اشاره گرديد ، بسيار جالب است.

مثال براي گروه هاي قيدي ( متممي )

14-مبارزه ي دائم دولت با قاچاقچيان سيگار خارجي، وارد مرحله ي جدي تري شده است.

به اعتقاد باطني اگر در اين جايگاه ، گروه قيدي ( متممي ‌) يا بندي ( جمله واره ) زياد طولاني نباشد، عنصر « را » كه معمولاً مقدم بر آنها قرار مي گيرد، مي تواند در پي آنها نيز قرار گيرد.

نمونه هاي (  15و16  ) به هر دو صورت ممكن است ولي الگوي اول را فراوان تر و عادي تر مي داند.

15-آخرين كتاب او را در زمينه ي هواشناسي نخوانده ام.

16-آخرين كتاب او در زمينه هواشناسي را نخوانده ام. ( باطني، صص 160-159 )

دبيرمقدم ضمن مروري جامع بر پيشينه ي مطالعاتي« را» به بررسي و توصيف علمي كاركرد و عملكرد نحوي«را » پرداخته است .

نگارنده ي اين مقاله خود را بي نياز از آن پژوهش جامع  نمي داند اما انتقال يافته هاي ارزشمند آن پژوهشگر را به دليل ناآشنا بودن همكاران محترم با اصطلاحات و مسايل فني و زبان شناختي و گسترده بودن آن در توان و فرصت اين مقاله ي ناچيز نمي بيند. نگارنده ،  فقط بخش هايي از پژوهش وي را كه ارتباط مستقيم با موضوع بحث دارد آن هم به زبان ساده و كاملاً خلاصه مطرح مي كند.

«دبير مقدم» خاطر نشان مي كند كه  هرگاه اسم هايي كه ذاتاً و ماهيتاً به پديدهايي دلالت دارند كه جزء پيش انگاره ها و مفروضات مشترك بين گوينده و شنونده باشند، مانند؛ اسم خاص،ضمير (منفصل)،ضمير انعكاسي، ضمير دوسويه(reciprocal )، ضميراشاره، اسم اشاره،اسم مصدر، ادوات استفهام (همچون كي و كدام) و مبهمات،  مفعول صريح واقع شوند، الزاماً با «را» همراه مي شوند.

17- ما علي را در راه ديديم.

18- ما او را در راه ديديم.

19- علي خودش را كشت.

اين نوع مقوله ها در جمله هاي مركب نيز در حالت بنيادي(در جايگاه مفعول صريح) با نشانه ي «را» ظاهر مي شوند.

( دبير مقدم، ص39)

«دبير مقدم» به حضور «را» در حالت ديگري ( غير بنيادي ) نيز اشاره مي كند. وي معتقد است كه در زبان  فارسي  به خصوص گونه گفتاري  فرايند بسيار  زايايي وجود دارد كه عنصري ( كلمه يا گروهي ) را از بطن جمله به آغاز آن جمله حركت داده و[گاهي] در جايگاه اوليه آن عنصر ،ضمير هم مرجع آن قرار مي گيرد كه به آن «فرايند مبتدا ساز » مي گويند . وي اين فرايند را صورت كلي تر فرايند هاي«فك اضافه» و «استنساخ»4 مي داند.( همان، ص41)

وي به دو نوع فرايند مبتدا ساز ضمير گذار (نمونه هاي20و21 ) و  فرايند مبتدا ساز ضميرنا گذار(نمونه ي22 )  قائل است.

20- همسايه ، مهمانش (مهمان همسايه) آمد.

21- همسايه رو 5 ، مهمانش ُ (و) ديدم.  

22- امشبُ (و) اينجا باش. .( همان،  ص41)

به اعتقاد وي يك گروه اسمي از هر جايگاه نحوي بجز جايگاه فاعل مي تواند پس ازعملكرد  فرايند مبتدا ساز ضمير گذار يا ضميرنا گذار يا هردو مبتدا واقع شده و در نتيجه با «را » ظاهر شود. از نظر وي اين مبتدا ها زمينه ساز و صحنه آراي خبري است كه در پي مي آيد. وي اصطلاح «مبتداي ثانويه » را براي توصيف اين وظيفه ي كلامي« را » برگزيد.( همان، ص43)وي در حوزه ي كلام ، فاعل را «مبتداي اوليه» و مفعول صريح را«مبتداي ثانويه »   معرفي مي كند.(همان ،37)

«ماهوتيان» نيز خاطر نشان مي كند كه «را» براي برجسته سازي اغلب با قيد زمان و مفعول غير مستقيم به كار مي رود كه در اين صورت عنصري كه برجسته شده به آغاز جمله  منتقل مي شود. (ماهوتيان،ص118)

23- امشبُ(و)كمال اينجا مي مونه.

24- شام رو امشب مهمان ما باش. (ماهوتيان ، ص118)

«دبيرمقدم» در بخشي از پژوهش مفصل خود به اين موضوع اشاره نمود كه در  زبان فارسي در هر جايگاه نحوي مي توان ساخت موصولي ( گروه اسمي داراي جمله واره ي موصولي)داشت. بعلاوه فرايند مبتدا ساز مي تواند كل ساخت موصولي را از هر جايگاه نحوي حركت داده آن را در ابتداي جمله ي پايه قرار دهد. شرط عملكرد اين فرايند آن است كه موصوف(اسم (هسته)داراي جمله واره ي وابسته) در ساخت موصولي با فاعل جمله (جمله واره)موصولي هم مرجع نباشد. به ترتيب موصوف با مفعول جمله واره ي موصولي در نمونه هاي (25الف و ب) و با متمم درنمونه هاي (26الف و ب) و با فاعل درنمونه هاي (27الف و ب) هم مرجع است.

25-الف) گ.ا.[ ‌مردي [كه ما  ديروز ديديم]] ، معلم است.

       ب) گ.ا.[مردي رو[ كه ما ديروز ديديم]] ، معلم است.

26-الف- گ.ا. [مردي [كه من بهش نامه نوشتم]] ، معلم است.

       ب- گ.ا. [مردي رو [كه من بهش نامه نوشتم]] ، معلم است.

  27- الف- گ.ا. [مردي [كه با من صحبت كرد]] ، معلم است.

       *ب- گ.ا. [مردي رو[ كه با من صحبت كرد]] ، معلم است. .(همان،صص 48-46)

  علت نادستوري بودن جمله ي (27 ) به اين دليل است كه موصوف در ساخت موصولي با فاعل جمله موصولي هم مرجع است. اما همان طوري كه قبلاً اشاره كرديم(←بخش3-1) دكتر نجفي همه ي جمله هاي (27-25 الف وب ) را به اين دليل كه «مردي» نسبت به فعل جمله پايه (است) ، مفعو ل نيست ،كاربرد «را» را در اين جايگاه ناصحيح مي داند.

نكته ي ديگري كه دبير مقدم به آن اشاره نمودند ودر واقع محور اصلي بحث ما را در برمي گيرد ، كاربرد «را» بعد از جمله موصو لي است. به اعتقاد وي حركت دادن«را» به پس ازساخت موصولي در صورتي كه آن ساخت در جايگاه مفعول صريح باشد دستوري است. زيرا در نمودار درختي يك «ساخت موصولي» دو گروه اسمي مشاهده مي شود كه يكي كل ساخت موصولي را شامل مي شود(گروه اسمي داخل مستطيل) و ديگري موصوف در ساخت موصولي است (گروه اسمي داخل بيضي). وقتي اين ساخت موصولي در جايگاه  مفعول صريح جمله پايه باشد «را»مي تواند در يكي از اين دو جايگاه [يا بعد از مفعول يا بعد از جمله ي وابسته به آن]  ظاهر شود.

ث) جمله واره موصولي :

هرگاه يك جمله ي كامل به منظور توصيف اسم يا گروه اسمي در جايگاه وابسته ي پسين آن ظاهر گردد آن را جمله واره موصولي نامند.

