درباره

بسم الله الرحمن الرحیم
هست کلید در گنج حکیم
سپاس خداوندی را که منت نهاد برما تابتوانیم مطالبی را در زمینه های زبان وادبیات فارسی تقدیم علاقمندان گردانیم در این وبلاگ می توانید شرح ومعنی دروس ‘ پاسخ خود آزمایی ‘ تاریخ ادبیات ‘ نمونه سوال چهار گزینه ای ‘نمونه سوال واگرا از کل کتاب‘ وآرایه های ادبی را مشاهده نمایید . کافی است پایه ودرس راانتخاب نمایید ودر صفحات باز شده موضوع را بیابید.امید است با راهنمایی های خردمندانه ما را درجهت هر چه پر بار تر نمودن وبلاگ یاری نموده وما را نظرات خویش بهر مند سازید.(( همچنین می توانید سوالات درسی خود را نوشته وارسال نمایید تا جواب به نشانی شما ارسال گردد )) غرض عرض ارادتی است خدمت همکاران وشما دانش آموزان عزیز .در پایان از کلیه ی همکاران که با ارسال نظرات تجارب واندوخته های خود ما را یاری کردند بی نهایت سپاس گزاریم-×××بنا به درخواست شما دانش آموزان خلاصه ی قواعد عربی را نیز در وبلاگ قرار داده ایم×
با آرزوی موفقیت- کریمی دبیر ادبیات فارسی . نشانی اینترنتی karimivardanjani@yahoo.com
جستجو
مطالب پيشين
آرشيو مطالب
لوگوی دوستان
ابزار و قالب وبلاگ
کاربردی


[مرجع دریافت ابزار و قالب وبلاگ]

[ Designed By Ashoora.ir ]
گنجینه ی ادب

درس اوّل

* مترادف

وَهَبَ : آتی ، أعطی

الأمنیّة : الأمَل

الهَوی : الحُبّ

الأزکی : الأفضَل

وَدَعَ : تَرَکَ

عادَ : رَجَعَ

استَطاعَ : قَدرَ

راحَ : ذَهَبَ

شَعَرَبـِ : أحَسَّ

لَدُن : عَندَ

* متضاد

الخیر : الشّرّ

باعَ : اِشتری

الجَهل : العِلم

الصّغیر : الکَبیر

فَرِحَ : حَزِنَ

الأعلی : الأسفَل

درس دوّم

* مترادف

الأغنیاء : المُترفونَ

سَمَحَ : أذِنَ

أتی : جاءَ

الحَسَن : الطّیّب

التّبجیل : التّکریم

صَنَعَ : فَعَلَ

الخُلق : العادة

الفَرَح : السُّرور

أبی : رَفَضَ

خافَ : خَشِیَ

تَخَلَّصَ : نَجا

بَلَغَ : وَصَلَ

سَعی : جَهَدَ

* متضاد

الأغنیاء : الفُقراء

الماضی : المُستقبل

دَخَلَ : خَرَجَ

الکَثیر : القَلیل

القریبة : البعیدة

أبی : قَبِلَ

أحَبَّ : کَرِهَ

هَدی : أضَلَّ

نَسِیَ : تَذَکَّرَ

رَضِیَ : سَخَطَ

مَرِضَ : سَلمَ

الأوّل : الآخِر

ماتَ : عاشَ

درس سوّم

* مترادف

البَراهین : الأدلّة

اللُّجّی : العَمیق

الشُّمول : العُموم

الفَخمة : العظیمة

تَلَقّی : أخَذَ ، تَسلَّمَ

الضّوء : النّور

اِقتَصَرَ : اِنحَصَرَ

المُثابرة : الاستقامة

صَدَّقَ : أیّدَ

البالِغ : الکثیر، التّامّ

القول السّدید:القول الفَصل

البَهجة : السّرور

الحَنون : اللّطیف

أکمَلَ : أتَمَّ

* متضاد

الظّلمة : النّور

الحَدیثة : القدیمة

الکامِل : النّاقص

الذّکَر : الأُنثی

اِختَفی : ظَهَرَ

البَخیل : الکریم

الحَسَنات: السّیِئات

السّرّ : العلانیّة

الإساءة : الإحسان

درس چهارم

* مترادف

نَشأ : کبرَ ، تَرَبّی

الفُروسیّة: الشّجاعة

الفُرسان : الشّجعان

الکَآبة: الحُزن ، المُصیبة

أشرَقَ : طَلَعَ

أحَسَّ : شَعَرَ

السکینة: الاطمینان

البَعث : النُّشور

البِرّ : الإحسان

الطّائع : المُختار

أعَدَّ : هيّأَ

الجَزیل : الکَثیر

صابَرَ : استَقامَ

اِندَفَعَ : ذَهَبَ ، اِنطَلَقَ

الجَریء : الشُّجاع

أوقَعَ : ألقی ، أنزَلَ

واجَهَ : لَقِیَ

بینما : حینما

الخائف : المَذعور

الغایة : الهدَف

المعرکة: القِتال ،الحرب

شَرَّفَ : کَرَّمَ

غَیَّرَ : حَوَّلَ

نَهَضَ : قامَ

البال : الذّهن

السامیة : العالیة

السّلطان : القُدرة

 * متضاد

الباقیة : الفانیة

الأحیاء : الأموات

الفَرَح: الحُزن ، القَلق

الأکثر : الأقلّ

الجَنّة : النّار

الظّلام : النّور

الانتصار : الفَشَل ، الهزیمَة   

 نَسِیَ : تَذَکَّرَ

الصُّعوبة : السُّهولة

اِبتَُعَدَ : اِقتَرَبَ

ضَحِکَ : بَکی

المُبَشِّر : المُنذِر

درس پنجم

* مترادف

القادِم : المُستَقبل ، الآتی

العَظیم : الرّفیع

الشّأن : المَقام

العِزّ : الفخر

أخَذَ یَخفِقُ :   بَدَأ یَخفِقُ

رَجا : تَمَنّی، طَلَبَ

نَحوَ : إلی

أبدی : أظهَرَ

المَدح : الثّناء

الأصناف : الأنواع

أصابَ : ابتلی

واجَهَ : لاقی، التَقی

الرّفق : الشّفقة

* متضاد

القادِم : الماضی

الضّوضاء : الصّمت

الخالی : المَملوء

غَداً : أمسِ

الأسفَل : الأعلی

فوق : تحت

کَسَرَ : جَبَرَ

سَقَطَ : رَفَع

درس ششم

* مترادف

البُلوغ : الوصول

الصِبا : الطفولیّة

بادرَ : اِبتَکَرَ

قَنَصَ : صادَ

تَرَکَ : هَجَرَ

شَجَّعَ : حَرَّضَ

تَعَرَّفَ علی : اِطَّلَعَ

الإقدام : الشّجاعة

الإیفاد : الإبلاغ

نَجَحَ : فازَ

الضّرر : الخُسران

قَعَدَ : جَلَسَ

* متضاد

الشّیب : الشّباب

النّفع : الضّرر ، الخُسران

نِعمَ : بِئسَ

المُرّ : الحُلو

المُجِدّ : الکَسلان

الجُبن : الشّجاعة

قَعَدَ : قامَ

درس هفتم

* مترادف

العُقبی : الأخری

البَقاء : الدّوام

السُّنَن : القوانین

* متضاد

الیَأس : الرّجاء

السّکون : الحرکة

الکَسَل : النّشاط

الدّنیا : العُقبی

أحَلَّ : حَرَّمَ

الباقی : الفانی،

      الزّهوق

الحَیاة : المَماة

الحقّ : الباطل



 فارسي تخصص (3)        ادبيات و علوم انساني          شهريور1384             شماره 1

 

الف ) زبان شناسي

 

1- چرا نمي توان واحد زباني « بْپْر » را توليد كرد؟

                                                                                                                                       

2- براي پيدايش هر يك از موارد زير ، از كدام نقش زبان بهره گرفته شده است؟

 

الف) ديشب به سيل اشك ره خواب مي زدم /  نقشي به ياد روي تو بر آب مي زدم

 

ب) مرا در غم خود شريك بدان!

 

3- بر اساس چه رابطه اي ، مي توان به معناي واژه ي « سير » در عبارت زير پي برد؟

 

                            « سير را غم گرسنه نيست ، هم چنان كه سوار را غم پياده . »

 

4- در چه صورت معناي جمله ي زير تغيير مي يابد؟

 

                          « تنها فكر كردن مي تواند راه گشاي مشكلات باشد.»

 

5- عبارت « آيا/ مي توان شعري در مدح / شقايق ها خواند ؟ » چه آهنگي دارد؟

 

6- گروه اسمي « خندان چهره آن ها » را با توجه به قواعد هم نشيني اصلاح كنيد.

 

7- واژه ي مشخص شده ي بيت زيردرگذر زمان (از نظر معنايي ) چه وضعيتي يافته است ؟

 

            « كف اندر دهانشان شده خون و خاك                 همه گبر و برگستوان چاك چاك »

 

ب) نگارش

 

1- عبارت « بيداري مسلمانان را فرا گرفته است.» را ويرايش كنيد.

 

2- به شيوه ي نگارش نوشته ي زير ، اصطلاحاً چه مي گويند؟

 

« اتاق نسبتاً بزرگ بود با دو پنجره به سمت آفتاب و پرده هايي رنگ و رفته ، در گوشه اي از اتاق يك ميز گرد كوچك با دو صندلي قرار داشت .»

 

3- دو مورد از شيوه هاي ساخت طنز را  بنويسيد.

 

4- چرا عبارت « آيا چگونه بايد به پاسخ رسيد؟» از نظر نگارشي نادرست است ؟

 

5- كتاب «‌چشمه ي روشن » از دكتر غلامحسين يوسفي جزء كدام يك از كتاب هاي مرجع است ؟

 

6- در مورد « پرواز و پرنده » يك بند ادبي بنويسيد.

 

7- بيت زير را با جابه جايي مختصر ، به نثر بازگرداني كنيد.

 

من از روييدن خارسر ديوار دانستم      كه ناكس كس نمي گردد  بدين بالانشيني ها »

 

8- چه ويژگي هايي در نويسنده سبب مي شود كه يك زندگي نامه اعتبار داشته باشد؟

 

د) دستور

 

1-    در عبارت « خانه هاي دِه تا چمنزار امتداد داشت . »

 

الف ) چند تكواژ و چند واژه وجود دارد ؟         ب) تكواژهاي وابسته كدامند؟

 

2-    هر يك از جمله هاي زير ، چند جزئي و گذرا به چه هستند؟

 

الف) نوايي آسماني به همه كس و همه چيز عظمت  مي بخشيد.

ب) جامعه با تكرار نيرومند مي شود.

 

3-    در عبارت زير ، كدام يك از اجزاي جمله حذف شده است ؟‌و به چه قرينه اي ؟

 

« من گفتم :‌اين چه بهتر كه تو هم با ما همراه مي شوي .»

 

4- با توجه به عبارت « ققنوس به آرامي بر توده ي هيزم نشست . » :

الف) با افزودن تكواژ متعدي ساز ، فعل جمله را متعدي كنيد.

ب) جمله را به صورت مجهول بنويسيد.

 

5- افعال مشخص شده در عبارات زير ، از نظر ساختمان چگونه اند ؟

« گاندي سال هاي زندگي اش را در پانسيون هاي ارزان قيمت گذراند و از معاشرت با سفيد پوستان روي برتافت . »

 

6- در گروه اسمي يك،كدام واژه «صفتِ مضاف اليه » است ؟ نمودار گروه اسمي دو را رسم كنيد.

 1 - آن شاخه ي درخت تنومند.              2 -  ديوارِ اين باغ

 

7- با توجه به نوشته ي زير:

« خانواده ام چادر نشين بودند و سراسر عمرشان را در چادر باز عشايري گذرانده بودند ، بنابراين زندگي دراتاقكي تنگ برايشان دشوار بود . »

 

الف) زمان و نوع فعل « گذرانده بودند » چيست؟

 

ب) نام اجزاي سازنده ي واژه ي « سراسر » را بنويسيد.

 

پ) نوع واژه هاي « چادر نشين » و « اتاقك »‌ از نظر ساختمان چگونه است ؟

8- از مصدر« گفتن » يك واژه ي مشتق بسازيد.

 

9- با توجه به عبارت زير :

« روستاي ما كلاس ششم ابتدايي نداشت . ناچار مي بايست ده فرسخ راه را پيموده ، به شهر بروم.»

الف) هسته ي گروه اسمي مشخص شده چيست ؟ ‌نام وابسته هاي آن را بنويسيد.

 

ب) « مميّز» كدام است ؟‌

                                                        بياموزيم

 

1- چرا به واژه هاي « حيات » و « حياط » ، واژه هاي « هم آوا » مي گوييم ؟

 

2- اگر به واژه هاي زير پسوند « ان » اضافه كنيم ، كدام واژه ها به صامت ميانجي نياز پيدا مي كنند؟

 

« دانا – دوست – درخت – تشنه – گوسفند »

 

3- با توجه به معني جمله ي زير ، كاربرد كدام واژه درست نيست؟‌شكل صحيح آن چيست ؟

 

     « پس از به پايان رسيدن اقساط وام ، با بانك تصفيه ي حساب كردم . »  

 

4- شيوه ي بيان عبارت زير ( با توجه به جا به جايي اجزاي جمله ) چگونه است ؟

 

« بخوان به نام خدا »

5- شكل صحيح املاي واژه هاي نادرست را بنويسيد.

 

عتاب و خطاب- توابع و لواحق- صيادت و بزرگي- مقام متبوع- قابل تعمّل- تحليل قوا-امر

 

 مطاع- تهجّر و غرور

 

6- در بخش مشخص شده ي شعر زير ، كدام فرآيند واجي اتفاق افتاده است ؟

 

در فلق بود كه پرسيد سوار /  خانه ي دوست كجاست ؟

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

    

 زبان فارسي تخصصي (3)     ادبيات و علوم انساني         خرداد 1384              شماره 2

 

 

زبان شناسي

 

1- الگوي هجايي واژه ي «ابر » را بنويسيد.

 

2- كدام قاعده در گروه اسمي «كوتاهِ ديوارِخانه » رعايت نشده است ؟ صورت صحيح آن را بنويسيد .

 

3- يك فرهنگ نگار كدام صورت از كلمات زير را مدخل اصلي قرار مي دهد ؟

      درختي - درختان - درخت – درخت ها

 

4- در واژگان ذهني زبان براي هر واژه دست كم سه نوع اطلاع ذخيره شده است آنها را نام ببريد .

 

5- هر يك از كلمات زير با استفاده از كدام روش ساخته شده است ؟

 

           الف) ساف                ب) كارخانه           پ) گزارش   

6- در هر يك از موارد زير از كدام نقش زبان استفاده شده است ؟

 

الف) باغبان گر پنج روزي صحبت گل بايدش              بر جفاي خار هجران صبر بلبل بايدش

 

ب) در خلوت و به آرامي با خود سخن گفتن

 

پ) خطاب به دوستمان : راستي فردا امتحان برگزار نمي شود .

 

7-براي هر يك از موارد زير يك نمونه ذكر كنيد .

 

الف) واژه اي كه با حفظ معناي قديم معناي جديد نيز پذيرفته است .

         

  ب) واژه اي كه كاملا ً متروك شده است.

 

ب)املا و بياموزيم

 

1- املاي كدام گروه از كلمات زير نادرست است ؟ درست آن ها را بنويسيد.

 

« پاي گسسته عنان – مفا ساي عوارض – هول و وحشت – تعمّلا ت شخصي »

 

2- پسوند « ان» در هر يك از واژه هاي زير چه مفهومي را در بر دارد ؟

 

         الف) كوهان           ب) بهاران

 

3- واج ميانجي را در واژه هاي زير  مشخص كنيد :

            الف) نياكان                        ب) ترشي جات

 

4- نوع فرايند واجي را در واژه هاي زير بنويسيد .        

          الف) دستكش                                ب) شب پره

 

5- آهنگ جمله ي « او خيلي بر انجام اين كار تأكيد داشت » چگونه است ؟ چگونه مي توان آهنگ آن را تغيير داد ؟

 

پ) نگارش

 

1- در يك نمايش كدام نوع حركت مربوط به كارگردان و كدام مربوط به نويسنده است ؟

 

2- با استفاده از چه عواملي مي توان يك نثر معمولي را به يك نثر هنري تبديل كرد ؟ (دو مورد )

 

3- در عبارت « لب گشود ، مرواريد و دٌر بود كه مي ريخت . صدايش مثل مخمل نرم و لطيف بود. » كدام واژه ها استعاره هستند؟

 

4- عبارت روبرو را باز گرداني كنيد:                   « به نام نيكو مردن به كه به نام بد زيستن »

 

5- از چه راه هايي مي توان يك موضوع را به صورت طنز بيان كرد ؟ ( چهار مورد ذكر شود .)

6- نمايه چيست ؟

 

7- جمله هاي زير را ويرايش كنيد .      

                  الف) حسن به برادرش گفت كه مقاله اش منتشر شد .    

                  ب) تيم مقابل در فينال نهايي برنده شد .

 

8- درباره ي « نسيم بهاري » يك بند ادبي در سه سطر بنويسيد .

 

ت ) دستور

1- در گروه « دانش آموزان زرنگ »‌ :

 

الف :‌ هسته ي گروه را مشخص كنيد .

 

ب : تعداد تكواژ هاي هسته را بنويسيد .

 

پ : در اين گروه يك تكواژ اشتقاقي و يك تكواژ وابسته ي تصريفي مشخص كنيد.

 

2- از فعل هاي ساده ي « رفت » و « افتاد » فعل پيشوندي بسازيد .

 

3- جمله ي « سنگ از كوه افتاد » را گذرا كنيد .

 

4- جمله ي زير چند جزئي است ؟ نام اجزاي آن را بنويسيد.

 

« شعر اين دوره ، پناه شكست خوردگان و نوميدان و از راه ماندگان شده بود .»

 

5- نوع وابسته هاي وابسته را در گروه هاي زير بنويسيد.

الف : كارخانه ي توليد كاغذ                         ب : رنگ سبز روشن

 

6- براي الگوهاي زير يك مثال بنويسيد .      

          الف : اسم + وند + بن = صفت        ب : اسم + بن + وند = اسم

 

7- واژه هاي روبرو را بر اساس ترتيب اجزاي سازنده ، تا مرحله ي تكواژ تجزيه كنيد.