37- كودكاني كه در اين قبيل مدارس آموزش مي بينند، در آينده موفق خواهند شد.

جمله واره ي كه «در اين .... مي بينند» وابسته ي پسين « كودكان » مي باشند .

مشخصه ي اين جمله واره وجود پيوند «كه» در آغاز آن است، كه آن را با اسم هسته پيوند مي زند. (غلامعلي زاده ، ص 74 )

به اعتقاد غلامعلي زاده ، آن گروه اسمي كه حاوي يك جمله واره ي موصولي باشد، گروه اسمي ناهمپايه است. ( همان ،ص 74 )گروه اسمي ناهمپايه در هر جايگاهي كه امكان ظهور اسم يا گروه اسمي در آن وجود دارد مي تواند ظاهر شود. (همان، ص 156 )

 «صفوي» به نقل از كومري، جمله واره ي (بند) موصولي را در اصل جمله اي پيرو مي داند كه اطلاعاتي را در مورد عنصري از جمله ي پايه كه به آن « هسته » (head) گفته مي شود، در خود دارد. (صفوي، ص145 )

باطني بر اساس نظريه ي مقوله و ميزان به اين جمله ي وابسته كه در درون گروه اسمي قرار مي گيرد« بند واژگون مرتبه» مي گويد .چراكه طبق سلسله مراتب ، گروه  در ساختمان بند بكار مي رود و آن را مي سازد در حالي كه اينجا  برعكس عمل كرد، بند در ساختمان گروه به كار رفت. ( باطني، صص 160-158 )

5) تجزيه و تحليل

با توجه به آنچه در بخش ملاحظات نظري مطرح گرديد؛ جمله واره ي موصولي يكي از وابسته هاي پسين در گروه اسمي است و چنين گروه اسمي كه داراي جمله واره ي موصولي باشد از ديدگاه زبان شناسان امروزي در حكم  يك اسم يا گروه اسمي است  يعني در جمله در  نقش وكاركرد يك اسم يا گروه اسمي ايفاي نقش مي كند.

حال گروه اسمي داراي جمله واره ي موصولي ( كتابي كه مفيد است) و معادل آن  (كتاب مفيد) را به ترتيب در جمله هاي(    ) در نقش هاي نهاد ، مسند ، مفعول ، متمم  به كار مي بريم تا نكته ي بالا را ثابت كنيم.

38- الف- كتاب مفيد ،  بهترين دوست انسان است.

        ب-كتابي كه مفيد است ،  بهترين دوست انسان است.

39-الف- بهترين دوست انسان ، كتاب مفيد  مي باشد.

       ب- بهترين دوست انسان ، كتابي كه  مفيد است، مي باشد

40- الف- دانش آموزان  كتاب مفيد را مي خوانند.

        ب-  دانش آموزان  كتابي كه مفيد است را مي خوانند.

        پ- دانش آموزان  كتابي رو كه مفيد است مي خوانند

41- الف- دانش آموزان  از كتاب مفيد استفاده مي كنند.

        ب- دانش آموزان  از كتابي كه مفيد است استفاده مي كنند.

از ديدگاه مقوله و ميزان( و از ديدگاه گشتاري (گشتار ارتقا يا جابجايي و حذف و استنساخ) فرايند حركت جمله ي وابسته (پيرو) به درون جمله ي پايه به عبارتي منطقي تر به درون گروه اسمي را مي توان توجيه كرد. جمله ( 42الف ) را به كمك گشتار حذف( حذف گروهي كه در دو جايگاه يا دو نقش در جمله پايه و پيرو تكرار شدند) به جمله (   42ب ) تبديل مي كنيم و سپس به كمك گشتار ارتقا (جابجايي) به درون جمله پايه انتقال مي دهيم كه جمله (42پ ) بدست مي آيد.ودر جمله ي(42ت) وابسته ي پسين گروه اسمي«آن كتاب داستاني» مي شود و با هم يك گروه اسمي بزرگتري را تشكيل مي دهند و چون اين گروه اسمي نسبت به فعل پايه (خواندم) نقش مفعولي دارد، «را» در پايان آن ظاهر مي شود.   به نظر نگارنده اين فرايندها با اين اصلِ اقتصادي زباني و كم كوشي كه انسان ها با صرف كمترين انرژي به مقصود خود برسند ، همخواني دارد.

42- الف-آن كتاب داستان را خواندم كه آن كتاب داستان را سال قبل منتشركردند.

        ب-  آن كتاب داستان را خواندم كهØ سال قبل منتشركردند.

        پ- آن كتاب داستاني را كه سال قبل منتشر كردند، خواندم.

        ت-آن كتاب داستاني كه سال قبل منتشر كردند را، خواندم.

بر اساس آنچه مطرح شد ،درچنين جمله هاي مركبي(Complex sentence) گروه اسمي «آن كتاب داستاني» نيست بلكه « آن كتاب داستاني كه سال قبل منتشر كردند» مي باشد. با دقت به موقعيت اين گروه اسمي با فعل پايه (خواندم) متوجه مي شويم كه نقش مفعولي دارد؛

سئوال ؛ چه چيزي خواندم؟ جواب؛ آن كتاب داستاني كه سال قبل منتشر كردند.

اما اگر اين گروه اسمي در جايگاه نهاد قرار بگيرد ديگر در پايان جمله واره ي  موصولي «را» نمي آيد و حتي موجب توليد جمله ي نادستوري مي شود. مانند نمونه هاي زير؛

* 43- گ.ا.[كتاب داستاني كه سال قبل منتشر كردندُ (و)] ، ناياب شد.

* 44-گ.ا. [واحد ي كه ارايه داندُ(و)]مرا آزار مي داد.

پس طبيعي است كه گويشوران زبان فارسي به طور ناخودآگاه «را» را در انتهاي گروه اسمي (يعني بعد از جمله واره ي وابسته ) به كار برند و اين همان اعتقادي است كه در ذهن(توانش زباني)  گويشوران هيچ خطايي وجود ندارد.

 در دستور سنتي واحد نقش نحوي را «كلمه» مي دا نستند نه «گروه»، در نتيجه چنين فرايندي را  نمي توانستند توجيه كنند در حالي كه در زبان شناسي جديد (در كتب زبان فارسي متوسطه نيز به درستي اين موضوع را به تصوير كشيدند) جايگاه نحوي(نهاد ، مفعول ،متمم ....) را به گروه اختصاص مي دهند نه كلمه.

اگر مروري دوباره به توجيهاتي كه توسط دستور نويسان و حتي بعضي از زبان شناسان داشته باشيم متوجه مي شويم كه آنها مفعول را كلمه نظر مي گرفتند نه گروه . به همين دليل نمي توانستند در اين خصوص توجيهي صحيح و منطقي ارائه نمايند.

نجفي با همين ديدگاه سنتي ، حتي معتقد است كه نشانه «را» بعد از متمم اسم نيز نبايد بيايد.

البته متمم اسم را كه جز گروه اسمي است نبايد با گروه متممي (گروه حرف اضافه دار) كه در نقش متمم اختياري و اجباري قرار مي گيرند، اشتباه گرفت.

اما همان طور اشاره كرديم(← 4-2-2ت) يكي از وابسته هاي پسين اسم ، متمم ( گروه حرف اضافه دار)مي باشد كه در اكثر موارد جدايي ميان هسته و وابسته ي متممي آن ، موجب تغيير معنايي و حتي نادستوري شدن جمله مي گردد. در نمونه (45 ب )جابجايي «را» موجب تغيير معنايي گرديد.

45-الف- انتقادِ از شما را نمي پسندم.

        ب-انتقاد را از شما نمي پسندم.

اما در نمونه ي( 46-ب)جابجايي «را» موجب نادستوري شدن جمله گرديد.

46- الف – هميشه توجه به صحبت هاي استاد را ملاك يادگيري مي دانم.