 

   گرفتاري ، هم دردي

 

8- كدام ويژگي دستور تاريخي ، در جمله هاي زير آشكار است ؟

 

« آدم و حوا بمرد . نوح و ابراهيم خليل بمرد . »

 

9- شكل امروزي فعل هاي دعايي زير را بنويسيد .

 

« كه رستم منم كم مماناد نام                             نشيناد بر ماتمم پور سام »

 

10- نوع حرف « را » را در عبارت هاي زير بنويسيد.

الف : مرا ديگر روز نوبت بود.                ب : استادم بوالحسن دلشاد را فرمود با آن جا آمد .

 

11- نوع افعال مشخص شده را با توجه به دستور تاريخي بنويسيد :

 

الف ) رستم ، پيوسته از كشته شدن فرزندش گريستي .

 

 ب ) مرا كشان مي بر تا پيش قطران

 

12- بدل و معطوف را در عبارت زير مشخص كنيد.

 

« سعدي ،‌غزل سراي بزرگ ايران ، خالق گلستان و بوستان است . »

 

13- ساختمان فعل ها را در عبارت زير، از نظر ساده ، پيشوندي و مركب بودن تعيين كنيد.

 

اگر اصول نقد ادبي به خوبي فرا گرفته شود ، همگان قضاوت خويش را در تاريخ ماندگار خواهند كرد.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 زبان فارسي تخصصي (3)           ادبيات و علوم انساني      خرداد 1382        شماره 3

 

 

الف ) زبان شناسي

 

1- در نظام آوايي زبان فارسي الگوي هجايي با صامت آغاز مي شود يا مصوّت ؟

 

2- كدام واژه در بيت زير كاملا ً متروك شده است ؟‌   

  چو سوفارش آمد به پهناي گوش           ز شاخ گوزنان بر آمد خروش

 

3- وقتي كه در گوشه اي مي نشينيم و آهسته و بي صدا درباره ي خود حرف مي زنيم از كدام نقش زبان استفاده كرده ايم؟

 

4-  آهنگ جمله ي « آيا شما به مدرسه مي رويد ؟ »‌ چگونه است ؟

 

5- تكيه ي واژه هاي « پرودگار و مي رويم » را به طور جداگانه مشخّص نماييد .

 

6- چرا توليد واحد هاي زباني زير غير ممكن است ؟

 

             1- امروز دانش آموزان به مدرسه رفت .                   2- كار آن ها مرد

 

7- الگوي هجايي واژه ي « سَرو »‌ را بنويسيد.

 

8- با گذاشتن علامت «‌ ، » در جاي مناسب عبارت « ما همه كار مي كنيم » آن را به دو گونه بنويسيد كه معاني متفاوت داشته باشد . (‌ بحث درنگ )

 

9- واژه هاي زير به كمك كدام روش واژه سازي ساخته شده اند ؟

 

الف  )‌ دردناك               ب) روپوش

 

10- در نمونه هاي زير كدام يك از چهار نقش زبان مطرح مي باشد؟

 

الف ) فلك به دست مردم نادان دهد زمام مراد   تو اهل دانش و فضلي همين گناهت بس

 

ب ) آزمون سراسري دانشگاه در تير ماه برگزار مي شود.

 

ب) املا و بياموزيم

 

11- املاي نادرست كلمه را در عبارت زير اصلاح كنيد.      

    «‌ سعدي سخنان نغض و دلكش در گلستان آورده است . »

 

12- كدام عبارت به قيد تأكيد نياز ندارد؟

 

الف )‌ بي شك آنان كه خوب مي نويسند ، كساني هستند كه خوب مطالعه كرده اند .

 

ب)‌ بي شك قطره قطره ي باران و دانه دانه ي برف از ابر هاي آسمان فرو مي ريزند.

 

13- كدام يك از كلمات دخيل عربي زير نشان دار است ؟   

     من جمله – تأليف – قلم

 

14- در كلمات زير ، كلمه اي كه از نظر املايي نامطابق است ، مشخص كنيد.

الف ) باستاني       ب)‌استاد                    ج ) ايستگاه

 

15- فقط يكي از واژه ها ي زير دو تلفظي است ، مشخص كنيد.  

      تندگو ، آسمان ، هوشمند

 

16- صامت ميانجي را در كلمه ي « هفتگي » مشخّص كنيد .

 

17- در گروه كلمات زير ، تركيب هاي غلط را يافته و صحيح آن ها را بنويسيد.

 

حبوط و صعود – استشهاد محلّي – بوي متبوع – نوابغ رياضي – صور و سِير

 

18- املاي كداميك از گروه كلمه هاي زير نادرست است ؟ صحيح آن را بنويسيد.

 

الف )‌ بليغ و زدوده               ب)‌ ستور كتاب                 ج) اقتضاي مقام

 

19- نوع فرآيند هاي واجي زير را بنويسيد.

 

الف )‌ هگرز              هرگز                       ب) شب پره                   شپّره

 

پ) نگارش

 

20- كدام جمله از نظر نگارشي درست تر است؟ دليل خود را توضيح دهيد.

 

الف) مسكو مايل به انجام طرح خلع سلاح هسته اي اوكراين است.

 

 ب) مسكو مايل به اجراي طرح خلع سلاح هسته اي در اوكراين است.

 

21- عبارت زير را ويرايش كنيد:  هنوز معلوم نشده است چه تعداد از قبول شده گان شامل اين قانون شده اند.

 

22- مقاله ي تشريحي يعني چه؟

 

23- در نگارش« زندگي نامه» رعايت چه مواردي ضروري است؟( ذكر دو مورد )

 

24- اساس تمام شيوه هاي ساخت طنز بر چه چيزي استوار است؟

 

25- در نمونه ي زير از چه شيوه اي براي طنزپردازي استفاده شده است؟

 

 « يكي نان نداشت بخورد پياز مي خورد اشتهايش باز شود.»

 

26- بيت زير را با مختصر جابجايي به نثر بازگرداني كنيد.

 

گرت همواره بايد كامكاري                    ز مور آموز رسم بردباري

27- دو منبع از منابع ديداري و شنيداري استفاده شده در تحقيق را نام ببريد.

 

28- درباره ي موضوع « يك روز باراني » قطعه اي ادبي كوتاه بنويسيد .

 

                                                       دستور

 

29- در جمله ي زير متمّم اسم را پيدا كنيد ؟

 

   « نفرت از بيگانگان در دل هر انسان آزاده اي نهفته است . »

 

30- تعداد واج هاي كلمات زير را به عدد بنويسيد.

  

      اصول -  قوانين

 

31- كدام عبارت درست است ؟ دليل پاسخ خود را بنويسيد.

 

الف ) مردم به خيابان آمدند .         ب)‌ مردم به خيابان آمد.

 

32- با توجّه به جمله ي « با احترام ، ما ،‌ دانش آموزان كلاس سوم دبيرستان ،‌ تقاضا مي كنيم ... » چرا حذف نهاد « ما » غير ممكن است ؟

 

33- از مصدر« بستن » دوم شخص مفرد ماضي مستمر و مضارع اخباري بسازيد.

 

34- در نوشته ي زير نوع افعال را از نظر ساختمان ( ساده ، پيشوندي و مركّب ) بنويسيد.

 

او با سخنان دلنشين خود ، ما را به آينده اميدوار كرد و به تلاش بيشتر واداشت .

 

35- فعل جمله ي زير را با تغيير جمله گذرا كنيد.

     

       « علي به مدرسه رفت . »

 

36- كدام جمله مجهول نمي شود ؟ به چه دليل ؟

 

الف ) او از چيزي نمي ترسد ؟            ب) پدرش او را علي ناميده بود.

 

37- نام وابسته هاي پيشين مشخّص شده را بنويسيد. 

      

                             اين چند روز هفته

 

38- كلمه ي « دكتر »‌را طوري به كارببريد كه يك بارشاخص قرار بگيرد و بار ديگر هسته ي گروه اسمي باشد.

 

39- وابسته ي وابسته ي جمله ي زير را بيابيد و نوع آن را بنويسيد.

قيمت پنج قطعه مرغ ، حقوق ماهيانه ي اوست .

 

40- يك واژه مركّب بنويسيد كه در اصل يك گروه اسمي ِ  تشكيل شده از هسته و وابسته باشد كه در آن  جاي هسته و وابسته عوض شده است .

 

41- واژه ي « همكاري » را بر اساس ترتيب اجزاي سازنده ي آن تا مرحله ي تكواژ تجزيه كنيد.

 

42- نمودار جمله ي «‌ اين پارچه از ابريشم است . » را رسم كنيد.

 

 

43- واژه هاي زير را از نظر ساختمان ( ساده يا مشتق يا مركب يا ... ) بنويسيد.

 

سياه چادر -  آويزه -  دانش سرا -  خيابان

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 امتحان نهايي درس زبان فارسي تخصصي (3)                 دي 83              شماره 4

 

                                               

                                               الف) زبان شناسي

 

1- بر چه اساس به كارگيري گروه اسميِ «عميقِ زمين» درست است؟

 

2- چرا توليد واحد زباني زير غير رايج است؟

 

الف) چوپانان، آسمان آبي را رسانيدند.                       ب) كتابخانه تهران بهشتي شهيد

ج) دانش آموزان در كتابخانه آمدند.

 

3- در بيت زير، شاعر از كدام نقش زبان استفاده كرده است؟

 

دوش مي آمد و رخساره بر افروخته بود                     تا كجا باز دل غمزده اي سوخته بود

 

4- منظور از صورت پايه و صورت تصريفي يك واژه چيست؟

 

5- هدف از ايجاد ارتباط زباني، دو چيز مي تواند باشد، آن دو را نام ببريد.

 

6- معني واژه ي«اتكا» چيست و چگونه ساخته شده است؟

 

7- شكل نوشتار زير چه اطلاعاتي را ارائه مي دهد؟

 

بهارbahar               1- اولين فصل سال- ربيع      2- شكوفه ي گل هر درخت

                                                      ب) دستور

 

8- فعل مجهول« بسته مي شد» را با حفظ زمان و شخص به فعل معلوم تبديل كنيد.

 

9- شاخص در جمله ي:(دكتر جوادي استاد خوبي است) كدام واژه است؟

 

10-گذشتگان صفت برترين (عالي) از واژه هاي«كه» و «مه» را چگونه به كار مي بردند؟

 

11- در مصراع«ز دانش دل پير برنا بود» يك اسم مشتق پيدا كنيد و بگوييد، از چه اجزايي درست شده است؟

 

12-در بيت« زدش بر زمين بر به كردار شير                 بدانست كاو هم نماند به زير»

تفاوت نقش نماي متمم را در گذشته و امروز بنويسيد.

 

13- نوع دستوري حرف «را» را در ابيات زير، مشخص كنيد.

 

الف- چو خندان شد و چهره شاداب كرد                             و را نام تهمينه سهراب كرد

 

ب- اگر شب رسي روز را باز گرد                                         بگويش كه تنگ اندر آمد نبرد

 

14- نام گروه هاي سازنده ي جمله« حتماً اين كتاب را مطالعه خواهم كرد.» را مشخص  كنيد.

15- « پايه » و « وند » را در كلمات زير مشخص كنيد.

 

 با استعداد          ناگوار

 

16- زمان و نوع فعل در جمله ي دوم و سوم را مشخص كنيد.

 

بده داد من كامدستم دوان                 همي نالم از توبه رنج روان

 

17- كدام ويژگي بارز جمله هاي قديم از نظر ترتيب اجزاي جمله در مصراع « همي آب شرمم به چهر آورد »‌ وجود دارد؟ اجزاي اين جمله را مرتب كنيد.

 

18- با فعل « مي خوانيم » يك جمله ي چهاجزئي با مفعول و مسند بسازيد و همه ي اجزاي آن را مشخص كنيد.

                                                              ج) املا و بياموزيم

 

19- كاربرد كدام دو واژه ي « متبوع » و « مطبوع »‌ براي جاي خالي زير درست است؟

 

« سفير فرانسه اطمينان داد كه كشور .................. او خواستار جنگ نيست.»

 

20- عبارت زير را ويرايش كنيد.

 

« اين كودك از كم خوني قابل توجهي برخوردار است . »

 

21- انگليسي زبانان واژه ي « فاكس » را چگونه تلفظ مي كنند ؟ توضيح دهيد چه تغييري در آن صورت مي گيرد.

 

22- از مصدر « دوختن » دو جمله بسازيد كه هر بار معناي فعل آن در جمله ها تغيير كند.

23- تلفظ كدام دسته از كلمات درست تر است ؟ چرا؟

 

الف) شِباهت ، شُمال ، يك                           ب) شَباهت ، شِمال ، يُـك

 

24- املاي درست كلمات غلط را بنويسيد:

 

برحه ي زمان – وهله – رذل – زُنابه و خلاصه – توجيه – شاهد قضبان – تخت مرسع

 

                                                                          د) نگارش

25- اساس همه ي طنز ها چيست ؟

 

26- فهرست ها ، كتابشناسي ها و چكيده ها جزء چه منابعي هستند؟

 

27- اگر نوشته ي ما سراسر گرفته شده از نوشته هاي ديگران باشد ، در اين صورت چه ايرادي خواهد داشت؟

 

28- چرا جمله ي « زمين مانند روپوشي از مخمل سبز است » تأثير برانگيز است ؟

 

29- در عبارت « به نام نكو مردن به كه به نام بد زيستن  » يك صفت برتر به كار رفته است ، آن را مشخص كنيد.

30- با فعل « مي نازد » و « مي ترسند » دو جمله بسازيد؛ به گونه اي كه حرف اضافه ي آن ها درست به كار رفته باشد.

 

31- كدام تركيب زير مشمول قاعده ي افزايش مي شود ؟ آن را با فرآيند واجي افزايش بنويسيد.

 

تخته سياه – نامه رسان – خانه بزرگ – بو گل

 

32- اولين كار براي يك نمايشنامه نويس ،‌ در نوشتن يك نمايش نامه چه مي باشد؟

 

33- در كدام جمله آرايه ي « حس آميزي » سبب زيبايي بيشتر آن شده است ؟ در مورد آن توضيح دهيد.

 

الف) چشم ها گويي در خون شناور بودند ؛ دو ماهي كوچك.

 

ب) آواز خاكستري جيرجيرك ها مثل نخي بي انتها بود .

 

34- نوشته يا سخن چه موقع مي تواند بر خواننده اثر بگذارد و عواطف او ا بر انگيزد؟

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 درس زبان فارسي تخصصي(3)(سالي واحدي)        شهريور 1383           شماره 5

                                                              

                                                   الف)زبان شناسي

 

1-              جمله ي « تو امروز تو را خواباندي؟» براساس كدام قاعده ي تركيب درست نيست؟

 

2-              منظور از ذخيره هاي زباني چيست؟

 

3-              سطوح مطالعه ي واژگان زبان را بنويسيد.

 

4-              دو مورد از مهمترين اطلاعاتي را كه فرهنگ لغت براي يك واژه به دست مي دهد ، نام ببريد.

 

 

 

5-              هر يك از واژه هاي روبه رو مشمول كدام وضعيت زباني هستند؟   برگستوان -  اميد

6-              نام كامل علامت اختصاري روبه رو را بنويسيد؟                سمت

 

7-              نقش هاي اساسي  زبان كدامند؟  

                                                              ب) نگارش

 

8-              معرّفي قهرمانان و ترسيم فضاي كلّي نمايش مربوط به كدام مرحله ي نمايش است؟

 

9-              كدام گزينه جزء منابع فرعي نيست؟       

الف) كتاب شناسي  ب) فهرست ها   ج) نمايه ها    د) فرهنگ ها

 

10-         در نمايش نا مه ي سلمان فارسي « وجود پيرمرد خاركش ، گفت و گوي نجباي شهر با يكديگر و ... » جزء كدام حوادث نمايشنامه است و چه تأثيري در نمايش دارد؟

 

11-          چه عاملي سبب شده است كه نوشته ي زير آهنگين شود؟

« ياشا نشست به انتظار طلوع ، كه دستي ناپيدا رنگ نارنجي را چون دانه ها ي زر مشت مشت به دشت بپاشد. »

 

12-          مفهوم هر يك از كنايه هاي زير را بنويسيد؟

         مو بر تن راست شدن            ضرب شست نشان دادن

 

13-          مهمترين عاملي كه نوشته را از صداقت و صميميت دور مي كند ،‌ چيست ؟

 

14-         با توجه به بيت و متن زير بنويسيد بيت از چه روشي به نثر در آمده است ؟‌

 

    « حافظ چه طُرفه نباتي است كلك تو/  كش ميوه دلپذير تر از شهد و شكر است »

 

 « حافظ قلم تو چه شاخ نبات مطبوعي است كه ميوه اش از شهد و شكر دلپذيرتر است .»

 

15-          به طرز بيان نوشته ي زير اصطلاحاً چه مي گويند؟

 

 « ظريفي مرغي بريان در سفره ي بخيلي ديد كه سه روز پي در پي بود و نمي خورد ،‌ گفت : عمر اين مرغ بعد از مرگ درازتر از عمر اوست پيش از مرگ . »

 

16-          منابع فرعي را در مرجع شناسي تعريف كنيد.

 

17-          جمله هاي زير را ويرايش كنيد.  

                                                                                                                                                                 الف ) علي به حسين گفت : مقاله اش منتشر شده است .ب) وي اعلم تر و لايق تر است .                                                                                                                                 ج) هفت پيكر توسط نظامي سروده شده است.

 

18-          جاي خالي را با كلمه ي مناسب كامل كنيد.                                                                                                            در جمله ي « امروز صبح از نمايشگاه ،‌ كتاب تازه هايي خريدم . »                                                                           كتاب تازه هايي ، يك غلط « .......... » است.

 

19-          كاربرد كدام دو واژه ي « اَلَم » و  « عَلَم » براي قسمت نقطه چين شده ي بيت زير صحيح است ؟

 

 

خداي را مددي ،‌ اي رفيق ره ، تا من                   به كوي ميكده ديگر ..............  بر افرازم

 

20-از ميان واژه هاي زير ، شكل درست واژه ي غلط را بنويسيد : 

                              

         ذوزنقه ، ديده گان ، بحبوحه

 

21- كاربرد كدام نشانه ي جمع در زبان فارسي امروز ،‌ رايج تر است ؟

 

22- املاي كدام گروه از كلمات غلط است ؟ صحيح آن را بنويسيد.

« دايره المعارف تخصّصي – مجمع الفصها ي هدايت – فنون ارتباطات »

 

23- دو غلط املايي در بين گروه كلمه هاي زير وجود دارد ، اصلاح نماييد.

طيش خريف – صواب آخرت – مشبه و كافي – اتّفاق بياض

 

24- در هر يك از عبارتهاي زير ، فعل « گرفت » چه كاربرد معنايي دارد ؟

الف) گرفتم كه تو از عيب ، پاك هستي ؛ من معيوب را سرزنش مكن .

ب) او در كلاس درس ،‌ خوب مطلبي را مي گرفت.

 

25- نوع فرآيند واجي در واژه هاي زير را مشخص كنيد .

                     نياكان ، كبوده

                                                                  ت)دستور

 

26- گونه ي مؤدبانه ي مصدر « خوردن » را درباره ي مخاطب بنويسيد.

 

27- هسته ي گروه اسمي « دماي اجرام آسماني »‌كدام است ، اين گروه اسمي داراي چند واژه است ؟

 

28- از مصدر « بازگشتن »‌مضارع التزامي سوم شخص جمع بسازيد.

 

29- جمله هاي زير را با شاخص هاي « دكتر » و « دايي » بازنويسي كنيد.

 

الف) فرهنگ لغت معين ، از فرهنگ هاي پر محتواي فارسي است.

 

ب) او به احمد ارادت بسيار داشت.

 

30- بدل و معطوف را در عبارت زير مشخص كنيد.

 

هر كه با شعر كهن و نو آشنايي داشته باشد ، يقين دارد كه نيما يوشيج ،‌ سراينده ي افسانه ،‌ فرزند معنوي نياكان سخن پرداز ماست.

 

31- اجزاي تشكيل دهنده ي واژه ي « نمكدان » را تعيين كنيد.

 

32- صورت امروزي افعال عبارت « هر چه خواجه بو علي فرمودي ، بد و دادندي » را ‌بنويسيد.

 

33- ويژگي دستوري جمله هاي زير را از نظر مطاقبت نهاد و فعل بيان كنيد.

 

الف: خورش ها بيا راست خواليگران.     ب: كه چو من سوخته در خيل تو بسياري هست.

 

34- با توجه به عبارت « اول قصّه اي كه به من دادند ،‌ اهل كوفه رفع كرده بودند و از عامل خود شكايت كرده . » بخش حذف شده را مشخص كنيد . اين حذف به چه قرينه اي است ؟

 

35- ساختمان فعل ها را در عبارت زير از نظر ساده ، پيشوندي و مركب بودن مشخص سازيد:

همين كه علي (ع) از خطاي عمرو بن عبدود چشم پوشيد ، آن مرد با تعجب به او نگاه كرد و در مقابل آن همه عظمت سر تعظيم فرود آورد.

 

36- جمله هاي مقابل ، چند جزئي و از كدام نوع هستند؟

 

الف ) جُرُس ،‌ يعني زنگ كاروان                ب) مردم به ابن سينا ،‌ نابغه ي شرق مي گويند.

 

37- هر يك از كلمات زير ،‌ از نظر ساختمان ( ساده ، مشتق ،‌ مركب و مشتق – مركب ) چگونه اند ؟

                زيباروي               پنجره                        تند خو                 آرايش

 

38- در عبارت زير صفت مبهم را بيابيد و موصوف آن را مشخص كنيد.

 

سحرگاهي با تني چند خاصان به بالين قاضي فراز آمد .

 



جدول را کامل کنید.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

15

 

16

 

17

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1

 

3

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

13

 

 

18

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

6

 

 

 

 

 

8

 

9

10

 

 

 

 

 

 

 

 

19

 

 

 

 

 

 

 

4

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

20

 

 

 

 

 

22

 

 

 

 

 

 

 

 

5

 

 

 

 

 

 

 

 

11

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

12

 

 

 

 

 

21

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

7

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

14

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1- تلفظ کدام واژه درست تر است «راجع به، راجب به» 2- کدام قواعد ترکیب،  رعایت نشده «آن ایرانی فرزانه مرد» 3- جمله «علی (ع) قرآن ناطق است » چندجزئی است؟ 4- کدام واژه از دو تکواژ تشکیل شده «هنرمند»، «کتاب» 5- کدام واژه مشتق مرکب است«داد و ستد، رهسپار» 6- از میان گروه های تشکیل دهنده ی جمله، کدام یک را می توان حذف کرد؟ 7- مترادف «شریک صمیمی» 8- ساختمان کلمه ی «گلاب» 9- حرف «دوم» و «آخر» واژه ی خاشع را حذف کن 10- نقش نمای مفعولی 11- عناوین و القابی که بدون هیچ نشانه پیش از اسم می آید. 12- در عبارت «کلاه مشکی بلند» کدام وابسته ی وابسته دیده می شود. 13- ساختمان واژه ی «خوب» 14- در کدام واژه، صامت میانجی دیده می شود «سفره، سراسر، دانایان» 15- سخنان صمیمی دوستانه 16- مترادف «تردید» 17- ساختمان واژه ی «چهارراه» 18- کلمه ی غزا به چه معنی است؟ 19- مفرد واژه ی «کتب» 20- به توقف دوربین از یک نما به نمای دیگر 21- کدام واژه صفت است «تهرانی، گلابگیر» 22- مصوت بلند است.


هر یک از واژگان زیر را در جای خود قرار دهید. یک کلمه اضافی است.

«انداختن، مضارع مستمر، تقدیم کردن، گروه فعلی، نهاد، مستقل مرکب، گرفتن طرح ذهنی، سکانس، بزرگوار، شعر خوب، پناه خواستن، اشتقاقی، هم آوا، دفتر، کاربردی، آزاد قاموسی، تصریفی، هم نشینی، زبان، جمله، واج، اند یا انید، جمع، متمم اسم، اغراق، آوردن.0

1

انتقال  پیام از ذهنی به ذهن دیگر، به وسیله ی ................ صورت می گیرد

14

گذاری فعل «آمدن» مصدر ............................... می باشد.

2

بزرگ ترین واحد زبان ............................... است.

15

زمان فعل «دارم می گوییم»............................... می باشد.

3

کوچک ترین واحد زبان  ............................... است.

16

مهم ترین عضو گزاره، ............................... نام دارد.

4

عبارت «سوم دبیرستان کلاس» قواعد ............................... را رعایت نکرده است.

17

برای نوشتن یک نمایش نامه اولین کار ...............................است.

5

جمله ی «شما به مسافرت رفتید «دفترها را از بازار خریدم» قواعد ............................... را رعایت نکرده است.

18

قسمتی از فیلم که زمان در آن تداوم دارد، ............................... نامیده می شود.

6

واژه ی «دفتر» جزء تکواژ .................. می باشد.

19

معنی واژه ی «شعر سخته» ............................... است.

7

تکواژهای «ان، تر و ترین» جزء تکواژهای  ............................... می باشد

20

معنی واژه ی استجاره ............................... است.

8

در عبارت «این چهار دفتر فانتزی» هستنه، واژه ی ............................... می باشد.

21

معنی واژه ی مُعظّم ............................... است.

9

واژه های «غدیر و قدیر» که در تلفظ یکی و در معنا فرق دارند ................. نام دارند.

22

برای گذاری سببی از تکواژ ............................... استفاده می کنیم.

10

وند «ستان» در گلستان جزء وند ............................... می باشد.

23

«ان» در واژه ی «کوهان» علامت ...............................نست.

11

نوع جمله ی «تا شیر آب را باز کردم، آب فوران کرد» ............................... می باشد

24

در جمله ی « از مهارت او در رانندگی تعریف کردند» واژه مشخص شده نقش ............................... دارد.

12

جمع بستن هیچ یک از گروه های اسمی جمله، به جز ............................... در فعل تاثیر ندارد.

25

آرایه ی بسیار مهم در حماسه گویی ............................... نام دارد.

13

کاربرد مؤدبانه ی واژه ی «دادن» درباره ی خود، ............................... است.

 

 

 

 

 

هر یک ازفعل ها و کلمه های زیر را در جاهای مناسب قرار دهید.

برنمی دارد، دارم می گویم، رفته اند، خواهند گفت، رفته باشند، داشت می گفت، صفت فاعلی، شاخص، ممیز، شناخته بودم، فعل مرکب، متمم قیدی، متمم اسم، متمم فعل(اجباری)، معطوف به نهاد، فعل پیشوندی، مضاف الیه مضاف الیه

1

در جمله ی «علی و فرزندانش (ع) غم شیعیان را می خورند» نقش فرزندان چیست؟

 

2

فعل این جمله «تو باید سماق بمکی» چه ساختمانی دارد؟

 

3

در جمله ی «میوه ها به درخت جلوه ی خاصی می دهد»، واژه «به درخت» چه نقشی دارد؟

 

4

فعل این جمله «اسرائیل از دشمنی دست برنمی دارد» چه ساختمانی دارد؟

 

5

یک فعل که ماضی نقلی سوم شخص جمع است.

 

6

در جمله ی «مارها چه قدر ترسناک در زمین می جنبند» واژه ی «در زمین» چه نقشی دارد؟

 

7

این فعل در زمان ماضی بعید، اول شخص مفرد است.

 

8

در عبارت «یک مثقال زعفران» واژه ی «مثقال» چه نقشی دارد؟

 

9

این فعل زمان آینده، سوم شخص جمع است.

 

10

این فرمول ها:1- بن مضارع + ا، 2- بن مضارع +  نده، 3- بن مضارع + ان، جزء ................... هستند.

 

11

در جمله ی «انسان به معنویت نیاز دارد» واژه ی «به معنویت» چه نقشی دارد؟

 

12

این فعل  زمان مضارع مستمر، اول شخص مفرد است.

 

13

ساختمان این فعل پیشوندی است.

 

14

این فعل در زمان ماضی التزامی سوم شخص جمع است.

 

15

در جمله ی «خاله زهره از اردو آمد» واژه ی خاله در چه نقشی است؟

 

16

این فعل در زمان ماضی مستمر، سوم شخص مفرد است.

 

17

در عبارت «درِ کلاسِ ما» کدام وابسته های وابسته دیده می شود؟

 


 

 

 

جملات صحیح را با علامت «ص» و جملات غلط را با علامت «غ» مشخص کنید و صحیح غلط ها را بنویسید.

ردیف

جمله

علامت

1

واژه ی کاشت مطابق با الگوی هجایی «صامت + مصوت بلند + دو صامت» می باشد.

 

2

واحدهای زبان به ترتیب از کوچک به بزرگ «واج، تکواژ، واژه، گروه، جمله، جمله مستقل» نام دارد.

 

3

واژه ی دانش آموزان از سه تکواژ تشکیل  شده است.

 

4

واژه های «زرع، ذرع» جز کلمات هم آوا هستند.

 

5

واژه های «منصوب به معنی گماشته شده و منسوب به معنی نسبت داده شده» است.

 

6

از مصدر «گفتن» کاربرد مؤدبانه درباره ی خود «فرمودن» است.

 

7

فعل این جمله مرکب است «خورشید از مشرق پدید آمد»

 

8

حرکت در نمایش نامه به دو گونه است. الف) حرکت نمایشی،  ب) حرکت تکنیکی

 

9

در واژگان ذهنی زبان برای هر واژه سه نوع اطلاع ذخیره می شود: 1- اطلاع آوایی 2- اطلاع دستوری 3- اطلاع معنایی

 

10

در این واژگان غلط املایی وجود ندارد: خطا و زلّت، براعت استهلال، استیفای حقوق

 

11

این جمله «شاهنامه ی فردوسی پناهگاه ادبیات ایران است» چهار جزئی است.

 

12

سه عنصر مهم برای هنری و ادبی شدن کلام: 1- کاربرد زبان، 2- صور خیال 3- بیان

 

13

نمودار جمله جزء وابسته ی وابسته  می باشد. «چشمان سبز روشن»

 

14

در جمله ی «خبرنگار با مردم مصاحبه کرد» عبارت «با مردم» در نقش متمم اسم است

 

15

در جمله ی «سه کیلو انار خریدم» وابسته ی وابسته از نوع ممیز به کار رفته است.

 

16

نوع حذف در جمله حذف به قرینه لفظی است: خدا از همگان بی نیاز و بر همه مشفق

 

17

داستان بینوایان از ویکتورهوگو از نظر عاطفه و احساس جزء نوشته ی ادبی است.

 

18

داستان «کباب غاز» « جزء نثرهای طنزآمیز نمی باشد.

 

19

کلمه ی «آزفنداک» به معنی رنگین کمان و جز کلمات متروک شده می باشد.

 

20

واژه های «دستور، شوخ» با همان معنای قدیم به حیات خود ادامه می دهند.

 

21

واژه ی «زبانه» با فرمول «اسم + ـه» ساختمان مشتق ـ مرکب دارد.

 

 

جواب سؤالات را از جدول صفحه بعد بنویسید.

1.    نقش واژه ی استاد در جمله ی «استاد احمدی از سفر آمده اند» چیست؟

2.    ممیز در جمله ی «سه متر حریر خریدم» کدام واژه است؟

3.    در جمله ی «این موضوع در کتاب فارسی ما نمی گنجد» نوع متمم را مشخص کنید؟

4.    در جمله ی «ایران کشور ما آباد است» کدام واژه نقش بدل دارد؟

5.    در جمله ی «سینه با نسیم محبت شکفته می شود» کدام واژه مجاز است؟

6.    واژه «دست بوسی» چه نوع ساختمانی دارد؟

7.    سرواژه های «هواپیمای ملی ایران»

8.    امروزی کردن شعرها و نثرها چه نام دارد؟

9.  وقتی قندشکن را قن شکن می خوانیم جزء فرایند واجی ................... محسوب می شود.

10.                     نوع این نوشته «دهنه ی جیبش را تار عنکبوت گرفته» را بنویسید.

11.                     بعد از جمله، بزرگ ترین واحد زبان چه نام دارد؟

12.                     نوع جمله ی «تو اگر بخواهی می توانی» چیست؟

13.                     جمله ی «تو به دوستان گفتید» کدام قواعد ترکیب را رعایت نکرده است؟

14.                     گونه ی مؤدبانه ی گفتن درباره ی مخاطب چیست؟

15.                     شکل گذرای «ماندن» را بنویسید.

16.                     فعل جمله ی «چنگیز در بخارا انسان هایی را اعدام کرد» چه ساختمانی دارد؟

17.                     به نوشته ای که نمایش از روی آن اجرا می شود

18.                     املای صحیح واژه ی ساده گی» و «خطا و ذلت» چیست؟

19.                     هر کلمه در زنجیره ی خط حریمی دارد که به آن ...................... می گویند.

20.                     جمله «دختر یعنی پاکدامنی» چند جزئی است؟

21.                     جمله «بچه از تو ترسید» چند جزئی است؟

22.                     واژه «من بعد» را ممبعد می خوانیم جزء فرایند واجی ................. است.

23.                     فعل این جمله چه زمانی دارد؟ «این مرد از کرانه بجستی»

 

جدول کلمات

1- ماضی استمراری

8- فعل مرکب

15- کشور ما

22- گروه

2- سه جزئی بودن فعل

9- فرمودن

16-     مرکب

23- نحوی

3- سه جزئی متمم دار

10- گذاشتن

17- سینه

 

4- هما

11- فاصله

18- مشتق مرکب

 

5- ابدال (قلب به میم)

12- شاخص

19-بازگردانی

 

6- سادگی، زلت

13- متر

20- طنز

 

7- نمایش نامه

14- متمم فعل

21- کاهش

 

 

                    جمله های یک جزئی بی فعل

جمله های استثنایی:            جمله های دوجزئی بی فعل     

جمله های  سه جزئی بی فعل                    

 

 

جمله های استثنایی:

 

                                                                                                            جمله های دو جزئی با فعل (ناگذرا)   دو جزئی                                                                                                            جمله های دوجزئی بدون فعل

                                                                                                                        سه جزئی متمم دار

الگوی جملات چندجزئی:              سه جزئی:        سه جزئی مسنددار

                                                                                                                        سه جزئی مفعول دار

                                                                                                                        سه جزئی بی فعل

                                                                       

                                                                        ار جزئی مفعول با متمم

                                                                        چهار جزئی         چهارجزئی مفعول با مسند

                                                                                                            چهار جزئی متمم با مسند

                                                                                                            چهار جزئی دو مفعولی


تست

تست زبان وادبيات فارسي

1) در همه ي گزينه ها به جز گزينه ي . . . . . غلط املايي هست.

1- جاي ثواب آن باشدکه به طريق تعاون قوّتي کنيدتادام ازجاي برگيريم.

2- ايشان حقوق مرا به طاعت ومناصحت بگذاردند وبه معونت و مظاهرت ايشان از دست صيّاد بجستم.

3- در وقت فراغ موافقت اَولي تر،والّا طاعنان مجال وقيعت يابند وبايد که مواجب سيادت را به ادا رسانيد.

4- اهمال جانب من جايز نشمري واز ضمير بدان رخصت نيابي و ثِقَط دوستان به کرم عهد تو بيفزايد.

2) « واردي است از خداوند بر دل سالک که او را از گذشته و آينده غافل مي گرداند.» و « امور خارق العاده است که به سبب عنايت خداوندي از صوفي کامل صادر مي شود.»  به ترتيب توضيح کدام اصطلاحات «عُرفا وصوفيه» است؟

1- وقت – کرامت  2- همّت – کرامت   - وقت –  فتوح            4- فتوح - همّت          

3) در کدام گزينه غلط املايي هست؟

1- روامدار که سر به دنبال هوس بگذارم ودرظلمات جهل وضلال بيقوله از شاهراه بازنشناسم.

2- اطرافيان من مسحور بازي هاي او بودند من درست نمي ديدم اشباحي به چشم مي خورد.

3- در ميان شهر مسجدي آدينه پاکيزه وحصين ودر ساحت مسجد قبّه اي است ودر پاژه ي آن مشرعه اي ساخته است.

4- وقتي به حيّي از احياي عرب فرازرسيدم سياهي ديدم مغلول ومسلسل بر در خيمه افکنده اند اندر آفتاب.