       *ب – هميشه توجه را به صحبت هاي استاد ملاك يادگيري مي دانم.

پس با توجه به اين ديدگاه زبانشناسي حضور« را »در پايان گروه اسمي (داراي متمم و جمله واره موصولي ) مطابق با قواعد نحوي زبان ماست و هرگز در اين نوع كاربرد تخطي صورت نگرفت.(دبير مقدم ، ص 50   و كريمي ، ص 34)

بعد از اثبات اين فرايند كه چرا نشانه ي «را » در پايان گروه اسمي داراي جمله واره ي موصولي مي آيد سئوالي ديگري در پيش رو داريم كه چرا كاربرد «را» در دو جايگاه( هم بد از هسته (موصوف) و هم بعد از جمله واره ي موصولي) ، دستوري مي نمايد؟ هم نمونه ي ( 47الف ) و هم نمونه ي ( 47ب ) دستوري است و حتي نمونه ي (47پ ) هم به كار مي رود.

47-الف-كتاب داستاني رو كه سال قبل منتشر كردند، خواندم.

        ب -كتاب داستاني كه سال قبل منتشر كردندُ(و) ، خواندم.

        پ -كتاب داستاني رو كه سال قبل منتشر كردندُ (و)، خواندم.

همان طور كه در بخش (←3-2) اين مقاله درديدگاه دبير مقدم مطرح شد، هر گاه گروه اسمي به وسيله فرايند مبتدا ساز ، مبتداي ثانويه ي قرار گرفت بدون توجه به اينكه آن گروه اسمي  نسبت به فعل پيرو يا پايه، نقش مفعولي داشته باشد ، «را » ظاهر مي شود. با اين شرط كه ضمير هم مرجع با موصوف در درون جمله ي موصولي نقشي فاعلي نداشته باشد . نمونه هاي (27-25)

با توجه به نمونه هايي كه نگارنده با آن برخورد داشته و گاهي خود نيز به طور ناخودآگاه آن را بكار برده ،(همكاران محترم واهل فن نيز با كمي دقت در كلام خود و ديگران متوجه اين رخداد خواهند شد) معتقد است كه در جمله هاي از نوع (47پ) گاهي «را» به طور همزمان در هر دو جايگاه ظاهر مي شود. هر چند در مقاله ي ارزشمند دبير مقدم به  طور مستقيم به آن اشاره نشده است اما مي توان چنين فرايندي را توجيه  كرد. به شكل زير؛

در جايگاه اول (بعد از داستاني) به خاطر مبتداي ثانويه شدن و در جايگاه دوم به خاطر مفعول فعل «خواندم » امكان ظهور مي يابد.

اما اگرگروه اسمي نسبت به فعل پايه ، نقش مفعولي نداشته باشد در جايگاه دوم هرگز«را» ظاهر نمي شود. با حضور آن ، جمله ي نادستوريتوليد مي شود. مانند جمله هاي  (48 و49 )

*48- آن كتاب داستاني رو  كه سال قبل منتشر كردندُ(و)، ناياب شد.

* 49- مردي كه من بهش نامه نوشتمُ(و) ، معلم است.

به اعتقاد وي ساخت موصولي( گروه اسمي داراي جمله واره ي موصولي) پس از منفك شدن از جمله ي پايه ، به عنوان يك واحد مستقل عمل مي كند و امكان و عدم امكان «را» با موصوف در اين ساخت ، بستگي به نقش نحوي عنصر هم مرجع با آن موصوف در درون جمله ي موصولي دارد. در صورتي كه ضمير هم مرجع با موصوف نقشي غير از فاعل (مفعول صريح و غير صريح ) داشته باشد «را» الزاماً با موصوف ساخت موصولي ظاهر مي گردد. (دبير مقدم،صص 48-46)

به اعتقاد نگارنده اگر هر دو شرايط را دارا باشد يعني هم  ضمير هم مرجع با آن در جمله ي موصولي نقش مفعول صريح و غير صريح داشته باشد و هم خود گروه (همراه با جمله ي موصولي اش) نسبت به فعل پايه  نقش مفعولي داشته باشد ،  «را» مي تواند در هر دو جايگاه ظاهر شود.

6) خلاصه و نيتجه گيري ؛

بهره گيري از دستاورد هاي علم زبان شناسي ، در شناخت و توصيف زبان فارسي، امري اجتناب ناپذيراست و ضرورت دارد كه مؤلفين محترم ،در تأليف بخش دستور زبان فارسي اهتمام بيشتري در بهره گيري از اين دستاوردها به خرج دهند و علاوه بر آن به اين دستاورد ها و يافته كه كاملاً علمي هستند اعتقاد داشته باشند و مابقي بخش هاي كتاب زبان فارسي (بياموزيم ها ، بخش نگارش و املا) را نيز با اين يافته هاي علمي هماهنگ نمايند تا كتابي متناقض نما ! تاليف نگردد چراكه در غیر این صورت  مطالعه  و تدريس اين بخش ها چيزي جز صرف هزينه و اتلاف وقت و... نيست.

در توانش زباني هيچ گويشوري خطا و اشتباهي وجود ندارد.كاربرد نشانه ي «را» نيز از اين قاعده مستثني نيست. اهل زبان به درستي و البته ناخودآگاه نشانه ي «را» را در جایگاه صحيح آن به كار مي برند بدون اينكه از قواعد نحوي زبان تخطي كرده باشند.

نمونه ا ي را(مثال 2) كه «بياموزيم» كتاب آن را به عنوان يك نمونه ا ي ناصحيح از كاربرد نشانه ي «را»  مطرح نموده است و هيچ توجيه منطقي در مورد ناصحيح بودن آن ارائه نداده است ، ازديدگاه زبان شناسي جمله اي كاملاً دستوري است. توجيهي كه دستور نويسان سنتي در اين مورد ارائه نمودند ناشي از ديدگاه سنتي شان مي باشد كه جايگاه مفعول را به كلمه اختصاص مي دهند نه گروه و همينطور ناشناخته بودن ساختمان گروه .

در توصيف ساختمان گروه، مشخص گرديد كه جمله واره ي موصولي يكي از وابسته هاي پسين آن مي باشد.  اين نوع گروه(داراي جمله واره ي موصولي) ، مانند ساير گروه ها مي تواند نقش هاي مختلف نحوي بپذيرد.

اگر اين گروه نسبت به فعل پايه يا اصلي نقش مفعولي داشت ، نشانه ي «را» در پايان آن نيز مي تواند بكار رود. اگر هسته (موصوف) نسبت به فعل جمله ي موصولي ،نقش مفعولي يا متممي(نقش غير از فاعل) داشته باشد نشانه ي «را» بعد از هسته (موصوف) مي آيد اگر هر دو شرايط را دارا باشد يعني هم  ضمير هم مرجع با آن در جمله ي موصولي نقش مفعول صريح و غير صريح داشته باشد و هم خود گروه(همراه با جمله ي موصولي اش) نسبت به فعل پايه  نقش مفعولي داشته باشد ،  «را» مي تواند در هر دو جايگاه ظاهر شود.

+ نویسنده در سه شنبه پنجم بهمن 1389 |

نکات ادبیات فارسی(کنکوری ها)

درس اول

آرایه های ادبی عبارت اند از:

1- تشبیه

2- استعاره

3- تشخیص

4- مجاز  

5- کنایه    

6- واج آرایی  

7- سجع 

8- جناس   

9- مراعات نظیر  
10- تلمیح

11-
تضمین
12-
تضاد 
13-
تناقض 
14- حس آمیزی
15- اسلوب معادله 
16-
ایهام
17-
ایهام تناسب
18- نماد 
19- لفّ و نشر  
20-
اغراق 
21- حسن تعلیل  
 22- عکس 

 =====================

این آرایه ها ویژه ی داوطلبان عمومی است. چند تا از آرایه های باقی مانده ویژه ی دانش آموزان انسانی (ویژه ی اختصاصی) است، که از ذکر آن ها در این جا چشم پوشی می کنیم.