4) معني درست واژه هاي « اِزار – با سِق – کَش – وقيعت – جُنحه » به ترتيب در کدام گزينه آمده است؟

1- چهره ورخسار ، برگزيده وبرتر ، آغوش وبغل ، سرزنش وبدگويي ، اسب يدک

2- لُنگ ، بلند ، خوش وخرّم ، سرزنش وبد گويي ، گناه وبزه

3- چهره ورخسار ، برگزيده وبرتر ، آغوش وبغل ، سرزنش وبدگويي ، بال وجناح لشکر

4- لُنگ ، بلند ، خوش وخرّم ، غيرت ، اسب يدک

5) معني درست واژه هاي « صبوح – سهم – بادي – غِرّه – سِگال » به ترتيب در کدام گزينه آمده است؟

1- بامداد ، ترس و وحشت ، بيابان ، مغرور ،بدانديش     2- شراب صبحگاهي ، ترس ، آغاز ، گول خورده ، بدانديش

3- شراب بامدادي ، ترس ، آغاز ، گول خورده ، انديشه 4- صبح زود ،بهره ، بيابان

 بي آب وعلف ، سرکش ،انديشه

6) نام درست نويسندگان يا سُرايندگان آثار زير به ترتيب در کدام گزينه آمده است؟

« روزگار سياه – تلخ وشيرين – از رنجي که مي بريم – سيرالعباد الي المعاد – جام جهان بين »

1- عبّاس خليلي ،محمّدعلي جمال زاده ، جلال آل احمد ، سنايي غزنوي ، محمّدعلي اسلامي نُدوشن

2- مشفق کاظمي ، محمّدعلي جمال زاده ، جلال آل احمد ، سنايي غزنوي ، جلال رفيع

3- مشفق کاظمي ، بزرگِ علوي ، جلال آل احمد ، عطّار نيشابوري ، محمّدعلي اسلامي نُدوشن

4-  عبّاس خليلي ، بزرگِ علوي ، صنعتي زاده ، خاقاني شرواني ، جلال رفيع

7) کدام يک از شخصيّت هاي زير در داستان نبرد « رستم واسفنديار » حضور ندارد؟

1-  زال                    2-  نوش آذر              3-  زواره            4-  توس

 8) نوع نثر همه ي گزينه هاي زير به جز گزينه ي . . . . .  يکسان است.

1- تاريخ جهانگشا   2- کليله ودمنه           3- مناجات نامه           4- گلستان

9) همه ي گزينه ها به جز گزينه ي . . . . . درست است.

1- « انه ايد» اثري حماسي است که شاعر در آن خود به ابداع وابتکار پرداخته است.

2- داستان هاي عاشقانه را در ادب فارسي با شعر نمايشي در ادب اروپا مي توان برابر دانست.

3- اوج شکوفايي شعر اَخَوان در مجموعه ي « زمستان » نمايان است.

4- سبک شعري « مهرداد اوستا » منتسب به سبک خراساني است.

10) در کدام يک از گزينه هاي زير، هر سه آرايه ي « تشبيه – ايهام تنا سب – حسن تعليل » هست؟

1- برو طواف دلي کن که کعبه ي مخفي است که آن خليل بنا کرد و  اين خدا خود ساخت

2- درفــشان  لالــــــه در وي چــــون چـراغي  وليـــک از دود او بـــر جــــــــــانش داغي

3- چـــون خــاک در هـــواي تو از پا فتاده ام    ــون اشـــک در قفاي تـو با سر دويده ام

4- آيينه ي ســکنــدر جــام مــــي  است بنگر  تــا بــر تــو عــرضه دارد احــوال مُلک دارا

11- درهمه ي گزينه ها به جز گزينه ي . . . . . آرايه ي « متناقض نما » مشهود است.

1- زلف آشفته ي او موجب جمعيّت ماستون چنين است پس آشفته ترش بايد کرد

2- مــا هيچ مــتاعان خــجل از قدر رواجيم    در کــشور ما رونـــق بـازار کــسادي است

3- مضمون سرنوشت دو عالم جز ايـن نبود  کان سر که خاک ره شد از آسمان گذشت

4- زديم در خم زلف گره گشاي تو چنگ      کـــه مفلسيــم و نــداريــم هــيچ دستاويـز

12) در کدام يک از ابيات زير،هر چهار آرايه ي « تشبيه – تلميح – تشخيص – جناس » وجود دارد؟

1- اي صبح دم،ببين که کجا مي فرستمت        نزديــک آفتاب وفـــا مــــي فـــرستمت

2- يا رب  اين آتش که بر جان  من است        ســرد کـــن زان سان که کردي بر خليل

3- وادي  پُر  از  فرعونيان  و قبطيان  است   موسي جلودار است ونيل اندر ميان است

4- اي  هدهد صبا   به  سبا    مي فرستمت   بنگــر کـــه از کجا به کجا مي فرستمت

13) کدام يک از گزينه هاي زير به ويرايش نياز ندارد؟

1- برخي مدرسه ها از امکانات خوب آزمايشگاهي ورايانه اي برخوردار هستند.

 2- پيشنهاد گروه پژوهش در جلسه ي امروز مجمع مطرح و به تصويب همه ي اعضا رسيد.

3- گزارشي که هم اکنون به دست ما رسيده است را براي شما مي خوانم.

4- بازرسين آژانس بين المللي انرژي اتمي از تأسيسات هسته اي نطنز بازديد کردند.

14) جايگاه تکيه در واژه هاي «نشسته اند – هوشمندانه – بخوانيد – خيمه شب بازي – خواهند ديد »  به ترتيب در کدام گزينه آمده است؟

1- ماقبل پاياني ، پاياني ، آغازي ، پاياني ، ماقبل پاياني     2- پاياني ، پاياني ، آغازي ، ماقبل پاياني ، پاياني

3- پاياني ، ماقبل پاياني ، آغازي ، ماقبل پاياني ، آغازي 4- ماقبل پاياني ،ماقبل پاياني ، آغازي ، پاياني ، پاياني

15) کدام يک از مصدرهاي زير مي تواند جمله هاي چهارجزيي با«مفعول متمّم» ،«مفعول ومسند» و«متمّم ومسند» بسازد؟

1-  پختن     2- ناميدن   3- گفتن               4- پنداشتن

16) در کدام يک از گزينه هاي زير، هر سه نوع واژه ي «مشتق» ، «مرکّب» و « مشتق – مرکّب » وجود ندارد؟

1- دست يابي به چنين دانشي جز از راه درس وبهره گرفتن از معلّم واستمرار در فراگيري،امکان پذير نيست.

2- معناشناسي کوششي است براي پي بردن به اين نکته که اهل زبان چگونه منظور هم ديگر را مي فهمند.

3- در روزگار ما  تمامي کتابخانه ها ي  دنيا به اين سيستم اطّلاع رساني مجهّز شده اند.

4- با بزرگ نمايي و اغراق در توصيف چهره،حالات وخصايص انساني مي توان يک نوشته را طنزآميز کرد.

17- کدام يک از جمله هاي زير از نوع وتعداد اجزاي اصلي،با جمله هاي ديگر متفاوت است؟

1) مردم گاه و بي گاه به مناسبت پيروزي ورزشکاران کشورمان در کوچه ها وخيابان ها مراسم جشن وشادماني برپامي کنند.

2) به دليل نگارش کتاب هاي علمي به زبان عربي،غربيان بسياري ازدانشمندان قديم ايراني را به اشتباه دانشمندعرب مي شناسند.

3) اسفنديار به سبب غرور رويين تني وزور پهلواني خودش را هم طراز  رستم مي بيند.

4) لسان الغيب، حافظ،در آن اوضاع نابه سامان اجتماعي اين قلب شناسي را از که آموخته بود؟

18- عبارت زير به ترتيب از چند « تکواژ » و چند « واژه »  تشکيل شده است؟

   « توجّه خاورشناسان فرنگي به بعضي از آثار فارسي موجب شده است که خود ما نيز به کشف مجدّد آن ها دست يابيم.»

1)  35 – 25             2)  34 – 24           3) 36 – 25                       4) 33 – 24

19- مفهوم بيت : « پرستش زمستي است در کيش مهر          برون اند  زين جرگه هشيارها» با کدام يک ازگزينه ها،تنا سب معنايي ندارد؟

1) عقل کجا پي برد شيوه ي سوداي عشق      بــازنيابـي به عقل سرّ معمّاي عشق

2) هــوش خــردمنـد را عـشـق به تاراج بر           من نشينـدم که باز صيد کبوتر شود

3) عــقـل سـلـطـان قـادر خـوشـخـوســت           آن کـه سـايه خداش گويند اوست

4) آن گه که عشق دست تطاول دراز کرد          مـعـلـوم شودکه عقل ندارد کفايتي

20- با توجّه به بيت هاي داده شده،کدام مفهوم پيشنهادي نادرست است؟

1) آسايــش دو گيتي تفسير اين دو حرف است      بـا دوستـان مـروّت ، بـا دشـمـنـان مـدارا               (حُسن خُلق)

2) سرکش مشو که چون شمع از غيرتت بسوزد    دلبر که در کف او موم است سنگ خارا     (قدرت مطلق عاشق)

3) ده روزه مـهـر گـردون افـسانـه است وافسون   نـيـکـي بـه جـاي ياران فرصت شمار يارا          (اغتنام فرصت)

4) اي صـاحـب کـرامـت شـکـرانـه­ي سـلامـت  روزي تـفـقّـدي کـن درويـش بـينــوا را              (درويش نوازي)

21- در کدام گزينه شاعر از خلوص نيّت خود در عبادت خداوند سخن مي گويد؟

1) سنگ از پشت نمازم پيداست   2) من نمازم را پيِ تکبيره الا حرام علف مي خوانم.

3) همه ي ذرّات نمازم پيداست           4) من وضو با تپش پنجره ها مي گيرم.

22- مفهوم عبارات زير با کدام يک از گزينه هاي زير تنا سب معنايي دارد؟

   « ابليس را چون در دل آدم بار ندادند و دست رد به رويش باز نهادند،مردود همه ي جهان گشت.»

1) مــدّعــي خــواسـت که آيد به تماشاگه راز  ست غيب آمد و بر سينه ي نامحرم زد

2) عقــل مـي­خـواست کزان شعله چراغ افروزد    بــرق غيرت بدرخشيد و جهان برهم زد

3) جلوه اي کرد رُخت ديد ملک عشق نداشت     عين آتش شد از اين غـيرت و برآدم زد

4) آسمــان بـــار امـانــت نـتـوانـسـت کـشـيـد      قـــرعـه­ي کــار بـه نـام مـن ديوانه زدند

23- مفهوم بيت « منش بايد از مرد چون سرور است             اگر بُرز و بالا ندارد رواست » ازمتن کدام داستان «گلستان» دريافت مي شود؟

1) طوطي وزاغ  2) شهزاده ي قصيرجثّه    3) زاهد رياکار       4) بازرگان کيش

24- مفهوم همه ي گزينه هاي زير به جز گزينه . . . . .  با هم تناسب و نزديکي معنايي دارند.

1) که يکي هست و هيچ نيست جز او           وَحــــــدَ هُ لا الـــــهَ اِلّا هـــــــــو

2) چو نيکو بنگري در اصل اين کــار               هم او بيننده،هم ديده است وديدار

3) تا به جـايـي رسـانـدت کـه يـکــي             از جــهــان وجــهـانــيــان بــيــني

4) گـر بـــه اقـلـيـم عـشـق روي آري            هــمــه آفـــاق گــلـستــان بــيـني

25- مفهوم « غم » در کدام گزينه با گزينه هاي ديگر متفاوت است؟

1) جــان بـهر غم است و بي غم امکان نبود       هــــر جــان کـــه در او غـم نبود جان نبود

2) غم مي خوريم و هيچ شکايت نمي کنيم      ما را چه غم  زغم که غمت غمگسار ماست

3) غـمـش را غـيـر دل ســـرمـنـزلـي نيست  ولـــــي آن هـــــم نــصــيب هر دلي نيست

4) غـــم آمــد،غــصّه آمــد،مــاتــم آمــد       خــــدا را ايــــن مـيــان کــم دارم امــشب

26- در بيت زير كدام آرايه ادبي به كار نرفته است؟

  اين كه گاهي مي­زدم بر آب و آتش خويش را             روشني در كار مردم بود مقصودم چو شمع »

1) كنايه                     2) تشبيه               3) تلميح                   4) تضاد

27- در كدام بيت « تشبيه، استعاره،‌ جناس، مراعات النظير و ايهام تناسب » ديده مي­شود ؟

1) گويند روي سرخ تو سعدي كه زرد كرد   اكـسيــر عــشـق بـر مسم افتاد و زر شدم

2) چــون شبنــم اوفــتـاده بُــدم پيش آفتاب  مهرم بـه جـان رسيـد و به عيّوق بر شدم

3) در اين شب سياهم گم گشـت راه مقصود   از گوشه­اي برون آي اي كوكب هدايت

4) هنگام تنگ دستي درعيش كوش و مستي كايـن كـيمياي هستي قارون كند گدا را

28-- در كدام گزينه « ايهام تناسب » وجود دارد ؟

1) خــداي چــو ابــروي زيباي دلگشاي تو بست       گـشـاد كــار مـن انـدر كـرشـمـه­هـاي تو بست

2) چه شب است يارب امشب كه ستاره­اي برآمد        كـه دگــر نـه عـشق خـورشيد و نه مهر ماه دارم

3) صـبـحـدم مــرغ چمـن با گل نوخواسته گفت           ناز كم كن كه در اين باغ بسي چون تو شكفت

4) به جز آن نرگس مستانه كـه چــشمش مـرساد       زيــر ايـن گــنبد فـيروزه كـسي خوش ننشست

29- در همه گزينه­ها به جز گزينه­ي ............ آرايه­ي « حس­آميزي » به كار رفته است ؟

1) آهنگ لطيف و پر جلال تو براي دنياي ناچيز ما خيلي زياد است.

2) گوش من غرق شنيدن صداي شيرين تو شده است.

3) اين صدا، طنين طبيعي و زمزمه­اي سوزان و خدايي است.

4) يك گوش واحد است كه اين هر دو صدا را مي­شنود.

30- در همه­ي گزينه­ها به جز گزينه­ي ........... آرايه­ي « تناقض » هست ؟

1) از خـلاف آمد عادت بطلب كام كه من    كــسب جـمـعيّت از آن زلــف پـريشان كردم

2) چو آدمي به يكي مار شد برون ز بهشت    ميان كــژدم و مــاران تـــو را امــــان ز كـجا

3) دولــت فـقر خـدايـا بـه مـن ارزانـي دار       كاين كرامت سبب حشمت و تمكين من است

4) گــوش تـرحّمـي كـو كـز ما نظر نپوشد        دســـت غــريــق يـعنـي فـريـاد بـي صــدايــم

31- عبارتِ « در سال 1312 قمري در همدان ولادت يافت، بعدها در سال 1339 ه.ق روزنامه­ي قرن بيستم را داير كرد. در سال 1303 شمسي به دست عمّال رژيم وقت، ترور شد. » كدام شخصيت ادبي و فرهنگي را معرّفي مي­كند؟

1) فرّخي يزدي           2) عارف قزويني          3) سيّد اشرف الدين قزويني          4) ميرزاده عشقي

32- عبارت زير وصف كدام كتاب است؟

« اين كتاب از نمونه­هاي كمياب و خواندني خاطره­نويسي يا حسب­حال است، منظور نويسنده از نوشتن اين كتاب تشريح اوضاع اجتماعي به­ويژه روشن ساختن طرز جريان كارهاي دولتي و اداري ايّام زندگي خود بوده است»

1) شرح زندگاني من         2)سياحت­نامه ابراهيم بيگ    3) منشآت قائم مقام     4) سرگذشت حاجي باباي اصفهاني

33- سراينده­ي منظومه­ي تمثيلي « سلامان و ابسال » كه حاوي اشارات اخلاقي و عرفاني است، كه بود ؟

1) خواجوي كرماني             2) عبدالرحمان جامي         3) وحشي بافقي          4) اميرخسرو دهلوي

34- كدام منظومه­ي عطّار نيشابوري به صورت مجموعه­اي از قصّه­هاي گوناگون كوتاه و مبتني بر گفت و شنود پدري با پسران خود است كه بيهوده در جست­و­جوي چيزهايي برآمده­اند كه حقيقت آن با آن چه عامّه­ي مردم از آن مي­فهمند تفاوت دارد؟

1) مختارنامه     2) الهي­نامه      3) مصيبت­نامه            4) منطق­الطّير

35- نويسنده­ي رساله­ي تمثيلي و ادبي « لغت موران » چه كسي است ؟

1) نجم­الدين رازي              2) مجدالدّين بغدادي       3) محمدبن منّور                   4) شهاب­الدين يحيي سهرودي

36- « او بر خلاف فرّخي به جاي روي آوردن به تغزّل، بيشتر به وصف مي­پردازد يا قصايد خود را بي مقدمه آغاز مي­كند. » كدام شاعر را معرّفي مي­كند  ؟

1) اسدي توسي     2) منوچهري         3) عنصري          4) خاقاني

37- در كدام گزينه حروف قافيه، به صورت « مصوّت + صامت + صامت » است ؟

1) به خُردي بخورد از بزرگان قفا               خدا دادش اندر بزرگي صفا

2) به جهان خرّم از آنم كه جهان خرّم از اوست    عاشقم بر همه عالم كه همه عالم از اوست3

3) مزرع سبز فلك ديدم و داس مه نو   يادم از كشته خويش آمد و هنگام درو

4) نكونام و صاحب­دل و حق­پرست                 خطّ عارضش خوش­تر از خطّ دست

38- در كدام گزينه « اختيار وزني » وجود دارد ؟

1) در شــعـر مـپيچ و در فـــــن او               چون اكذب اوست احسن او

2) اي­نــام تــو بـهـتـريـن سـرآغاز                بـي نـام تــو نامه كي كنم باز

3) يــك دستـه گــــل دمـاغ پرور                 از خـــرمــن صــد گـياه بهتر

4) مي­كوش به هر ورق كه خواني                   كــان دانـش را تـمــام دانـي

39- كدام بيت بر وزن « رجز مثمّن سالم » سروده شده است ؟

1) چـنـدان كــه گـفـتـم غــم بــا طـبيبان   درمــان نـكـــــردنــد مـسـكــيـن غــريــبـان

2) در رفتن جان از بدن گويند هر نوعي سخن    من خود به چشم خويشتن ديدم كه جانم مي­رود

3) جــهان فــرتـوت بـاز جـواني از سر گرفت بــــه ســر زيـاقـوت سـرخ، شـقـاق افـسر گرفت

4) دايـم گـل ايـن بـستـان شـاداب نــمي­مـاند دريـــاب ضـعـيفـان را در وقــت تـــوانــــايــي

40- وزن كدام مصراع از اركان متناوب تشكيل شده است؟

1) اي ساربان آهسته ران كارام جانم مي­رود     2) غمت در نهان­خانه­ي دل نشيند

3) به تو حاصلي ندارد غم روزگار گفتن 4) تو همچون گل ز خنديدن لبت با هم نمي­آيد

41- كدام متقد ادبيات را محصول «زمان» ، «محيط اجتماعي»، و «نژاد» مي­داند ؟

1) عزراپوند   2) كالريچ        3) لوكنت دوليل          4) هيپوليت تن

42- سبك كدام شاعر را مي­توان «سبك والا» خواند ؟

1) مولوي          حافظ            3) سعدي        4) صائب

43- شاعر در بيت « به سوزي ده كلامم را روايي   /   كز آن گرمي­كند آتش گدايي »چه درخواست و آرزويي دارد؟

1) لحني ملايم و دلپذير  2) سخني ساده و بي پيرايه 3) كلامي مؤثّر وشورانگيز         4) كلامي موزون و واژگاني فاخر

44- مفهوم بيت « پرويز كنون گم شد زان گم شده كمتر گوي /  زرّين تره كو برخوان؟ رو  «كم تركوا»  برخوان» كدام است؟

1) زوال سلطنت و مرگ و نابودي قدرتمندان حقيقي است و قابل تأمّل و عبرت آموز.

2) درباره­ي فقدان خسروپرويز و تشريفات دربار او گفتني زياد است.

3) سؤال درباره­ي علّت نابودي خسروپرويز و سفره پر نعمت او شنيدني است.

4) مرگ شاهان مقتدر، به دليل علاقه­ي آنان به زراندوزي فراموش شدني است.

45-« عشا» در عبارت « فراغت با فاقه نپيوندد و جمعيّت در تنگ دستي صورت نبندد؛ يك تحرمه­ي «عِشا» بسته و ديگري منتظر «عَشا» نشسته، هرگز اين بدان كي مي­ماند؟» به ترتيب به معني ............ و ........... است.

1) نماز ديگر – خوراك شبانگاه              2) خوراك شبانگاه – نماز خفتن

3) خوراك شبانگاه - نماز ديگر            4) نماز خفتن - خوراك شبانگاه

46- كدام گزينه براي مفهوم عبارت « رشته گران فطرت را در كارگاه تكوين بر تلوين يك سر سوزن خطا نباشد » مناسب نيست؟

1) در كارگاه هستي اندك خطايي وجود ندارد.      2) انسان­ها به صورت فطري سر سوزني اشتباه نمي­كنند.

3) در آفرينش موجودات هيچ خطايي صورت نرفته است.    قانون هستي بدون نقص و كاستي است.

47- مفهوم  بيت « با عقل گشتم همسفر يك كوچه راه از بي كسي /  شد ريشه ريشه دامنم از خار استدلال­ها » با كدام گزينه تناسب معنايي دارد ‌؟

1) آن را كه عقل و همّت وتدبير و راي نيست    خوش گفت پرده­دار كه كس در سراي نيست

2) عقــل ديـوانـه شـد آن سلسله­ي مشكين كو   دل زمـا گـوشه گــرفت ابروي دلدار كجاست

3) بـا چـرخ مـكـن حـوالـه كـانـدر ره عــقـل    چــــرخ از تـو هــزار بـار بيچـاره­تـــر اسـت

4) بــــه سـرّ عـشـق كـجـا پـي بـرند اهل خرد   مـــــگـر كـنند فــرامـوش آنــــچــــه دانستند

48- در كدام گزينه «عاشق، قهر و عتاب خود را در مقابل ناسپاسي و قدرناشناسي معشوق» نشان مي­دهد ؟

1) تــو چنين خانـــه كـن و دل شكن اي باد خزان    گر خود انصاف كني مستحق نفريني

2) نـــي مـحـزون مــــگر از تـربــت فـرهـاد دميد   كـه كند شكوه ز هجران لب شيريني

3) مـن مــگر طـالع خــود در تـــو تـوانــم ديـدن        كـــه تــوام آيـنه بــخت غـبارآگيني

4) هر شب از حسرت ماهي من و يك دامن اشك     تو هم اي دامن مهتاب پُر از پــرويني

49- در همه­ي ابيات زير به جز بيت ....... شاعر به « خوداتّهامي و خود نكوهي» روي آورده است.

1) در بـــرگ ريــز بــاغ زهرا برگ كرديم        زنـــجير خــواييديم و صبر مرگ كرديم

2) از پــا حـسيـن افـتـاد و مـا بـر پـاي بوديم   زيــنب اسيـــري رفت و ما بر جاي بوديم

3) روزي كه در جام شفق مُل كرد خورشيد      بر خشك چوب نيزه­ها گُل كرد خورشيد

4) از دســت مـا بـر ريگ صحرا نطع كردند        دســت عَلَــم خــدا را قــطع كـــردنــــد

50- منظور از «طاير قدس» در بيت « همّتم بدرقه­ي راه كن اي طاير قدس/     كه دراز است ره مقصد و من نو سفرم» كدام است ؟

1) انسان كامل كه ضرورتاً بايد همراه نوسفران باشد.

2) انديشه­ي متعالي كه آدمي را از خاك به افلاك مي­رساند.

3) پرنده­اي كه در جهان معنوي و بهشت عَدن تعلّق دارد.

4) هماي سعادت كه سايه­اش بر سرِ هر كه بيفتد، او را به مقام والاي دنيوي مي­رساند.

51- مقصود از «يگانگي» در بيت « جان كه دور از يگانگي باشد   /   دان كه چون مرغ خانگي باشد» چيست ؟

1) تنهايي   2) عشق                3) اخلاص             4) معشوق

52- در حكايت زير، نظر جامي درباره­ي ديوانِ آن شاعر چه بود ؟

«شاعري مُهمل­گو پيش جامي مي­گفت : « چون به خانه­ي كعبه رسيدم ديوان شعر خود را از براي تيمّن و تبرّك در حجرالاسود ماليدم» جامي گفت : « اگر در آب زمزم مي­ماليدي بهتر بود » »

1) بايد آن اشعار با آب مقدّس، متبرّك و ارزشمند مي­شد. ) بايد چنان اشعاري،‌توشه­ي آخرتِ آن شاعر مي­شد.

3) اگر آن ديوان شعر، از بين مي­رفت، بهتر بود.     4) بايد در كنارِ چاه زمزم نهاده مي­شد تا هر كسي از آن فيضي ببرد.

53- در عبارت « چو مهرگان درآمد و اسير در رسيد و شاه سفرم و حمامم و اقحوان در دم شد، انصاف از نعيم جواني بستدند و داد از عنفوان شباب بدادند.» املاي كدام كلمه غلط است؟

1) عنفوان          2) حمامم          3) اقحوان      4) اسير

54- معاني درست واژه­هاي « مهبّ، عِقد، جرّار، ناو » به ترتيب در كدام گزينه آمده است؟

1) محل وزش باد، روي بند، گزنده، كشتي جنگي   2) محل وزش باد، گردن­بند، انبوه، درّه­ي پر آب و علف

3) ترسناك، دست­بند، راهزن، نيزه­ي كوچك  4)    عشق ورزيدن، گردن­بند، شادمان، دشت سرسبز

55- معني واژه­هاي «مُعارض، ذرع، مناعت و مخذول» به ترتيب كدام است؟

1) رقيب، گز، طبع عالي داشتن، زبون گرديده        2)  رقيب، گز، طبع عالي داشتن، زبون كننده

3) رقيب، كاشتن، طبع عالي داشتن، زبون كننده        4) پهن و گسترده، گز، طبع عالي داشتن، زبون گرديده

56- در همه گزينه­ها بيش از يك غلط املايي وجود دارد به جز گزينه­ي ..........

1) دو قباله نوشته بودند همه­ي اسباب وضياء حسنك را به جمله از جهت سلطان، وي اقرار كرد به فروختن آن به طوع و رقبت

2) چون حسنك بيامد خواجه برپاي خاست، همه اگر خواستند يا نه بر پاي خواستند. بوسهل بر خشم خود طاقت نداشت برخواست نه تمام

3) والي حرص و علي رايض و بسيار پياده از هر دستي، وي را به طارم بردند و سپس بيرون آوردند و به حرس باز بردند.

4) حسنك عاقبت تَهوّر و تَحدّي خود كشيد. امير چنان كه لجوجي و زُجرت وي بود، گفت بدين خليفه­ي خرفت شده ببايد نوشت كه من از بَهر قهر عباسيان انگشت در كرده­ام.

57- با توجه به معني، در كدام مجموعه غلط املايي ديده نمي­شود؟

1) فراست:زيركي – تعب:رنج – دها:زيركي – آغاليدن: برانگيختن بر ضد كسي

2) مرتسم:نقاشي شده – مروح:آرام بخش – حيز:جاومكان – سراف:دلال

3) قَضبان:خشمناك – بياض:پاك­نويس – فسحت:گشادگي خاطر – طيش:خشم

4) نقاهت:سلامتي – الهاح:پافشاري – هول:وحشت – مُعد:آماده

58- در كدام گزينه غلط املايي ديده مي­شود؟

1) ملك تا اتباع خويش نشناسد از خدمت ايشان انتفاعي نتواند گرفت و در اصطناع ايشان مثال نتواند داد.

2)‌ جواب­هاي نيكو وثناهاي بسيار فرمود و با او الفي تمام گرفت، اگر چنين باشد مار را اين جا مقام ثواب نباشد.

3) چون دمنه بدب كه شير در تقريب گاو چه ترحيب مي­نمايد گفت همت بر فراق شير مقصور گردانيدم و در نصيب خويش غافل بودم

4) دمنه از اغراي شير بپرداخت خواست گاو را هم ببيند و او را هم بر باد نشاند. گفت شنزبه را بينم و از مضمون ضمير او تنسمي كنم.

59- در عبارت « آن شجاع صفدر صدّيق كه هم در غايت سوز و اشتياق بود و هم در شدّت لهب فراغ، جدّ و جهدي عزيم داشت و او را تسانيف بسيار است و فصاحتي و بلاغتي و فراصتي كه كسي را نبود »، چند غلط املايي وجود دارد؟

1) 3             2) 1                       3) 4                       4) 3

60- نويسنده­ي آثار « حدائق السحر، كتاب احمد، تجارب السلف و روزگار سياه » در كدام گزينه آمده است؟

1) رشيدالدين وطواط – ملا احمد نراقي – هندوشاه نخجواني – عباس خليلي

2) رشيدالدين وطواط – عبدالرحيم طالبوف – هندوشاه نخجواني – عباس خليلي

3) رشيدالدين وطواط – ملا احمد نراقي – هندوشاه نخجواني – بزرگ علوي

4) رشيدالدين وطواط – عبدالرحيم طالبوف – هندوشاه نخجواني – بزرگ علوي

61- از غزل­سرايان معاصر و متولد 1304 ه.ش است. از آثار او مي­توان به مجموعه شعرهاي «صلاي غم، مثنوي شباهنگ و شراب آفتاب» اشاره كرد؟

1)‌ سهيل محمودي      2) مشفق كاشاني             3) غلامرضا قدسي                 4) زكريا اخلاقي

62- به معناي اشاره كردن به چشم و ابروست و در زبان فارسي به معناي معما و نشانه يا اشارت پنهان است.

1) كنايه          2) تشبيه               3) ماده تاريخ              4) رمز

62- به جز گزينه­ي .......... در بقيه­ي گزينه­ها رديف، مشبه است.

1) از بس كه سر به خانه­ي هر كس فرو برد       سرد و گران بي مزه شد مهمان برف

2) گشتند نا اميد همه جانور ز جان             با جان كوهسار چو پيوست جان برف

3) گر قوتم بدي ز پي قرص آفتاب            بربام چرخ رفتمي از نردبان برف

4)‌ از روي خاك سر به ميان سما كشيد   آن خنگ باد پاي گسسته عنان برف

63- با توجه به بيت « برق با شوقم، شراري بيش نيست/شعله، طفل ني سواري بيش نيست » كدام گزينه نادرست مي­باشد؟

1)‌ مراعات النظير بين برق و شرار و شعله       2) تشبيه برق به شرار

3)‌ طفل ني سوار=كنايه از ناتواني و ضعف       4) شعله استعاره از تعلّقات دنيايي

64- در بيت « اگر راز راز جهان باز كن كه آسان كند باده دشوارها » كدام آرايه ادبي وجود ندارد؟

1) كنايه              2) مجاز                    3) تضاد                    4) جناس

65- كدام بيت وادي «طلب» را معرفي مي­كند؟

1) هشت جنت نيز اين­جا مرده­اي است             هفت دوزخ همچو يخ افسرده­اي است

2)‌ ملك اين­جا بايدت انداختن                       ملك اين­جا بايدت درباختن

3)‌ صد هزاران سايه­ي جاويد، تو                     گم شده بيني ز يك خورشيد تو

4)‌ عاقبت انديش نبود يك زمان                     دركشد خوش خوش بر آتش صد جهان

66- مفهوم كدام بيت با آيه­ي «وما رميت اذ رميت ولكن الله رمي» تناسب دارد؟

1) گرچه تير از كمان گذرد                     از كمان­دار بيند اهل خرد

2) ماري تو كه هر كه را ببيني بزني          يا بوم كه هر كجا نشيني بكني

3) زورت ار پيش مي­رود با ما                    با خداوند غيب دان نرود

4) كس نياموخت علم تير از من                   كه مرا عاقبت نشانه نكرد

67- مفهوم كدام گزينه با بقيه متفاوت است؟

1) هر چه رود بر سرم چون تو پسندي رواست  بنده چه دعوي كند حكم خداوند راست

2) گر كشي ور جرم بخشي روي و سر برآستانم   بنده را فرمان نباشد هرچه فرمايي برآنم

3) گر بزنندم به تيغ در نظرش بي دريغ      ديدن او يك نظر صد چو منش خون بهاست

4) گر بنوازي به لطف ور بگذاري به قهر       حكم تو بر من روان، زجر تو بر من رواست

68- كدام گزينه با ضرب المثل «آب رفته به جوي باز نمي­گردد» هيچ تناسبي ندارد؟

1) امروز بكش چو مي­توان كشت                    كاتش چو بلند شد جهان سوخت

2) شرط عقل است صبر تيرانداز                     كه چو رفت از كمان نيايد باز

3) نكته­ي كان جست ناگه از زبان                  همچو تيري دان كه آن جست از كمان

4) بس پند كه بود آن­گه در تاج سرش پيدا    صد پند نو است اكنون در مغز سرش پيدا

69- بيت « هر كسي از ظنّ خود شد يار من     از درون من نجست اسرار من » با مفهوم كدام گزينه تناسبي ندارد؟

1)‌ محرم اين هوش جز بيهوش نيست   مر زبان را مشتري چون گوش نيست

2) كِرا در جهان خوي زشت يا نكوست    به هر كس گمان آن برد كان­در اوست

3) هر كه نقش خويش را ببيند به آب      باران و گازُر، آفتاب

4) در ره عشق نشُد كس به يقين محرم راز    ر كسي بر حَسَبِ فكر گماني دارد

70- « چو بخت جلوه نكردي مگر ز موي سپيدم » يعني :

1)‌ مانند بخت در زمان پيري در كنار من نبودي.

2) مانند بخت، ضعف و ناتواني مرا در زمان ظاهر شدن سفيدي مو، فراموش كردي و به ياريم نپرداختي.

3) چون بخت و اقبال هستي كه در هنگام پيري و فرسودگي به سراغ من آمده­اي.

4) چون بخت در موهاي سپيد من خود را آشكار ساختي.

71- «سخت بند» در بيت زير اشاره به چه زمينه­اي نمي­تواند داشته باشد؟

          « بر ژرف دهانت سخت­بندي                بربسته سپهر ديو پر فَند »

1) برف­هاي سپيد نشسته بر قله­ي دماوند    2) اشاره به دهان­دوزي شاعران از طرف حكمرانان زمان شاعر

3) اشاره به سكوت مردم در برابر استبداد   4) اشاره به خاموش بودن آتشفشان كوه دماوند

72- عبارت « پروردگارا به تو پناه مي­برم كه از آنچه نمي­دانم، سخن بگويم » از نظر معنايي به كدام بيت زير نزديك­تر است؟

1) تا مرد سخن نگفته باشد                 عيب و هنرش نهفته باشد

2) سخندان پرورده پير كهن                بينديشد آنگه بگويد سخن

3) به اندازه­ي بود بايد نمود                 خجالت نبرد آنكه ننمود و بود

4) فراوان سخن باشد آگنده گوش                   نصيحت نگيرد مگر در خموش

73- مصراع دوم بيت « باورم نيست ز بدعهدي ايّام هنوز ...... » كدام گزينه مي­باشد؟

1) نخوت باد دي و شوكت خار آخر شد   2) قصّه­ي غصه كه در دولت يار آخر شد

3) عاقبت در قدم باد بهار آخر شد          4) همه در سايه­ي گيسوي نگار آخر شد

74- کدام گزینه با بیتِ « این مدعیّان در طلبش بی­خبرانند    کان را که خبر شد خبری باز نیامد » هم مفهوم نیست؟

1) هر کس ز بَرَم رفت که آرد خبر از یار باز آمد و از خویش چون بی خبر افتاد

2) آن که شد هم بی­خبر هم بی­اثر                 از میان جمله او دارد خبر

3) تا نگردی بی خبر از جسم و جان                کی خبر یابی ز جانان یک زمان

4) خواهم ز پس پرده­ی تقوا به در افتم   چندی به زبانِ همه کس چون خبر افتم

75- مفهوم بیت « تو را چنان که تویی هر نظر کجا بیند         به قدر دانش خود هر کسی کند ادراک» در کدام گزینه آمده است؟

1) شد یکی پروانه تا قصری زدور                    در فضای قصر جست از شمع نور

2) پر زنان در پرتو مطلوب شد              شمع غالب گشت و او مغلوب شد

3) بازگشت و دفتر خود باز کرد            وصف او بر قدر فهم آغاز کرد

4) بازگشت او نیز و مشتی راز گفت                 از وصال شمع شرحی باز گفت

76- معنی کدام گزینه نادرست است؟

1) مر اکرام ضیف را امیر بیامد تا با من موافقت کند : امیر آمد تا به نشانه­ی احترام به میهمان غذا را با من بخورد.