 =====================

یاد آوری: آرایه های ادبی به سه قسمت تقسیم می شوند:
1-
بیان    2- آرایه های لفظی    3- آرایه های معنوی

 نکته 5:
هر گاه در ارکان تشبیه دو رکن فرعی (ادات تشبیه و وجه شبه) با هم حذف شود، تشبیه «بلیغ» به وجود می آید.
==========================

* تشبیه بلیغ دو نوع است:
الف)اسنادی 
ب) اضافه ی تشبیهی

===============================
الف) تشبیه بلیغ اسنادی: مشبه  به  مشبه به اسناد داده می شود؛ یعنی مشبه و مشبه به بدون کسره و به وسیله ی فعل اسنادی (=ربطی) به هم ربط داده می شوند.
===============================
 $ توجّه:
فعل اسنادی عبارت اند از: است، بود، شد، گردید، کشت، باشد و ...

==========================

مثال برای تشبیه بلیغ اسنادی: «تو دی ماهیّ و آن دلبر بهار است»
«تو»¬ مشبه / «دی ماه» ¬مشبه به / («ی» به معنی هستی فعل اسنادی است)
ملاحظه می کنید که ادات تشبیه و وجه شبه حذف شده اند.

===============================

ب) اضافه ی تشبیهی: مشبه  به وسیله ی کسره به مشبه به پیوند داده می شود؛ مانند: باران رحمت، کاخ هستی، دریای غم، تیغ حلم، گل عیش، شاخ آرزو و....

===============================
$ توجّه:
ترتیب اضافه ی تشبیهی به این شکل است: 
مشبه، کسره (-ِ)، مشبه به ¬ لب لعل

(      لب       مانند      لعل       قرمز است )
      
مشبه                             مشبه به

يا

مشبه به، کسره (-ِ)، مشبه ¬ لعل لب

(      لب       مانند      لعل       قرمز است )
      
مشبه                             مشبه به

ازمیان ارکان تشبیه، فقط ارکان فرعی (ادات و وجه شبه) حذف می شوند.
الف)حذف وجه شبه:
مثال: «من این جا چون نگهبانم تو چون گنج»

در مصراع بالا، «من» مشبه است، «چون» ادات تشبیه و «نگهبان» مشبه به؛ اما وجه شبه حذف است. «تو» مشبه است، «چون» ادات تشبیه و «گنج» مشبه به؛ وجه شبه محذوف است.
$ توجّه: همان طور که دیدید در این مصراع، دو تشبیه به کار رفته است.

ب)حذف ادات تشبیه:
مثال: «که نی ام کوهم ز صبر و حلم و داد» 

در این مصراع، ارکان تشبیه عبارت اند از:
«م» در کوهم (= من کوه هستم) مشبه است، «کوه» مشبه به و «صبر و حلم و داد» وجه شبه؛ اما ادات تشبیه حذف است.

$ توجّه  :
برای اینکه ارکان تشبیه را به راحتی پیدا کنیم مصراع ها را بر اساس ارکان دستوری منظم می کنیم، یعنی نهاد در اول جمله قرار می گیرد و فعل در پایان جمله و سایر اجزا هم در بین نهاد و فعل با حفظ نظم و ترتیب قرار می گیرند. اگر مصراع بالا را به ترتیب ارکان منظم کنیم به این صورت در می آید:
«من کَه (کاه) نیستم؛ من از جهت صبر و حلم و داد مانند کوه هستم.»
? نکته 4:
گاهی نظم ارکان تشبیه در شعر یا نثر به هم می خورد؛ یعنی در بعضی جمله ها، ادات تشبیه اول قرار می گیرد یا مشبه به در آغاز قرار می گیرد و مشبه بعد از آن و.... برای درک این مطلب به مثال «چو غنچه گر چه فرو بستگی....» در همین مبحث مراجعه کنید.

د)وَجه شَبَه: ویژگی مشترک میان مشبه و مشبه به را می گویند. مشبه به باید آن ویژگی را به حد کمال داشته باشد یا به داشتن آن معروف باشد.

مثال برای ارکان تشبیه:
 «چو غنچه گر چه فرو بستگی است کار جهان * * * تو همچو باد بهاری گره گشا می باش»
درمصراع اول: کار جهان ¬ مشبه / چو¬  ادات تشبیه / غنچه¬ مشبه به / فرو بستگی ¬ وجه شبه
در مصراع دوم: تو¬ مشبه / همچو¬ ادات تشبیه / باد بهاری ¬ مشبه به / گره گشا   ¬  وجه شبه  
? نکته 2:  «چو» و «چون» در صورتی ادات تشبیه محسوب می شوند که به معنی «مثل» و «مانند» به کار روند.

? نکته 3: ازمیان ارکان تشبیه، فقط ارکان فرعی (ادات و وجه شبه) حذف می شوند.
- تشبیه: ادّعای شباهت میان دو چیز؛ یعنی مانند کردن چیزی به چیز دیگر
$ توجّه: هر تشبیه چهار رُکن دارد که عبارت اند از:

الف) مشبّه: چیزی یا کسی که قصد مانند کردن آن را داریم.

ب) مشبّه به: چیزی یا کسی که مشبه، به آن مانند می شود.

ج) ادات تشبیه: واژه ای است که نشان دهنده ی پیوند شباهت است؛ مانند: مثل، گفتی، به سان، گویی، به صورت، به شیوه ی، به رنگ، چو، چون، همچو، همچون، مانند و...
?
 نکته

گاهی پسوند «وار» به عنوان ادات تشبیه به کار می رود؛ مانند: صدف وار (= مانند صدف) گاهی هم فعل «ماند» و «گفتی» به عنوان ادات تشبیه به کار می روند، مانند:
عالِم بی عمل به چه      ماند؟           به زنبور بي عسل
                               
ادات تشبيه
(یعنی: عالِم بی عمل مانند زنبور بی عسل است.)

+ نویسنده در سه شنبه پنجم بهمن 1389 |

میدانیم که ابلاق و انتقال پیام از ذهنی به ذهن دیگر ، توسط زبان صورت میگیرد . کوچکترین واحد زبان « واج» وبزرگتزرین واحد آن « جمله »است

واج ها با هم ترکیب شده واز ترکیب آنها«  تکواژ » و«  واژه »  ساخته می شود.

قاعده ی واجی

واج هایی  که واجگاه  مشترک یا نزدیک به هم دارند، معمولا نمی توانند بی فاصله در کنار هم قرار بگیرند  این قاعده را « قاعده ی واجی » می گویند مانند:   پژش، سچد، ژزف

قواعد همنشینی

قواعدی ک به ما کمک میکنند تا بتوانیم از ترکیب تکواژها یا واژه های  نامناسب ،گروه های اسمی ، قیدی و فعلی مناسبی تولید کنیم به « قواعد همنشینی » معروفند

هیچ زبانی از کلیه ی امکانات همنشینی واژه ها و تکواژ هایش استفاده نمی کند و ترکیب های بالقوه ای امروزه کاربرد ندارد ، جزو« ذخیره های زبان»

 هستند

قواعد معنایی

قواعدی جمله را از نظر معنایی بررسی میکند و در صورتی اجازه ی تولید میدهد که از دیدگاه معنایی نیز درست باشد« قواعد معنایی » می گویند

مانند  : 

 « به عشق مجید را تو وبلاگ این ساخت »  که بر خلاف قواعد معنایی است اماجمله ی « مجید به عشق تو این وبلاگ را ساخت» از هر جهت کاملا درست است

قواعد کاربردی

گر کسی از ما بپرسد « چرا عاشق شدی » وما درپاسخ بگوییم : « چه باد خوبی می آید» آیا چنین کاربردی درست است؟ (البته این جواب رو میشه به آدمی فزول داد)

این جواب درست نیستزیرا براساس   شم  زبانی میدانیم که به کار بردن این جمله های دستور مند ؛ در چنین موقعیتی همان اندازه نادرست است.

قواعدی که به ما کمک میکنند که هر جمله را در جایگاه خودش به کار ببریم  « قواعد همنشینی » نامیده میشوند

قواعد نحوی:

گروه ها نیز پس از انکه بر حسب قواعد همنشینی تولید می شوند ، بر اساس « قواعد نحوی» در کنار هم قرار میگیرند تا جمل بسازند

مثلا  جمله ی   « مجید عشق خود را در خواب دید » کاملا درست است اما جمله ی « مجید عشق مجید را در خواب دید» یا « خود عشق خود را در خواب دید » کاملا غلط است . زیرا در زبان فارسی نمی توان 2ضمیر یکسان و هم مرجع را با دو نقش متفاوت در یک جمله قرارداد

 

+ نویسنده در سه شنبه پنجم بهمن 1389 |
واحد های زبان به ترتیب از کوچک به بزرگ عبارتند از : «  واج ، تکواژ ،واژه، گروه، جمله، جمله ی مستقل »
 
جمله مستقل:
 بزرگترین واحد زبانی است که از واحد های کوچکتر ساخته شده است
جمله مستقل 2 نوع است  :
1) جمله مستقل ساده که دارای یک فعل است  :  « تنها آرزوی من دیدن او بود»
2)جمله مستقل مرکب جمه ای است که دست کم یک وابسته دارد: « تنها آرزوی من دیدن کسی بود که عاشقش شده بودم»
 
پیوند وابسته ساز: که ، تا، چون، اگر ، زیرا ، برای اینکه ، به طوری که ، یرا که، هنگامی که و ............
نکته: اگر پیوند های « اما، ولی، و یا» بین دو جمله بیایند جمله مرکب ساخته نمی شود چون این پیوند ها هم پایه ساز هسنتند
 
جمله چیست؟
جمله سخنی است که بتوان آن را به 2بخش نهاد و گزاره تقسیم کرد .
پس از جمله مستقل بزرگترین واحد زبان جمله است
یاد آوری : میدانیم که نهاد نیز 2 گونه دارد : نهاد جدا  و  نهاد پیوسته (که همان شناسه است)
نکته : کلیه ی فعل های ماضی نه جز ماضی التزامی در سوم شخص مفرد شناسه ندارد و نمود آواییندارد اما در شمارش تکواژ هایک تکواژ  به حساب میاید مانند «عاشق شد 3تکواژ و 2 واژه »
 
جمله از چه واحد هایی تشکیل میشود؟
 
جمله از یک یا چند گروه ساخته می شود
سه گروه  «  فعلی ، اسمی، قیدی » جمله را می سازند از میان این گروه ها گروه قیدی را میتوان حذف کرد زیرا فعل نیازی به آنها ندارد
 
گروه چیست؟
پس از جمله « گروه» بزرگترین واحد زبان است که از یک یا چند واژه ساخته می شود و در ساختان جمله به کار میرود    مثل :مجید – لباس مجید—  دکمه ی لباس مجید
هر گروه از یک هسته تشکیل می شودو می تواند تعدادی وابسته داشته باشد
هسته ی گروه اسمی ، اسم  و هسته ی گروه فعلی ، بن فعل  و هسته گروه قیدی قید یا اسم است
 
واژه چیست؟
واژه یکی از واحد های زبان است که از یک یاچند تکواژ ساخته می شود و در ساختمان واحد بزرگتر یعنی گروه  به کار میرود
مثل: از ، در ، که ،نقش نمای اضافه ، نقش نمای مفعولی و.......... نیز واژه اند
واژه ممکن است یک تکواژ (جزء ) باشد   مثل: « من ، عشق »  یابیش از یک تکواژ باشد مثل  « مهر بان،  دانش آموز ان »
 
تکواژ چیست؟
تکواژ یکی از واحد های زبان است که از یک یا چند واج ساخته می شود .
تکواژ خود بر دو نوع است :
1)  تکواژ آزاد : معتا و کاربرد مستقل دارد – مثل : گوسفند ، خر  ......
2) تکواژ وابسته:تکواژ گاهی نیز معنای کاربردی مستقلی ندارد و در ساختمان واژه های دیگر به کار میرود ک آن را تکواژ وابسته می نامند   مثل : « بان ، گار ، مند» در واژه های « مهربان ، پرهیزگار، هنرمند»
نکته : کلیه ی « وند» ها (پیشوند ، پسوند ، میانوند ) تکواژ وابسته هستند 
 
 
واج چیست؟
واج کوچکترین واحد صوتی زبان است که معنا ندارد اما تفاوت در معنا ایجاد می کند . واج اگر چه فاقد معنا است ، در واحد  بزرگتر یعنی تکواژ به کار می رود
 
حالا جمله زیر را بررسی می کنیم
 
                      عاشقی دردی بود که به خاطر آن مهربان شد
 
تکواژ  :      عاشق  ی    درد   ی    بود  #   که    به    خاطر ---   آن    مهر   بان   شد  #      15  تکواژ
واژه    :       عاشقی    دردی    بود  که   به  خاطر ---   آن    مهربان   شد    10 واژه
گروه   :      عاشقی دردی بود       به خاطر آن مهربان شد
جمله    :      عاشقی دردی بود     به خاطر آن مهربان شد                              2جمله
جمله ی مستقل:    عاشقی دردی بود که به خاطر آن مهربان شد
 
 
اجزای جمله 
گروه های سازنده ی جمله به 2 صورت در پی هم قرار میگیرند :
الف) شیوه ی عادی :کاربرد این شیوه در نوشته های « خبری ، اداری ، آموزشی» به روش زیر معمول است:
نهاد همه ی جمله ها در ابتدای جمله می اید.
فعل همه جمله ها درپایان جمله می آید.
ترتیب سایر جمله ها نیز به این صورت است :
1) نهاد + مفعول +  فعل 
 مجید  او  را دوست دارد
2) نهاد + مسند +  فعل
 من  خوشحال  بودم
3) نهاد + متمم + فعل
من  با  او  دوست شدم
4) نها + مفعول + متمم + فعل
مادر بچه را از عشق ترساند
5) نهاد + مفعول + مسند + فعل
    او فرزندش  را  مجید   نامید
    توجه :     گروه های قیدی در جمله جای خاصی ندارند  بلکه بر حسب موقعیت یا ضرورت یا تاکید و برجسته نمایی پیش یا پس از نهاد می آیند
 
 ب) شیوه ی بلاغی : 
در این شیوه اجزای کلام بر حسب تشخیس نویسنده و برای تاثیر بیشر سخن جابه جا می شوند  بدیهی است که این جابه جایی ، با مجوز های دستوری انجام می پذیردو تشخیص نقش آنها به 2 طریق صورت میگیرد:
1) به کمک نقش نما:
اجزای جمله می توانند با نقش نمای خود جابه جا شوند:
با دوست از هر دری سخن گفتیم
از هر دری با دوست سخن گفتیم
2) از طریق معنا :
به دو جمله زیر توجه کنید:
الف) زیبا ترین چیز نگاه پر از عشق تو بود
ب)  نگاه پر از عشق تو زیبا ترین چیز بود
از نظر معنا بین این این دو جمله هیج تفاوتی وجود ندارد اما فضای عاطفی هر یک از آنها ، در موقعیت مناسب ، باعث برگزیدن یکی از آن دو می شود

 

+ نویسنده در سه شنبه پنجم بهمن 1389 |

انواع جمله ساده :

 

 الف) جمله های دوجزئی( نهاد + فعل)

این جمله از نهاد و فعل تشکیل می شود . مثال : کودک(نهاد) خوابید(گزاره)

 