2) میانشان شکرآب است : بین آنها اختلاف و کدورت وجود دارد.

3) شلخته درو کنید تا چیزی گیر خوشه چین ها بیاید : نامرتّب درو کنید تا گدایان هم نفعی ببرند.

4) خود نیز در خواب با شما نمایم : خودم هم شما را در خواب ببینم.

77- مفهوم بیت « واعظان کاین جلوه بر محراب و منبر می­کنند          چون به خلوت می روند آن کار دیگر می کنند» در کدام گزینه آمده است؟

1) گفت : رو صبح آی، قاضی نیمه شب بیدار نیست

2) گفت : هشیاری بیار، اینجا کسی هشیار نیست

3) گفت : والی از کجا در خانه­ی خمّار نیست

4) گفت : جُرم راه رفتن نیست، ره هموار نیست

78- در همه گزینه ها به جز گزینه­ی .......... مفهوم « ناپایداری دنیا و عمر» وجود دارد.

1) لاله و گل زخمی خمیازه­اند          عیش این گلشن خماری بیش نیست

2) برق با شوقم شراری بیش نیست            شعله طفل نی سواری بیش نیست

3) می رود صبح و اشارت می کند              کاین گلستان خنده واری بیش نیست

4) ای شرر! از همرهان غافل مشو             فرصت ما نیز باری بیش نیست

 79- جاي خالي را با گزينه مناسب پر كنيد.

    طره­ي پريشانش ديدم و به دل گفتم / اين همه پريشاني بر سر ............. »

1)  پشيماني                        2)  پريشاني                         3) زلفش                            4) پريشانش

80- معني واژه­هاي « باسق، قسيم، رباط، پتياره، مكاس » به ترتيب در كدام گزينه آمده است؟

1) كوتاه – صاحب جمال – ميدان – هواپيما – چانه­زدن           2) بلند – صاحب جمال – كاروانسرا – زشت – چانه­زدن

3) بلند – خوش اندام – كاروانسرا – زشت – چانه­زدن              4) نخل - صاحب جمال – كاروانسرا – زشت – سكه

81-  معني واژه­هاي « پس افكند ، غو ، صفّه ، سورت ،  حادي » به ترتيب كدام است؟

1) ميراث – دشمني – سايبان – حادثه – رهنما                    2) عقب مانده – بانگ – جايگاه – روي­كرد – كوتاهي

3) دورافتاده – دادوفرياد – پيشگاه – تيزي – ترساننده              4) ميراث – خروش – ايوان – تندي – سرود خوان

82- املاي همه­ي گزينه­ها به جز گزينه­ي ............ با توجه به معناي آن درست است؟

1) دها = زيركي  2) فراق = دوري 3) ضيعت = زمين زراعي          4) ذِلّت = لغزش

83- در متن زير املاي كدام گزينه نادرست است؟

« وقتي به حيّي از احياي عرب فراز رسيدم و به دارِ ضيفِ اميري نزول كردم، سياهي ديدم مقلول و مسلسل، شفقتي بر دلم پديد آمد.

1) احيا          2) ضيف                  3) مقلول                            4) نزول

84- در بيت « وزين دختر شاه هاماوران / پر انديشه گشتي به ديگر كران » « دختر شاه هاماوران» كيست؟ و معني «به ديگر كران» چيست ؟

1)  سودابه – از سوي ديگر   2) جريره – از طرف ديگر  3)  كتايون – از سوي ديگر       4) فرنگيس – از طرف ديگر

85-  كدام عبارت نياز به ويرايش دارد؟

1) شاعر با يادآوري خاطرات گذشته مناعت طبع خويش را مي­ستايد.

2)  كليات لايحه­ي بودجه در جلسه­ي امروز مطرح و تصويب شد.

3) كودكي به تالاسمي مبتلا شده بود و از كم خوني قابل توجهي برخوردار بود.

4) يكي از راه­هاي ساخت طنز كش­دار كردن يك موضوع يا ماجراست.

86- عبارت «ارائه­ي روش­هاي مطلوب به منظور هماهنگ كردن خدمات و فعاليت­هاي كتاب­خانه­هاي كشور، جهت تسهيل مبادله­ي اطلاعات امري ضروري است » به ترتيب چندتكواژ و چند واژه دارد؟

1) 41-29       2) 41-27       3) 45-28          4) 39-29

87-اگر هر يك از اجزاي اصلي تشكيل دهنده­ي عبارت «در دوره­ي اسلامي، از همان قرن­هاي نخستين هجري، از يك سو ترجمه­ي عربي آثار علمي و فلسفي يونان در دسترسي ايرانيان قرار گرفت » به تنهايي مورد بررسي قرار گيرد، جايگاه درست تكيه­ها كدام است؟

1) پاياني – پاياني – پاياني 2) آغازي – آغازي- آغازي 3) آغازي – پاياني – آغازي       4) آغازي – پاياني - پاياني

88- در كدام عبارت، هر سه نوع واژه­ي « مشتق، مركب، مشتق- مركب » دريافت مي­شود.

1) دانشِ گسترده، ژرف و نظام يافته در باره­ي زبان رسمي و معيار

2) نوآوري­هاي كاذب در آثار قلمي سرايندگان خام است و نويسندگان بي تجربه

3) كهنه­گرايي، عربي مآبي و به كار بردن بي دليل واژه­ها بيگانه

4) امكان بهره گرفتن از معلم و استمرار در فراگيري دروس

89- كدام اثر ازتاليفاتِ دكتر محمدعلي ندوشن نيست ؟

1) آن روزها      2) جام جهان بين     3) آواها و ايماها         4) صفيرسيمرغ

90- عبارت زير، وصف ويژگي سبكي چه كسي است؟

« در غزل او مسائل اجتماعي با بيان غناييو بر اساس «من» گسترده و اجتماعي شاعر مطرح مي­شود و با مسائل خصوصي از قبيل مرثيه دوست يا فرزند، مباحث فلسفي، هجو، طنز، وصف طبيعت و تغزّل و .......... به هم مي­آيند و در يك زمينه­ي كلّي عرفاني سير مي­كند »

1) سعدي           2) حافظ             3) سنايي                           4) مولوي

91- در همه گزينه­ها به جز گزينه­ي ............. آرايه تلميح وجود دارد؟

1) ز يــزدان دان نه از اركـان كـه كــوته ديدگي باشد     كــه خـطّي كـز خرد خيزد تو آن را از بنان بيني

2) تو يك ساعت چو افريدون به ميدان باش تازان پس     به هرجانب كـه رو آري درخـش كـــاويان بيني

3) عطا از خلق چون جــويي گر او را مـال ده گــويي     به سوي عيب چون پويي گر او را غيب دان بيني

4) كه گر عرشي به فـرش آيي، وگر ماهي به چاه افتي     وگر بحري تهي گردي و گـر بـاغي خــزان بيني

92- در كدام بيت، هر سه آرايه­ي كنايه، تشبيه و متناقض نما وجود دارد؟

1) كـنار نـام تــو لـنگر گــرفت كـشتي عشق    بيــا كـــه يــاد نـام توآرامشي است طوفاني

2) پيش صاحب نظران ملك سليمان باد است     بلكه آن است سليمان كه ز ملك آزاد است

3) خـيمه­ي انـس مـزن بــر در اين كهنه رباط   كــه اساسش هــمه بي موقع و بي بنياد است

4) بـشكـن دل بـي نـــواي مـا را اي عــشــق      اين ســـاز شكسته­اش خوش آهنگ­تر است

93- حديث « من عَرَفَ الله كلَّ لِسانُهُ » با كدام بيت ارتباط معنايي كمتري دارد؟

1) عـــاشــقان كــشتگان مـعشوق­اند             بــرنيايــد ز كـشتـگـــــــــــان آواز

2) اين مدعيان در طلبش بــي­خبرانند             كــان را كه خبر شد خبري باز نيامد

3) اگر كسي وصف او ز مـن پــرسد                بـــــــي دل از بي نشان چه گويد باز

4) اي مرغ سحر عشق ز پروانه بياموز               كان سوخته را جان شد و آواز نيامد

94- مفهوم كدام بيت با بقيه متفاوت است؟

1) بــهـــرام كـــه گـــور مـي­گـرفتي همه عمر    ديـدي كـه چـگــونه گــور بهرام گرفت

2) ســــر آلـپ ارسلان ز رفعت رفته بر گردون   بمرو آ تا كنون در گل تن آلپ ارسلان بيني

3) دلا تا كي در اين زندان فريب اين و آن بيني   يكي زين چاه ظلماني برون شو تا جهان بيني

4) بـس پنــد كـه بـود آ­ن­گه در تاج سرش پيدا   صــد پند نو است اكنون در مغز سرش پنهان

95- بيت « اشكم ولي به پاي عزيزان چكيده­ام / خارم ولي به سايه گل آرميده­ام » با كدام بيت ارتباط معنايي دارد؟

1)  مـحترم دار دلم، كاين مگس قندپرست      تــا هـوا خـواه تـو شـد فــرهمايــي دارد

2)  هــركـه شد حلقه زر زود برد حقّه­ي زر       خاصه كه در واز كني محرم دروازه شود

3) قطره­ي آبي كه دارد در نظر گوهر شدن        از كـــنار ابــــر تــا دريـا تــنزّل بـايدش

4) تـا نـگردي آشنا زين پرده رمزي نشنوي    گـوش نـامحرم نباشد جاي پيغام سروش

96- معني عبارت « بازش بخواند، باز اعراض كند » در كدام گزينه آمده است؟

1) او را صدا مي­كند تا برگردد، امّا او خودداري مي­كند.

2) در رحمت خداوند باز مي­شود، اما انسان نمي­رود و خودداري مي­كند.

3) دوباره او را صدا مي­زند و دوباره توبه مي­كند.

4) دوباره او را صدا مي­زند اما او روي برمي­گرداند و توجهي به او نمي­كند.

97- مفهوم همه ابيات به جز گزينه­ي ............. يكي است؟

1) نبرّم از تو اي اميد اي نگارين           كه تا از من نبرّد جان شيرين

2) مـــن ترك وصـال تو نگويم            الا بــه فــراق جســم و جانم

3) مــن مُهــــره­ي مهر تو نريزم                   الا كــه بــريزد استـخـوانـــم

4) اگـــر چه تلخ باشد فرقت يار                    در او شيــريـن بود اميد ديدار

98- كدام عبارت « سهل و ممتنع » بودن كلام سعدي را نشان مي­دهد ؟

1) سخنش به سخن همه شبيه است و به هيچ كس شبيه نيست، و احدي نتوانسته مانند او حرف بزند.

2) اين صافي سحّار اوست كه سخن را مي­پالايد و ارتقا مي­دهد.

3) سعدي براي من به منزله­ي شيرآغوز بود براي طفل كه پايه عضله و استخوان بندي او را مي­نهد.

4) اين شيخ هميشه شاب پيرترين و جوان­ترين معلم كه هم هيبت آموزگار دارد و هم مهر يك پرستار.

99- مفهوم كدام گزينه با ديگر گزينه­ها متفاوت است؟

1) تــامل كنان در خـطا و ثواب           بــه از ژاژ خايـان حـاضـــر جـواب

2) كــم آواز هرگز مبيني خجل           جويي مشك بهتر كه يك توده گل

3) درون دلـت شهربند است راز            نــــــگر تـا نـبيند درِ شـهــــــــر باز

4) صدف وار گوهر شناسان راز             دهــــان جـز بـه لـؤلـؤ نـكـردند بـاز

100- حرف «نه» در كدام گزينه با ديگر گزينه­ها متفاوت است؟

1) نه هركه برافروخت دلبري داند. 2) نه آيا بايد شكر كني كه باز، تو راكبي و او مركوب

3) نه هرچه به قامت مهتر، به قيمت بهتر            4) گفت: نه، من خود پشيمان از آن

101 مفهوم كدام بيت با ديگر ابيات متفاوت است؟

1) چــه فـرهـادها مــــرده در كـوه­ها             چــــه حــلاج­ها رفـــته بـــــردارها

2) بـه يـاد خــم ابـــروي گـــل­رخان             بــكــش جـــام در بــزم مـي­خوارها

3) بــه خــون خــود آغشته و رفته­اند             چـــــه گـــل­هاي رنگين به جوبارها

4) با صبا در چمن لاله سحر مي­گفتم               كه شهيدان كه­اند همه خونين كفنان

102- در متنِ « سربازان اين مردِ غامري به شهر انبار درآمده و مرزبانان را از جايگاه­هاي خويش رانده­اند و غارتگران، پشتواره­ها از مال  مسلمانان بسته، نه كشته­اي برجاي نهاده و نه خسته، به شهر خود بازگشته­اند. اگر از اين پس مردِ مسلماني از غم و چنين حادثه­اي بميرد، چه جاي ملامت كه در ديده­ي من شايسته­ي چنين كرامت است » چه كسي شايسته­ي چنين كرامت است ؟

1) مرد مسلماني كه از غم چنين حادثه­اي بميرد.

2) غارتگران كه پشتواره­ها از مال  مسلمانان بسته.

3) مرزباناني كه از جايگاه­هاي خويش رانده­ شدند.

4) مسلماناني كه به دست غارتگران كشته شده­اند.



 

رديف

رشته/مقطع

گرايشهاي تحصيلي

1

مهندسي مكانيك

كارشناسي

حرارت و سيالات / طراحي جامدات / ساخت و توليد

كارشناسي ارشد

تبديل انرژي / طراحي كاربردي / ساخت و توليد / مهندسي سيستم‌هاي انرژي

2

مهندسي شيمي

كارشناسي

طراحي فرآيندهاي صنايع نفت / صنايع پالايش / صنايع پتروشيمي / صنايع گاز

كارشناسي ارشد

پيشرفته / جداسازي / پديده‌هاي انتقال / طراحي فرآيندها / صنايع پليمر / مخازن هيدروكربوري / كاتاليست / محيط زيست / صنايع پتروشيمي / مهندسي صنايع گاز / بیوتکنولوژی / نانو

3

مهندسي صنايع

كارشناسي

برنامه‌ريزي و تحليل سيستم‌ها / توليد صنعتي / تكنولوژي صنعتي

كارشناسي ارشد

صنايع / مديريت سيستم و بهره‌وري / مهندسي سيستم‌هاي اجتماعي / اقتصادي

4

مهندسي نفت

كارشناسي

اكتشاف / بهره‌برداري از منابع نفت / مخازن هيدروكربوري، حفاري و استخراج

كارشناسي ارشد

اكتشاف  / مخازن هيدروكربوري /  حفاري و استخراج / بهره‌برداري از منابع نفت / سازه‌هاي دريايي نفتي / مخازن هيدرو كربوري

5

مهندسي كامپيوتر

كارشناسي

نرم‌افزار / سخت‌افزار

كارشناسي ارشد

معماري كامپيوتر / نرم‌افزار / هوش مصنوعي / علوم كامپيوتر / سخت‌افزار

6

بهداشت حرفه‌اي

كارشناسي

بهداشت حرفه‌اي

كارشناسي ارشد

_

7

زمين‌شناسي

كارشناسي

زمين‌شناسي

كارشناسي ارشد

مهندسي زمين‌شناسي / چينه‌شناسي و فسيل‌شناسي / رسوب‌شناسي / زمين‌شناسي نفت / ژئوشيمي / تكتونيك

8

ژئوفيزيك

كارشناسي

_

كارشناسي ارشد

لرزه‌شناسي / مهندسي ژئوفيزيك / زلزله‌شناسي / مغناطيس‌سنجي

9

حسابداري

كارشناسي

حسابداري

كارشناسي ارشد

حسابداري مالياتي

 

 

10

اقتصاد / علوم اقتصادي

كارشناسي

اقتصاد نظري / اقتصاد بازرگاني / علوم اقتصادي / اقتصاد / اقتصاد صنعتي

كارشناسي ارشد

توسعه اقتصادي و برنامه‌ريزي / اقتصاد  انرژي / برنامه‌ريزي سيستم‌هاي اقتصادي / اقتصاد نظري / علوم اقتصادي

11

مهندسي برق

كارشناسي

قدرت / الكترونيك / مخابرات / كنترل

كارشناسي ارشد

قدرت / الكترونيك / مخابرات / كنترل

12

كتابداري و اطلاع‌رساني

كارشناسي

كتابداري

كارشناسي ارشد

كتابداري

13

حقوق

كارشناسي

_

كارشناسي ارشد

حقوق خصوصي / حقوق عمومي / حقوق بين‌الملل / جرم‌شناسي و جزا / حقوق تجارت بين‌الملل / حقوق

14

علوم اجتماعي

كارشناسي

پژوهشگري / تعاون و رفاه اجتماعي / خدمات اجتماعي / برنامه‌ريزي اجتماعي

كارشناسي ارشد

جامعه‌شناسي / برنامه‌ريزي رفاه اجتماعي / مطالعات فرهنگي

15

روانشناسي

كارشناسي

روانشناسي صنعتي و سازماني

كارشناسي ارشد

 سنجش و اندازه‌گيري / روانشناسي صنعتي و سازماني / باليني / عمومي

16

علوم ارتباطات اجتماعي

كارشناسي

روزنامه‌نگاري / روابط عمومي

كارشناسي ارشد

روزنامه‌نگاري / روابط عمومي

17

مهندسي عمران

كارشناسي

عمران / نقشه‌برداري سازه

كارشناسي ارشد

آب / سازه / مكانيك خاك و پي / سازه‌هاي هيدروليكي / مهندسي مديريت ساخت / محيط زيست / زلزله / سيستم‌هاي اطلاعات جغرافيايي (Gis)، حمل و نقل، سنجش از راه دور، فتوگرافي و نقشه‌برداري