ب)جمله های سه جزئی و چهار جزئی :

در بخش فعل های گذرا در مورد این افعال توضیح داده شد و اینجا تنها نام میبریم:

 سه جزئی با مفعول ، سه جزئی بامتمم،  سه جزئی بامسند

چهار جزئی بامفعول و متمم، چهار جزئی بامفعول و مسند، چهار جزئی با متمم و مسند

 

 

جمله های استثنایی (بی فعل):

در این درس دو نوع جمله استثنایی می بینید . گزاره ی این دو جمله بدون فعل می آید, از این رو آنها را جمله های بی فعل می نامند

 

الف) جمله های دوجزئی بدون فعل : (نهاد + گزاره)

 مثال   :  عیدتان مبارک    یا    مرحمت شما زیاد     یا    دمت گرم   یا   شب خوش

 

ب) جمله های سه جزئی بی فعل:

زندگی یعنی عشق

کار یعنی خلاقیت

 در اینجا واژه ی « یعنی » کار فعل را انجام میدهد بنا بر این در این گونه  جمله ها واژه ی « یعنی» را معادل فعل «است» می باشد

 

 

انواع حذف :

 

1) حذف به قرینه ی لفظی :

از خانه بیرون آمدم او را دیدم.

در این عبارت نهاد ذکر نشده اما خواننده یا شنونده از روی شناسه « - م» در پایان فعل پی می برد که نهاد جمله « من » است . در این عبارت حذف به قرینه ی لفظی است.

 

2) حذف به قرینه ی معنوی :

این روز ها گوشش ------ خوب نمی شنود ( صدا ها را)

در این جمله مفعول به قرینه ی معنوی حذف شده است . وخواننده یا شنونده از مفهوم کلی جمله به قسمت حذف شده پی می برد در این جمله حذف به قرینه ی معنوی است.

 

 

3)    حذف به قرینه ی حضوری :

 سرد است (هوا)

گفته بودم کتاب را همراه بیاورید (به شما)

گاهی یک جمله در جمله های مرکب به قرینه حضوری حذف می شوند

رفته بودم که او را ببینم اما نتوانستم ( اورا ببینم)

 

 

معلوم و مجهول:

ساختار  :   صفت مفعولی + اشکال مختلف افعال کمکی « شدن» یا « گشتن» + شناسه

 فعل گذرا به مفعول را اگر معلوم باشد به نهاد نسبت می دهیم و اگر مجهول باشد به نهادی که قبلا مفعول بوده است نسبت می دهیم

علی   غذا را   خورد (فعل معلوم)

غذا  خورده شد  (فعل مجهول)

افعال مجهول امروزه با کمک فعل « شدن»در گذشته با فعل های دیگر نیز ساخته می شده است

الف ) با مصدر« آمدن» : گفته آمده است .

ب) با مصدر « گشتن» : ده تن بر دست سمک کشته گشتند .

+ نویسنده در سه شنبه پنجم بهمن 1389 |
وابسته های پسین

 

1) «ی » نشانه ی نکره:     کتابی خریدم

 

2) نشانه های جمع:   دوستان  ،  کتابها

 

3)صفت شمارشی ترتیبی(همراه با پسوند –م):  کتاب چهارم 

 

4)صفت تفضیلی: دوست بهتر  

 

5)مضاف الیه : کتاب درس  ،  دفتر ریاضی

 

6)صفت بیانی:  کتاب سودمند ، دفتر بزرگ

صفت بیانی دارای انواعی است که به اشاره به آنها اشاره می کنم:

 


 

                        - بن مضارع + نده : خورنده ، بیننده، ….

 

  الف: فاعلی    - بن مضارع + « ا » : بینا، شنوا، دانا،….

 

                        - بن مضارع +«ان»: خندان، دوان، ….

 

 

گروه فعلی

 در قسمت قبل دیدید که مهمترین عضو گزاره گروه فعلی است که دست کم از یک فعل و شناسه درست می شود

 

 زمان افعال

فعل از نظر زمان به سه زمان  « ماضی ، مضارع و مستقبل » تقسیم می شود که هرکدام نیز انواعی دارند

 

 

انواع فعل ماضی :

فعل ماضی به صورت زیربه چند دسته تقسیم میشود:

 

1 ) ماضی ساده ( مطلق) : 

ساختار =  بن ماضی +  شناسه

   مثال = رفتم / رفتی/ رفت / رفتیم / رفتید / رفتند.

نکته: گاهی در قدیم برای زینت بخشیدن به فعل ماضی ساده پیشوند « ب» می افزودند

        بگفت ای هوادار مسکین من          برفت انگبین یار شیرینم

 

2 ) ماضی  استمراری:

ساختار =  پیشوند « می» + ماضی ساده

مثال =  میرفتم / میرفتی / می رفت /میرفتیم / میرفتید / میرفتند

نکته :  گاهی در قدیم به جای « می» از پشوند « همی» استفاده می کردند

  مثال  :  همی کشت  و  همی گفت  ای  دریغا       که باید کشتن و هشتن در این دشت

نکته : گاهی در دیم به جای  « می» در اول فعل ، از پسوند « ی » در اخر فعل استفاده  می شد

   مثال  :  کبوتران  به  طاعت  و مطاوعت  او  روزگار  گذاشتندی

 

3 ) ماضی نقلی :

ساختار =  صفت مفعولی  +   ام ، ای ، ( است) ، ایم ، اید ، اند

  ( صفت مفعولی = بن ماضی + ه     مانند : رفت + ه = رفته )

مثال : رفته ام / رفته ای / رفته است / رفته ایم / رفته اید / رفته اند

نکته : شکل کامل فعل ماضی نقلی ( فته استم / رفته استی و.... ) در قدیم گاهی مورد استفاده قرار میگرفت.

 مثل =   آن   شنیدستی ( شنیده ای ) که از عشق  نباید  ترسید

 

4 ) ماضی بعید :

ساختار = صفت مفعولی  + بودم / بودی / بود / .......

مثل : رفته بودم / رفته بودی / رفته بود /.........

 

5 ) ماضی التزامی :

ساختار = صفت مفعولی  + باشم / باشی / باشد / .....

 مثال  :  رفته باشم / رفته باشی / رفته باشد / .......

 

6 ) ماضی مستتر ( ملموس )

ساختار =  فعل های کمکی « داشتم / داشتی / داشت /....» + ماضی استمراری

مثال  : داشتم میرفتم / داشتی میرفتی / داشت می رفت / .......

 نکته : گاهی بین دو جزء کمکی و اصلی ماضی مستمر فاصله ایجاد می شود که نباید ما را به اشتباه بیندازد

مثال  : داشتم  کم کم  به  او  دل  می بستم   ( داشتم می بستم = ماضی مستمر)

 

 

 فعل مضارع و انواع آن :

فعل مضارع به سه قسمت عمده تقسیم میشود

1 ) فعل مضارع اخباری :

ساختار : پیشوند « می » + بن مضارع + شناسه

مثال : می روم / می روی / میرود/.......

نکته : گاهی در قدیم به جای پیشوند « می» از «همی» استفاده می شد

همی گویم و گفته ام بارها                   بود کیش من مهر دلدار ها

نکته :گاهی این فعل (چه در زمان حاضر چه در قدیم ) بدون علامت خاص به کار برده می شود.

بگفت آن جا به صنعت در چه کوشند ؟             بگفت اندوه خرند و جان فروشند.  (کوشند/ خرند / فروشند ، مضارع اخباری هستند)

این کار مشکلاتی را با خود همراه دارد  ( دارد = مضارع اخباری)

نکته : گاهی در گذسته به جای « می » ا ز« ب» در ابتدای فعل استفاده می شد

 

2) فعل مضارع التزامی :

ساختار: پیشوند « ب » + بن مضارع + شناسه

مثال :  ببینم / ببینی / ببیند / ..........