18

مهندسي مواد

كارشناسي

متالوژي صنعتي / متالوژي استخراجي / خوردگي و حفاظت مواد / جوشكاري

كارشناسي ارشد

شناسايي و انتخاب مواد / جوشكاري / خوردگي و حفاظت مواد

 

 

 

 

 

رديف

رشته/مقطع

گرايشهاي تحصيلي

19

مهندسي معدن

كارشناسي

اكتشاف معدن

كارشناسي ارشد

اكتشاف معدن / استخراج معدن / اكتشاف نفت

20

مهندسي فن‌آوري اطلاعات

كارشناسي

مهندسي فناوري اطلاعات

كارشناسي ارشد

تجارت الكترونيكي / مديريت سيستم‌هاي اطلاعات / شبكه‌هاي كامپيوتر

21

آمار

كارشناسي

آمار

كارشناسي ارشد

آمار اقتصادي و اجتماعي / آمار رياضي

22

مهندسي ايمني و بازرسي فني

كارشناسي

مهندسي ايمني و بازرسي فني

كارشناسي ارشد

مهندسي ايمني و بازرسي فني

23

بهداشت محيط

كارشناسي

بهداشت محيط

كارشناسي ارشد

بهداشت محيط

24

شيمي

كارشناسي

كاربردي / تجزيه / آلي / محض

كارشناسي ارشد

شيمي فيزيك / كاربردي / تجزيه / آلي / معدني

25

مديريت فن‌آوري اطلاعات

كارشناسي

مديريت فناوري اطلاعات

كارشناسي ارشد

سيستم‌هاي اطلاعات پيشرفته / مديريت كيفيت فراگير / مديريت منابع اطلاعاتي

26

مديريت MBA

كارشناسي ارشد

مديريت عمليات / استراتژي / سيستم‌هاي اطلاعاتي مديريت / مديريت بازاريابي

27

علوم تربيتي

كارشناسي

مديريت برنامه‌ريزي آموزشي، تكنولوژي آموزشي

كارشناسي ارشد

مديريت برنامه‌ريزي آموزشي، تكنولوژي آموزشي

28

مديريت

كارشناسي

بازرگاني - صنعتي - دولتي

كارشناسي ارشد

مديريت تحول - مديريت سيستم‌هاي اطلاعاتي - مديريت منابع انساني - تشكيلات روشها - تحقيق در عمليات - توليد - مديريت توليد و عمليات - بازاريابي بين‌المللي - مديريت مالي - مديريت اجرايي

29

مهندسي نقشه‌برداري

كارشناسي ارشد

ژئودزي - GIS

 

 

رديف

رشته/مقطع

گرايشهاي تحصيلي

1

مهندسی پلیمر

كارشناسي ارشد

صنایع پلیمر

2

زیست شناسی

كارشناسي ارشد

میکروبیولوژی / ژنتیک / علوم سلولی و مولکولی / بیوشیمی / بیوتکنولوژی

 



درس 1

 

1- چرا در زبان فارسی واج های /ژ/ز/ف/ نمی توانند به صورت ژرف با هم ترکیب شوند؟

زیرا در فارسی الگوی هجایی «صامت + صامت + صامت» نداریم یا در الگوی هجایی حتماً واج دوم باید مصوّت باشد.

2- کدام یک از قواعد ترکیب به ما کمک می کند تا هر جمله ای را در جایگاه خودش به کار ببریم؟    کاربردی



 


درس دوم

 

1- کوچکترین جزء (واحد) زبان چیست؟      واج

2- واج چیست؟ واج کوچکترین واحد صوتی زبان است که معنایی ندارد اما تفاوت معنایی ایجاد می کند.

3- تکواژ چیست؟ تکواژ یکی از واحدهای زبان است که از یک یا چند واج ساخته می شود.

4- واژه چیست؟ واژه یکی از واحدهای زبان است که از یک یا چند تکواژ ساخته می شود.



 


درس سوم

 

1- هر یک از موارد زیر مربوط به کدام نوع ویرایش است؟

الف) رعایت علایم نگارشی در زبان فارسی:   فنی

ب) حذف درست فعل به قرینه:         زبانی

2- تضاد میان اجزای عبارت روبرو چگونه برجسته شده است؟   «دوست واقعی و پنهان کاری!»        

به وسیله «واو» مباینت



 


درس چهارم

 

1- مهمترین واحدهای زبر زنجیری گفتار را نام ببرید؟ آهنگ، تکیه و درنگ

2- تکیه چیست؟ ادای یک هجا باشدت و فشار بیش تر

3- منظور از واحدهای زبر زنجیری گفتار چیست؟ واحدهایی که جایگاه مشخصی ندارند و در هیچ یک از جایگاه های زنجیره گفتار قرار نمی گیرند.

4- واحدهای زنجیری گفتار چیست؟ به واحدهای زبان مثل واج، تکواژ، واژه و جمله که طبق قواعد خاص زنجیردار به دنبال هم می آیند، واحدهای زنجیری گفتار می گویند.

5- واج ها به چند دسته تقسیم می شوند؟ 2 دسته، صامت و مصوت

6- بزرگترین واحد زبان چیست؟ جمله ی مستقل

7- درنگ میان واژه ای معمولا چه زمانی ظاهر می شود؟ معمولاً هنگامی ظاهر می شود که رعایت نکردن آن، ابهام ایجاد کند یعنی معنی و مفهوم دیگری دریافت شود.

8- در زبان فارسی مکث یا درنگ همواره با چه چیزی همراه است؟        تکیه

9- مکث یا درنگ همیشه به دنبال چه واژه ای می آید؟ به دنبال واژه ای می آید که آن واژه الزاماً تکیه دار باشد.


درس هفتم

 


1- عام ترین و رایج ترین راه تشریح در نوشته های تشریحی چیست؟ طرح پرسش هایی در مورد ابعاد مختلف یک چیز، شخص یا پدیده

2- کدام نوشته ها از نظر شیوه نوشتن، حاصل دیده ها و شنیده های نویسنده است؟        نوشته تشریحی

3- مقاله یا نوشته های تشریحی حاصل چه چیزهایی هستند؟              دیده ها و شنیده ها

4- مقاله ها از نظر شیوه نوشتن به چند دسته تقسیم می شوند؟ نام ببرید؟

سه دسته:  1- تشریحی    2- تحلیلی    3- تحقیقی

5- نوشته های تحلیلی حاصل چیست؟        تأملات درونی

6- کدام نوع از نوشته ها براساس پژوهش آفریده می شود؟      نوشته های تحقیقی

7- تشریح چیست؟ یعنی شرح و بسط دادن به منظور مطالعه و دقت در یک موضوع یا مطلب به گونه ای علمی، دقیق و از سرباریک بینی

8- اگر بخواهیم چیزی یا جایی یا کسی یا واقعه ای را که امروز وجود ندارد و آثار آن از میان رفته است، تشریح کنیم چه کار باید بکنیم؟

باید از مدارک و مآخذ و اسناد و کتاب ها کمک بگیریم و یا با افراد مطلع مصاحبه کنیم.

9- از میان نشانه های جمع فارسی کدام نوع آن در شعر و نثر ادبی کاربرد دارد؟    نشان «ان» مثل درختان

- به شیوه ی نگارش نوشته ی زیر اصطلاحاً چه می گویند؟ «اتاق نسبتاً بزرگ بود با دو پنجره به سمت آفتاب و پرده های رنگ و رو رفته در گوشه ای از اتاق یک میز گرد کوچک با دو صندلی قرار داشت.»             «تشریحی»

10- نوشته های تشریحی و تحلیلی چه تفاوتی دارند؟

نوشته های تشریحی نتیجه ی دیده ها یا شنیده ها هستند ولی نوشته های تحلیلی حاصل تأملات درونی اند.



 


درس نهم

 

1- در نوشته ی زیر که بخشی از زندگی نامه ی گاندی است، نویسنده برای خارج نمودن نوشته از حالت عادی از چه
شیوه ای استفاده کرده است؟

2- اصلاحگر بود یا قدّیس یا سیاستمداری بی پروا؟در نظر اکثریت جهانیان گاندی اصلاحگری انقلابی بود.  طرح یک سوال

3- چرا در نوشتن یک زندگی نامه باید به واقعیات زندگی شخص مورد نظر تکیه کرد؟ به این جهت که زندگی نامه از نظر تاریخی و فرهنگی اعتبار داشته باشد.

4- برای این که زندگی نامه حالتی معمول و عادی نداشته باشد، به چه گونه ای می توان نوشت؟

می توانیم آن را به گونه ای متفاوت آغاز کنیم مثلا: با طرح یک سوال

5- چرا نباید زندگی نامه با تعصب و غرض ورزی نوشته شود؟

زیرا نمی تواند سهم خود را در پژوهش های تاریخی و فرهنگی حفظ کند.

6- به شرح تاریخ زندگی افراد اصطلاحاً چه می گویند؟ زندگی نامه

7- زندگی نامه چیست؟ زندگی نامه گونه ای از نوشته های تشریحی است.

8- برای گردآوری اطلاعات چه روش هایی وجود دارد، نام ببرید؟

1- مشاهدات شخصی          2- پرسش از افراد مطلع  3- مطالعه آثار کسی که زندگی نامه او را می نویسم و برداشت کردن از آنها 4- استفاده از منابع کتابخانه ای مانند: کتابهای شرح حال، تذکره، یادنامه ها و ...


9- شکل رمان گونه در نوشتن زندگی نامه را توضیح دهد؟

در این گونه آثار، نویسنده سعی می کند براساس مستندات تاریخی و با اتکا به واقعیت های موجود، زندگی یکی از بزرگان را در قالب یک ماجرا بنویسد.

10- از منابع کتابخانه ای که در نوشتن زندگی نامه مورد استفاده قرار می گیرد، دو نمونه نام ببرید؟

کتاب های شرح حال، سیره و مغازی، تذکره، کتب رجال، یادنامه ها، دایره المعارف ها، اطلس های تاریخی، فرهنگ ها، مجلات و روزنامه ها (ذکر دو مورد کافی است)

11- چرا رنگ ادبی زندگی نامه نباید از جنبه تاریخی آن بکاهد؟

زیرا اغراق و بزرگ نمایی هنگام توصیف ممکن است نویسنده را از واقعیت دور سازد.

12- در هنگام نگارش زندگی نامه چه نکاتی را باید در نظر داشت؟

1- رعایت نکات فنی   2- زندگی نامه دور از تعصب و غرض ورزی نوشته شود.

13-چه ویژگی نویسنده به یک زندگی نامه اعتبار می بخشد؟ امانت و دقت نویسنده

14- به سبب کدام ویژگی تاریخی بیهقی از دیگر کتب تاریخ ممتاز شده است؟ امانت و دقت نویسنده



 


درس دهم

 

1- شیوه بلاغی در نگارش چیست؟ در این شیوه اجزای کلام برای تأثیر بیش تر سخن بنا بر تشخیص نویسنده جا به جا می شود تا شیوایی و زیبایی کلام بیش تر گردد.

2- جمله «بزرگ مردی بود خواجه نظام الملک» چگونه شکل بلاغی به خود گرفته است؟

با جابجایی اجزای کلام یعنی مسند در آغاز جمله و نهاد در پایان آن آمده است.

3- شیوه های نگارش چند نوع هستند؟ دو نوع: عادی، بلاغی

4- در شیوه عادی ترتیب اجزای جمله چگونه است؟ نهاد همه جمله ها در ابتدا و فعل در پایان قرار می گیرد.



 


درس دوازدهم

 

1- تفاوت «بازگردانی» و «بازنویسی» را بنویسید؟ در بازگردانی مطلب فقط به زبان ساده و قابل فهم تبدیل می شود ولی در بازنویسی می توان آن را گسترش داد و به آن شاخ و برگ داد.

2- بازگردانی چیست؟ بازگردانی در واقع، امروزی کردن شعر یا نثر است.

3- مقصود از امروزی کردن نوشته های قدیم چیست؟ مقصود آن است که محتوا و پیام آنها را به زبان ساده و قابل فهم طرح کنیم.

4- متن زیر را بازگردانی کنید.

نازک آرای تن ساق گلی / که به جان کشتم/ و به جان دادمش آب/ ای دریغا به برم می شکند.

افسوس که اندیشه و افکار شاعرانه ام که آن را با تمام وجود پرورده ام، در برابر چشمانم می شکند.

5- در هنگام بازنویسی چه تغییراتی در نوشته ایجاد می شود؟

الف) زبان نوشته ساده و قابل فهم می گردد.                  

ب) رویدادها بازسازی می شوند و تجسم می یابند.

ج) مطالب به کمک توصیف چهره ها و حالات پرورانده می شود       

6- در بازنویسی به چه نکاتی باید توجه داشته باشیم؟

الف) پیام های اصیل و ارزشمند را منتقل کنیم.   ب) مأخذ دقیق متن را ذکر کنیم

ج) امانت را رعایت کنیم                               د) اگر متن اصلی شعر است، می توانیم بخش های زیبایی از آن را عیناً نقل کنیم.

7- بیت زیر با استفاده از چه روشی به نثر درآمده است؟

«حافظ چه طرفه شاخ نباتی است کلک تو                      کش میوه دلپذیرتر از شهد و شکر است»

«حافظ قلم تو چه شاخ نبات مطبوعی است که              میوه اش از شهد و شکر دلپذیر تر است.

                      (پاسخ: بازگردانی)

8- مقصود از امروزی کردن نوشته های قدیم چیست؟

(محتوا و پیام را به زبانی ساده و قابل فهم مطرح کنیم)

9- بیت «افسرده مباش، اگر نه سنگی/ رهوار تر آی، اگر نه لنگی» را بازگردانی کنید.

اگر سنگ نیستی، حرکت کن و اگر لنگ نیستی چالاک باش



 


درس سیزدهم

 

1- در جمله ی «سخن او بر دلم خوش نشسته است واژه ی «خوش» با توجه به چه رابطه ای معنا پیدا کرده است؟

رابطه هم نشینی فعل با متمم وقید

2- چگونه می توانیم بفهمیم که فعل «نشسته است» در جمله ی زیر «قرار گرفته است» معنی می دهد؟ «این کلمه در این جمله خوش نشسته است».

با توجه به رابطه ی هم نشینی فعل با متمم و قید

3- معنای غیر مستقیم یک واحد زبانی چیست؟

معنای حاصل از هم نشینی هر واحد زبانی با واحد زبانی دیگر

4- واژه ی «خوش نام» با چه روشی ساخته شده است؟               ترکیب

5- چگونه می توان به معنی واژه ی «خویش» در عبارت زیر پی برد؟

همه آمده بودند از خویش و آشنا گرفته تا همسایه ها

                                    از طریق ترادف واژه ه یا از طریق کلمات آشنا، همسایه، همه آمده بودند

6- کلماتی که در زبان عربی تشدید پایانی دارند چه زمانی در فارسی، تشدید می گیرند؟

زمانی که بعد از آن ها مصوت بیاید.

7- ساخت واژه «نزاجا» به چه روشی بوده است؟ به روش علائم اختصاری

8- از چه طریق می توان به معنای متفاوت «ماه» در دو جمله زیر پی برد؟ «ماه طولانی بود» «ماه روشن بود»  از طریق رابطه هم نشینی یا از قرار گرفتن آن در کنار عناصر دیگر

9- روش علائم اختصاری در ساخت واژه های جدید چگونه است؟ نخستین واج های چند واژه را با هم می آمیزند و کلمه جدیدی می سازند.

10- معنای غیر مستقیم هر عنصر زبانی چگونه استنباط می شود؟ از هم نشینی عنصر با عناصر دیگر

11- نام کامل علائم اختصاری مقابل را بنویسید؟ «سمت» ، «ساف»

سمت: سازمان مطالعه و تدوین          ساف: سازمان آزادی بخش فلسطین

12- واژه های جدید به چند شیوه ساخته می شود؟

1- ترکیب            2- اشتقاق           3- علائم اختصاری


درس پانزدهم

 


1- چه عواملی نثر معمولی را به نثر هنری تبدیل می کند، نام ببرید.

چگونگی کاربرد زبان، استفاده از صور خیال (آرایه های ادبی) چگونگی بیان، صداقت و صمیمیت، طنز

2-چه زمانی نوشته ی ادبی صمیمی می شود؟ زمانی که بی تکلّف، در کمال سادگی و برآمده از دل باشد.

3- جمله «خورشید طلوع کرد» را به کمک واژگان یا تعبیرات مناسب دیگر، به یک جمله ادبی تبدیل کنید؟ «گل آفتاب شکفت»، «خورشید تبسّم کرد» «خورشید خانم دامن طلایی اش را پهن کرد»

4- مهم ترین عاملی که نوشته را از صداقت و صمیمیت دور می کند، چیست؟

این که از نوشته های دیگران بدون کم و کاست استفاده کنیم.

5- برای جمله «با رسیدن بهار شکوفه ها باز شد» به کمک زبان ادبی، تعبیری دیگر بنویسید.

«شکوفه ها به بهار لبخند زدند»، «نسیم بهاری راز شکوفه ها را آشکار کرد»

6- در جمله «سینه با نسیم محبت شکفته می شود» چه آرایه هایی سبب زیبایی و تاثیر نوشته شده است؟

مجاز، تشبیه، استعاره مکینه

7- نوشته های ادبی چه ویژگی هایی دارند؟ پایدار، تاثیر گذار و محصول خلاقیت هستند.

8- سفر نامه ها و گزارش ها چگونه می توانند جزء نوشته های ادبی و هنری قرار گیرند؟

به شرط دارا بودن عنصر و عوامل هنری

9- نقطه چین رو به رو را کامل کنید.

............... از کارکردهای نثر هنری و عاطفی است وجود عناصر ................... و .................... هر چند عناصر دیگر نباشد، کافی است تا نثر ما هنری تلقی گردد.

(ایجاد هم حسی)               (عاطفه و احساس)

10- زندگی نامه ها با چه شرایطی در گروه نوشته های ادبی جای می گیرند؟ داشتن عناصر و عوامل هنری



 


درس هفدهم

 

1- چند مورد از روش های ساخت طنز را بنویسید.