نکته : گاهی این فعل بدون پیشوند « ب » مورد استفاده قرار میکیرد

مثل : اگر دستم رسد  (برسد) بر چرخ گردون ........

نکته : گاهی به جای پیشود « ب» در اول فعل از « می» استفاده می شود و برای تشخیص این فعل از مضارع اخبایفقط باید به معنی آن توجه کرد

مثال  :      زاغ گفت: من باری جای نگه دارم و می نگرم (بنگرم) تا چه کنند

نکته: شکل ظاهری « سوم شخص مفرد ماضی استمراری » و « دوم شخص جمع مضارع اخباری » در برخی افعال شبه هم هستند و فقط باید در جمله تفاوت آنها را تشخیص داد

مثال : می خرید ( آن پسر هر روز کتاب می خرید «ماضی استمراری» )  و (شما همیشه کتاب می خرید « مضارع اخباری »)

این نکته برای افعال زیر نیز صدق میکند

دریدن / خریدن / لرزیدن / سنجیدن / لغزیدن / پریدن / ......

 نکته : دوم شخص جمع مضارع التزامی و دوم شخص جمع فعل امر از نظر ظاهر کاملا شبیه هم هستند

مثال :  شاید به قایم شهر بروید ( مضارع التزامی )       به قایم شهر بروید( امر)

 

3) مضارع مستمر ( ملموس ):

ساختار :  فعل های کمکی از مصدر « داشتن » ( دارم / داری / دارد / ....) + مضارع اخباری

مثال  : دارم می روم / داری می روی / دارد می رود /........

نکته : گاهی هم بین جزء کمکی و اصلی مضارع مستمر فاصله ایجاد می شود

مثال : دارم کم کم ه موفقیتشان امیدوار می شوم ( دارم می شوم= مضارع مستمر)

 

 

فعل مستقبل ( آینده) :

ساختار : بن مضارع فعل  کمکی « خواستن » (خواه) + شناسه + بن ماضی

مثال : خواهم رفت / خواهی رفت / خواهد رفت / ...............

 

فعل امر :برای ساختن فعل امر در شعر ونثر کهن ، علاوه بر شیوه معمولی امروز ( ب + بن مضارع ) از روش زیر نیز استفاده می شده است :

می کوش ( بکوش) به هر ورق که خوانی          تا معنی آن تمام دانی

اگر چه غنچه فرو بستگی است کار جهان             توهمچو باد بهاری گره گشا  می باش ( باش )

 

 

فعل نهی :

فعل امر در گذشته با تکواژ « م » منفی م شده :

هماوردت آمد مشو ( نشو ) باز جای

 

فعل دعایی

در نثر قدیم برای دعا فعل خاصی وجود داشته است :  بن مضارع + آ + شناسه

 مثال  : که رستم منم کم مماناد نام         نشیناد بر ماتمم پور سام

 

 

گذرا، ناگذر ، دووجهی

 

فعل ممکن است گذرا یا ناگذر باشد:

 

1)     ناگذر : نیازی به مفعول ، متمم یا مسند ندارد

 

 

2)     گذرا  :  فعل گذرا به 5 بخش تقسیم می شود:

 

الف) گذرا به مفعول :  در افعالی مثل « دیدن ، دانستن ، خوردن ، دواندن و .....»   مثل : مجید دوستش را دید

 

ب‌)   گذرا به متمم :  درافعالی مثل « چسبیدن (به) ، جنگیدن ( با)، رنجیدن(از) ، نازیدن(به)، ترسیدن (از) ، برخوردن (به) ، گنجیدن ( در) و........»             مثل : مجید به  عشقش می نازد

 

ت‌)   گذرا به مفعول و متمم : « بخشیدن ، فرستادن ، گفتن ، شنیدن ، خریدن ، فروختن، دادن، گرفتن ، کاستن، افزودن »  مثل :   من  نامه  (مفعول) را  به  دوستم (متمم) دادم

 

ث‌)   گذرا به مسند : « بودن ، شدن، و.....»  مثال :   مجید عاشق  (مسند)  شد

 

ج‌)    گذرا به مسند و مفعول : « کردن (نمودن ، ساختن ) گردانیدن و....»  مثال : باران هوا را سرد گردانید

 

افعال دووجهی :

افعالی هستند که هم نا کذر به کا ر می روند هم نا گذرا . برخی از مصادر این افعال عبارتند از « شکستن ، پختن ، ریختن ، گداختن ، بریدن ، گسستن و ......»

مثال : غذا پخت (فعل نا گذر)      مادر غذا را پخت ( فعل گذرا به مفعول)

 

نکته : برخی از افعال ناگذر را می توان با افزودن تکواژ « ان» گذرا ساخت . «ان » را تکواژ گذرا ساز است

این تکواژ به بن مضارع برخی از فعل های ناگذر اضافه شده و آنها را گذرا می کند

مثل: کبو تر پرید « فعل ناگذر»       کبوتر را پراند(پرانید) « فعل گذرا به مفعول»

 

نکته :  این تکواژ ( ان) به فعل های گذرا به متمم اضافه شده و آنها به فعل های گذرا به مفعول و متمم تبدیل میکند:

علی از شب ترسید (گذرا به متمم)        مجید علی را از شب ترسانید(گذرا به مفعول و متمم)

 

نکته: این تکواژ ( ان) به فعل های گذرا به مفعول اضافه شده و آنها به فعل های گذرا به مفعول و متمم تبدیل میکند:

علی لباس را پوشید ( گذرا به مفعول)    علی لباس را به کودک پوشانید (گذرا به مفعول و متمم)

 

 

ساختمان فعل :

فعل از نظر ساختمان به  سه نوع تقسیم می شود :

1)    فعل ساده : آن است که بن مضارع آن فقط یک جزء مستقل ( تکواژ) باشد . مثال : آمد ، نشست ، گرفت

 

2) فعل پیشوندی : اگر به اول فعل ساده ، تکواژ های (وند) « بر، در ، باز، فرو، وا ، و.....» افزوده شود فعل ساده به فعل پیشوندی تبدیل خواهد شد .  مثال : رفت ( ساده) + وند(وا ، در) = در رفت ، وارفت( پیشوندی)

مثال های دیگر:  ( در غلتیدن، فروغلتیدن/ بر آوردن، باز آوردن/ برگشتن ، باز گشتن/ و.......)

نکته: گاهی این پیشوند معنای تازه ای به فعل نمی دهد مثل « شمردن ، برشمردن» یا « افراشتن ، برافراشتن»

 

3 ) فعل مرکب :

هرگاه یک یا چند تکواژ مستقل را به اول فعل ساده یا پیشوندی بیفزاییم ، فعل مرکب ساخته میشود

مثال :     کرد ------- صرف نظر کرد

مثال های دیگر : روی دادن ، قرض گرفتن ، ایمان آوردن ، اعلام کردن ، فرود آمدن و ......

راه تشخیص فعل مرکب از ساده :

الف) گسترش پذیری : جزء آغازین فعل مرکب قابل گسترش نیست ؛ یعنی نمی توان به آخر آن« ی» نکره یا « نشانه جمع» یا « صفت » یا « تر»  اضافه کرد

ب) نقش پذیری : جزء آغازین فعل مرکب هرگز نقش نحوی ( مفعول ، مسند ، متمم، قید و ...) نمی پذیرد .

مثال  : من این موضوع را به هممه اعلام کردم  . ( تعلام کردم فعل مرکب)

الف) نمی توان گفت : اعلامی کردم ، اعلام ها کردم ، اعلام زیاد کردم، اعلام تر کردم، درواقع نمی توا آن را گسترش داد

ب) واژه ی اعلام هیچ نقش نحوی نگرفته است , یعنی نه مفعول است نه مسند نه متمم و.......

نکته: نوع دیگری از فعل های مرکب عبارت های کنایی هستند در این گونه فعل ها تمامی اچزا روی همه یک مفهوم فعلی واد را دارند  . مانند : او از خواسته هایش چشم پوشید ( کنایه از صرف نظر کردن )

نکته : ساختمان فعل را در جمله هایی که به کار می روند باید تشخیص داد . به مثال زیر توجه کنید :

مجید قایم شهر را دوست دارد    ( دوست دارد فعل مرکب است)

مجید در قایم شهر دوست دارد    (دارد فعل ساده است)

 


 

ب: مفعولی     بن ماضی+ه : خورده ، شکسته ، …

 

 


 

 ج:  لیاقت    مصدر + ی: خوردنی ، دیدنی ،….

 

 


 

 د:  نسبی   اسم + ی«نسبت»:زمینی، آسمانی، خاکی ، قائم شهری ،بروجردی ،….

 

 

 

+ نویسنده در سه شنبه پنجم بهمن 1389 |

گروه اسمی

هسته و وابسته:

هر گروه اسمی را می توان دست کم از یک اسم «به عنوان هسته» ویا از یک اسم یا چند وابسته ی پیشین یا پسین تشکیل گردد .

به نمونه های زیر توجه کنید:(در هردو مثال کتاب هسته گروه اسمی می باشد)

کتاب (گروه اسمی )              این کتاب (گروه اسمی)(این وابسته ی پیشین می باشد)

این(وابسته پیشین)کتاب خواندنی (وابسته پسین)

این (وابسته پیشین1) چند(وابسته پیشین2)  کتاب (هسته)خواندنی(وابسته پسین1) کم نظیر(وابسته پسین2)

تشخیص هسته:

زمانی که گروه اسمی ، وابسته می پذیرد برای تشخیص هسته کافی است که وابسته های پیشین و پسین ( یعنی همه ی صفت ها و مضاف الیه ها) را حذف کنیم

نکته مهم: در یک گروه اسمی ، هسته نقش اصلی جمله (فاعلی ، مفعولی،مسندی،...)را می پذیرد

 درس(هسته) اول (وابسته1) کتاب (وابسته2)  ،  مطالب (هسته) سودمند (وابسته1) زیادی(وابسته)داشت 2فاعل        صفت شمارشی    اسم                    مفعول              صفت بیانی           صفت بیانی     فعل

                       گروه اسمی 1                                                    گروه اسمی 2                    

نکته 2 : یک هسته ی گروه اسمی ،هرگز نقش اضافی ( مضاف الیه ) و وصفی(صفت) نمی پذیرد

نکته 3 : می توانیم به گروه اسمی ، همراه با تمام وابسته هایش ، نقش گروهی بدهیم                     مثال    درس اول  کتاب               مطالب  سودمندزیادی داشت                                      گروه فاعلی (گروه اسمی)                  گروه مفعولی (گروه اسمی)

 

وابسته های اسم

                               وابسته های پیشین: 1)صفت اشاره  2)صفت پرسشی 3)  صفت  مبهم  4) صفت تعجبی 5) صفت شمارشی  6) صفت عالی  7) شاخص

وابسته های اسم

                                  وابسته های پسین: 1)«ی» نکره   2)نشانه های جمع  3) صفت تفضیلی                                                                         .                                       4)صفت شمارشی«با پسوند –م»   5)مضاف الیه   6)صفت بیانی

 

وابسته های پسین اسم:

1)صفت اشاره: هرگاه واژه های «این»و «آن»و مشتقات آنها (همین،همان،چنین،چنان،این گونه، آن گونه،این همه،آن همه ،و....)همراه با اسم و جانشینان اسم ذکر شوند «صفت اشاره» اند. اما اگر بی همراهی اسم و جانشینان آن ذکر شوند «ضمیر اشاره» هستند 

مثال:      این     دوست   از       آن      دوست    بهتر  است     این      از      آن بهتراست صفت اشاره   اسم     صفت اشاره  اسم                              ضمیر اشاره       ضمیر اشاره

نکته: هرگاه بعد از واژه های اشاره شده مکث کوتاهی شود واژه ی مورد نظر «ضمیر اشاره» است

  مثال:   این   ،    مجید است             این  پسر   ،خیلی  باحااست                        .        ضمیر اشاره                                     صفت اشاره

2)صفت پرسشی: هرگاه واژه های «چه،کدام،چند،هیچ،چقدر  و....»همراه با اسم یا جانشینان اسم بیایند «صفت پرسشی»نامیده می شوند. اما اگر با اسم یا جانشینان آن همراه نباشد «ضمیر پرسشی» هستند

مثال:           کدام         دختر     دلت     را دزدید؟                                                               صفت پرسشی    اسم

3)صفت مبهم: هرگاه نشانه های مبهم «همه،هیج،هر،فلان،چند،بعضی،برخی،...» همراه اسم یا جانشینان اسم ذکر شوند، «صفت مبهم» اندو اگر بدون همراهی اسم و جانشینان اسم ذکر گردند «اسم مبهم» اند.

مثال:             همه       مردم    آمدند .                        همه     آمدند.                                                                                         .     صفت مبهم    اسم                                  اسم مبهم

نکته:هرگاه « چند، چندین ، هیچ» مفهوم پرسشی داشته باشند دیگر نشاته مبهم نیستند                   . مثال:           هیچ            عاقلی     را      می شناسی؟                                                      صفت پرسشی      اسم(مفعول)

4)صفت تعجبی: هرگاه واژه های «چه،وعجب» همراه اسم یا جانشینان اسم باشند«صفت تعجبی» هستند و اگر به تنهایی ذکر گردند «ضمیر تعجبی» اند

مثال:     عجب        بچه    نازی    بود                  عجب باحال بود                          صفت تعجبی   اسم                                                ضمیر تعجبی

5)صفت شماشی:

الف)صفت شمارشی اصلی: هر گاه اعداد یک تا بینهایت با اسم یا جانشینان اسم همراه گردند ، «صفت شمارشی» اصلی اند و اگر به تنهایی ذکر شوند «ضمیر شمارشی»اند   

مثال   :                                             یک           روز       پیشت می آیم                                              صفت شمارشی    اسم

ب) صفت شمارشی ترتیبی: صفتی است که با لفظ «-مین» یا «-م» همراه است . صفتی که با «_مین» همراه می شود  وابسته پیشین و صفتی که با « -م» همراه می شود وابسته پسین است.

مثال:            چهارمین       ماه      از آشنایی    ما    فرا رسید        ماه            چهارم    فرا رسید       صفت شمارشی ترتیبی  اسم                                      اسم   صفت شمارشی    

6)صفت عالی(برترین):  همه ی صفت هایی که وند «ترین»را به دنبال دارند «صفت عالی» هستند

مثال:          دیدن   تو   بزرگ ترین (صفت عالی)آرزوی من است

7)شاخص: عناوین و القابی را می گویند که پیش از اسم میایند . شاخص ها بی هیچ فاصله ای در کنار هسته قرار می گیرندو خود اسم یا صفت هستند و می توانند در جای دیگریهسته گروه اسمی باشند .

 مشهور ترین شاخص ها عبارتند از : آقا ، خانم،استاد، حاجی خواهر، برادر، عمو ،عمه ، خاله، تیمسار، سرلشکر، کدخدا، مهندس ، دکتر ، امام و......

مثال: حاج خانم    سمیرا    از مکه برایمان سوغاتی می آورد                           شاخص     هسته

     حاج خانم  از مکه برایمان سوغاتی می آورد                                                                                                                                                              .     هسته

نکته 1) :شاخص ها به تنهایی دارای هیچ نقش نحوی ( فاعلی ، مفعولی،مسندی،...) نیستند

نکته2) اگر عناوین و القاب با کسره ی اضافه (نقش نمای اضافه)همراه باشند، شاخص محسوب نمیشوند بلکه هسته ی گروه اسمی اند مثال:      پدر  مجید آمد                                                         .                               هسته