الف) کش دار کردن موضوع               ب) جا به جا کردن حوادث و وقایع      ج) بزرگ نمایی و اغراق در توصیف چهره ها

د) استفاده از حوادث عادی برای بیان مسائل سیاسی و اجتماعی                   هـ ) نقیضه پردازی

2- اساس تمام شیوه های ساخت طنز بر چه چیزی استوار است؟ بر هم زدن عادت ها

3- ضرب المثل «دهنه ی جیبش را تار عنکبوت گرفته» بیان کننده ی وضعیت چه نوع افرادی است؟ افراد فقیر، خسیس

4- در عبارت زیر نویسنده با استفاده از چه شیوه ای نوشته اش را طنزآمیز کرده است؟

«دیدم ماشاء الله، چشم بد دور- آقا واترقیده اند، قدش درازتر و تک و پوزش کریه تر شده است. گردنش مثل گردن همان غاز مادر مرده است؟»

بزرگ نمایی و اغراق در توصیف چهره فرد مورد نظر

5- درباره خنده حاصل از طنز توضیح دهید: خنده حاصل از طنز خنده شادمانی نیست. خنده ای است تلخ و دردناک که شخص یا مطلب مورد انتقاد را سرزنش می کند و به او سرکوفت می زند.

6- مولوی در داستان زیر از کدام قشر انتقاد می کند؟

« آن یکی پرسید اشتر را که هی       از کجا می آیی، ای فرخنده پی»

گفت از حمام گرم کوی تو                   گفت خود پیداست از زانوی تو                     پاسخ: مدّعیان دروغین

7- به طرز بیان نوشته زیر اصطلاحاً چه می گویند؟

«ظریفی مرغی بریان در سفره بخیلی دید که سه روز پی در پی بود و نمی خورد، گفت: عمر این مرغ بعد از مرگ درازتر از عمر اوست پیش از مرگ»                                                                                     پاسخ: «طنز»

8- نویسنده طنز، چگونه برجسته سازی می کند؟

حقایق دردناک را با غیر واقعی جلوه دادن امور، در ذهن خواننده برجسته می کند.

9- نقیضه پردازی چیست؟ تقلید از آثار ادبی

10- وجود چه عاملی در نوشته ی زیر به قدرت طنز آن افزوده است؟

شاغلام مسئول آب دارخانه ی گل آقا یکی از طنزیم کنندگان چاله چوله های خیابان های تهران است؟

پاسخ: وجود غلط های املایی آگاهانه

11- به چه دلیل جمله زیر در طنز آمیز کردن یک نوشته موثر است و این جمله مصداق چه کسانی است؟

«شتر در خواب، بیند پنبه دانه»

چون یک ضرب المثل است و مصداق «آدم های خوش خیال» است.

12- یک طنز پرداز چگونه حقیقت را در ذهن خواننده برجسته می کند؟

«با غیر واقعی جلوه دادن امور»

13- چه زمانی نویسنده از زبان طنز استفاه می کند؟ آنگاه که زبان جد اثر نمی گذارد.

14- جمال زاده در داستان «کباب غاز» از کدام شیوه ی طنز بهره برده است؟

بزرگ نمایی و اغراق در توصیف چهره  و حالات و خصایص انسانی



 


درس هیجدهم

 

1- هر واژه ای در زبان فارسی چند تکیه دارد؟ فقط یک تکیه دارد.



 


درس بیستم

 

1- دایره المعارف عنوان چه نوع کتاب هایی است؟

عنوان عمومی همه کتاب هایی است که حاوی زبده ای از همه رشته های علوم انسانی یا رشته ای معین هستند.

2- دایره المعارف فارسی، به سرپرستی چه کسی و در چند مجلّد چاپ شده است؟ غلامحسین مصاحب، در سه جلد

3- نام دو نمونه از تذکره های فارسی را بنویسید. لباب الالباب، نفحات الانس، تذکره الاولیاء

4- کتابهای «ریحانه الادب» و «فرهنگ سخنوران» جزء کدام یک از انواع مرجع به حساب می آیند؟

ریحانه الادب: زندگی نامه               فرهنگ سخنوران: دایره المعارف

5- دو نمونه از منابع دیداری و شنیداری را نام ببرید؟ نوارهای صوتی، لوح های فشرده، نوارهای فیلم، رایانه، عکس و اسلاید

6- نمایه چیست؟ ماهنامه ای است که وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی هر ماه فهرست کامل مقالات وکتاب های تازه را در آن منتشر می کند.

7- مهم ترین فهرست ها را نام ببرید.

الف) فهرست کتاب های چاپی فارسی تألیف خان بابا مشار              ب) فهرست مقالات فارسی به کوشش ایرج افشار

8- منابع فرعی تحقیق را نام ببرید:

1) فهرست ها                   2) کتاب شناسی ها                                    3) چکیده ها

9- از ویژگی های دایره المعارف دانشنامه جهان اسلام سه مورد بنویسید؟ دقت علمی، کوتاهی و فشردگی مقالات، ویرایش ادبی و علمی

10- دایره المعارف های مهم فارسی را نام بررسید:

1) دایره المعارف فارسی                               2) دایره المعارف بزرگ اسلامی         

3) دانش نامه ایران و اسلام                           4) دانش نامه جهان اسلام

11- «نمایه» به عنوان یکی از منابع فرعی تحقیق، در برگیرنده ی چه اطلاعاتی است؟ فهرست کامل مقالات و کتاب های تازه

12- لوح های فشرده (دیسکت) جزء کدام منابع تحقیق محسوب می شوند؟ دیداری، شنیداری

13- کتاب «چشمه روشن» از دکتر غلامحسین یوسفی جزء کدام یک از کتاب های مرجع است؟

سرگذشت نامه یا زندگی نامه

14- از منابع کتابخانه ای که در نوشتن زندگی نامه مورد استفاده قرار می گیرد، دو نمونه نام ببرید؟ کتاب های شرح حال، تذکره، یادنامه ها، دایره المعارف ها مجلات، روزنامه ها، فرهنگ ها و ... .

15- نمایه جزء کدام مرجع تحقیق است؟ منابع فرعی

16- دو منبع فرعی رابط در امر تحقیق را نام ببرید؟فهرست ها، کتاب شناسی ها، چکیده ها، نمایه ها

17- منابع دیداری و شنیداری از چه نظر برای محققان اهمیت دارند؟ سبب افزایش سرعت و دقت پژوهش می شوند.

18- از مراجع تحقیق نوشتاری غیر چاپی دو مورد نام ببرید؟ کتاب های خطی، اسناد، میکروفیلم ها، پیمان نامه ها



 


درس بیست و دوم

 

1- اساسی ترین نقش زبان چیست؟ ایجاد ارتباط در میان افراد یک جامعه زبانی

2- کدام یک از نقش های زبان در نمونه زیر دیده می شود؟

«می تراود مهتاب» / می درخشد شبتاب / نیست یک دم شکند خواب به چشم کس»  پاسخ: آفرینش ادبی

3- دو هدف از ارتباط زبانی را در میان افراد یک جامعه را بنویسید.

1) انتقال اطلاع به دیگران

2) ایجاد حس هم زبانی و هم دلی در میان افراد یک جامعه ی زبانی

4- چهار نقش اساسی زبان را بنویسید.

1) ایجاد ارتباط                 2) محمل اندیشه               3) حدیث نفس                 4) آفرینش ادبی

5- در کدام یک از نقش های زبان از اصول قواعدی کمک می گیریم که جز نظام زبان نیستند؟ آفرینش ادبی

6- اگر در خلوت خود آهسته و بی صدا با خود سخن بگوییم به طوری که دیگران متوجه نشوند، کدام نقش زبان را به کار برده ایم؟                                                         پاسخ: حدیث نفس

7- کدام یک از نقش های زبان در بیت زیر، نمود بیش تری یافته است؟

« من که از آتش دل چو خم می در جوشم       مهر بر لب زده، خون می خورم و خاموشم»    پاسخ: آفرینش ادبی

8- منظور از نقش «حدیث نفس» در زبان چیست؟ به کمک زبان از خود و آنچه در درونمان می گذرد سخن گوییم.

9- چه رابطه ای بین زبان و اندیشه وجود دارد؟ بدون زبان نمی توان به تفکر یا اندیشه پرداخت.

10- ساخت های صوری زبان را نام ببرید؟ ساخت های آوایی، صرفی و نحوی

11- چگونه می توانیم زبان را به آفریده ی ادبی تبدیل کنیم؟ ما برای این کار بر ساخت های صوری زبان یا ساخت های معنایی آن، لایه هایی از ساخت های تازه می افزاییم که فقط در محدوده نظریه های ادبی قابل توصیف اند، با این کار زبان به آفریده ادبی تبدیل می شود.

12- نظم چیست؟ شاعر به کمک عروض و قافیه و روش های شاعری، وزن و قافیه را بر مجموعه ساخت های آوایی می افزاید و اثر ادبی به نام نظم می آفریند.

13- شعر چیست؟ شاعر از یک طرف به کمک اصول و قواعد نظم آفرینی به آفرینش نظم دست زده و از طرف دیگر با استفاده از قواعد معنایی ساخت های معنایی جدیدی مثل استعاری کنایی خلق می کند. از این رو اثری ادبی می آفریند که به آن شعر
می گویند.

14- کدام یک از نقش های زبان، کارکرد اجتماعی بیشتری دارد؟ چرا؟

ایجاد ارتباط، به جهت انتقال پیام یا ایجاد حسّ هم زبانی و هم دلی

15- در بیت « به نام خدا خداوند جان و خرد                  کزین برتر اندیشه بر نگذرد» شاعر از چه اصولی برای ایجاد نقش آفرینش ادبی زبان استفاده کرده است؟

الف) ساخت وزن و قواعد عروض         ب) ساخت قافیه

16- برای هر یک از اهداف ارتباط زبانی یعنی: «انتقال اطلاع و ایجاد حسّ هم زبانی و هم دلی» جمله ای را مثال بزنید.

انتقال اطلاع: دیروز امتحاناتم به پایان رسید.                 ایجاد حسّ هم دلی: می دانم، خسته شده ای

17- در بیت «دیشب به سیل اشک ره خواب می زدم / نقشی به یاد روی تو بر آب می زدم» شاعر با توجه به نقش آفرینش ادبی زبان چگونه عمل کرده است؟ با استفاده از اصول  و قواعد «نظم آفرینی» و «قواعد معنایی» یک اثر ادبی آفریده است.      

18- از چه قواعد و ضوابطی برای آفرینش ادبی کمک می گیریم؟

قواعدی که جزء نظام زبان نیستند بلکه به نظریّه ها و علوم و فنون ادبی تعلّق دارند.

19- مفاهیم عام و انتزاعی جمله ی «درخت رشد می کند» با تکیه بر کدام یک از نقش های زبان قابل فهم است؟

محمل اندیشه

20- برای پیدایش هر یک از موارد زیر، از کدام نقش زبان بهره گرفته شده است؟

الف) دیشب به سیل اشک ره خواب می زدم/ نقشی به یاد روی تو بر آب می زدم                    آفرینش ادبی

ب) مرا در غم خود شریک بدان!          ایجاد ارتباط

21- شاعران دو ساخت تازه بر مجموعه ی ساخت های آوایی فارسی افزوده اند آن دو ساخت را نام ببرید؟ وزن و قافیه

22- برای دومین نقش زبان «محمل اندیشه» مثالی بنویسید؟   انسان حیوان ناطق است.

23- رسیدن به حکم علمی «زمین به دور خورشید می گردد» به کدام نقش زبان مربوط می شود؟ محمل اندیشه

24- چرا بیت زیر را « شعر منظوم» می نامیم؟

«هر مرغ فکر کز سر شاخ سخن بجست

بازش به طرّه ی تو به مضراب می زدم»

چون شاعر علاوه بر وزن و قافیه از آرایه های ادبی سود جسته است.

25- سخن گفتن درباره ی خود به تنهایی و حتی در سکوت مربوط به کدام نقش زبان است؟ حدیث نفس

 

26- در هر کدام از عبارات زیر کدام یک از نقش های زبان را به کار گرفته ایم؟

الف) هنگامی که با تأمّل حکم می کنیم که «حیوان رشد می کند»                     (تکیه گاه اندیشه)

ب) زمانی که به خود می گوییم باید در این امتحان موفق شوم                          (حدیث نفس)

 

27- نقش های زبان را چه زمانی و چگونه فرا می گیریم؟  در زمان کودکی و بدون نیاز به درس و کلاس و آموزگار

 

28- از دو مورد زیر کدام نظم و کدام شعر است؟

الف) چو خندان شد و چهره شاداب کرد                          ورا نام تهمینه سهراب کرد                                 نظم

ب) آیینه ی سکندر جام می است بنگر                           تا بر تو عرضه دارد احوال ملک دارا                   شعر

 

29- کدام نقش زبان سبب می گردد که انسان مفاهیم عام و انتزاعی را در یابد؟                                     (محمل اندیشه)



كاربرد مترادفات فعل در فارسي مودبانه

از ويژگي هاي منحصر بفرد فارسي مودبانه، كاربرد افعال مي باشد، به گونه اي كه يك فعل با معني واحد براي افراد متفاوت (متكلم يا مخاطب) مي تواند شكل هاي متفاوت داشته باشد كه كاربرد هر كدام در جاي خود نشانه مودبانه بودن است و جابجا كردن آن ها با همديگر نه تنها مودبانه نمي  باشد بلكه باعث تمسخر و ريشخند ديگران مي گردد. به عنوان مثال؛ فعل «آمدن» كه گونه معمولي مي باشد وقتي براي مخاطب در فارسي مودبانه به كار مي رود به شكل «تشريف آوردن» به كار مي رود ولي وقتي براي متكلم به شكل مودبانه به كار مي رود به گونه «به خدمت رسيدن و مزاحم شدن» كاربرد دارد. در مثال هاي فوق هر فعل اگر در جاي خود به كار رود شكل مودبانه دارد ولي اگر با همديگر جابجا شوند يعني گونه اي كه براي مخاطب به كار مي رود براي متلكم به كار رود و بالعكس باعث تمسخر و ريشخند از جانب ديگران مي گردد. در مثال ذيل گونه هاي با همديگر جابجا شده است. من تشريف آوردم و شما مزاحم شديد يا شما به خدمت رسيديد.

در جدول ذيل سعي شده افعال پركاربرد كه شكل مودبانه آن براي متكلم و مخاطب و همچنين شكل عادي آنها با همديگر متفاوت مي باشد ذكر گردد.

گونه معمولي

گونه مودبانه براي متكلم

گونه مودبانه براي مخاطب

آمدن

 

رفتن

گفتن

خوردن

دادن

بودن

خواستن

ديدن

ديدن و شنيدن

بردن

خدمت رسيدن /مشرف شدن

شرف ياب شدن/مزاحم بودن

مرخص شدن- رفع زحمت كردن

عرض كردن- به عرض رساندن

صرف كردن

تقديم كردن

در خدمت بودن

استدعا كردن- خواهش كردن -تمنا كردن

-

-

-

تشريف آوردن- تشريف فرما شدن-قدم رنجه فرمودن؟

 

تشريف بردن

فرمودن

ميل كردن-ميل فرمودن- نوش جان كردن

مرحمت كردن

تشريف داشتن

امركردن- اراده كردن- فرمودن

رويت فرمودن

به سمع و نظر رسيدن- به استحضار رسيدن

زحمت. . . كشيدن

 

 

كاربرد وجوه فعل در فارسي مودبانه

از آن جا كه مهمترين يا به تعبير ديگر مركز ثقل هر جمله، فعل آن مي باشد لازم مي نمايد  كاربرد آن را نيز مورد توجه قرار دهيم. كاربرد انواع جمله و انواع فعل در فارسي مودبانه در بسياري موارد و جايگاه ها به گونه فارسي متداول و معمول مي باشد، چراكه فارسي مودبانه در بسياري موارد همان شيوه رايج و متداول مي باشد و ما خود به طور غيرآگاهانه آن را به كار مي بريم. امّا در ميان انواع فعل و جمله يك گونه آن در فارسي مودبانه در مقايسه با فارسي معمول و متداول نسبتا متمايز بود و كاربردي نسبتا متفاوت دارد و آن فعل با وجه امري مي باشد با دقت در كاربرد جمله هاي امري در فارسي مودبانه متوجه مي شويم كه شيوه معمول آنها به هيچ عنوان در فارسي مودبانه وجود نداشته و اغلب به صورت جمله شرطي ذكر مي گردد، به اين گونه كه به عوض جمله ي معمولي «درس بخوان خوب است» شكل مودبانه «اگر درس بخوانيد خوب است» ذكر مي گردد، يعني جمله را به شكل شرطي ذكر مي كنيم.

شيوه ديگر كاربرد وجه امري مودبانه كه بيشتر جنبه احترام دارد آن است كه به عوض فعل مورد نظر از فعل بفرماييد استفاده كنيم يا فعل بفرماييد را قبل از فعل مورد نظر بياوريم.

بخوريد                بفرماييد            ¬        بفرماييد بخوريد

بگوييد                 بفرماييد            ¬        بفرماييد بگوييد

نوع ديگري از جمله ها كه كاربرد آن در فارسي مودبانه چشم نواز مي باشد جمله هاي خبري است، كه گاهي به شكل پرسشي ذكر مي شوند و شكل مودبانه به خود مي گيرند هدف جمله پرسشي زير «اخبار به طريق غيرمستقيم و مودبانه» است.

آيا نمي شود اين شعر را اين طور هم معني كرد؟ يعني (مي شود و  به نظر من اين طور درست  است)

مثالي ديگر از حافظ:

آنان كه خاك را به نظر كيميا كنند             آيا بود كه گوشه چشمي به ما كنند

يعني بهتر است كه گوشه چشمي به ما كنند.

هدف برخي از جمله هاي پرسشي در اصل «امر به طريق غيرمستقيم و مودبانه» است مثل:

آيا بهتر نيست برويم؟ يعني : برويم

آيا بهتر نيست درس بخوانيم يعني: درس بخوانيم

كاربرد ضماير و شناسه ها

در فارسي مودبانه كاربرد ضماير و شناسه ها جايگاه ويژه اي دارند چرا كه كاربرد شكل مودبانه آنها در مقايسه با شكل معمولي آنها زيبايي گفتار را دو چندان كرده، بسيار چشم نواز مي باشند. در ذيل مواردي از كاربرد مودبانه ضمير ذكر شده است:

در نامه هاي اداري شناسه اولين فعل غالبا به صورت سوم شخص مفرد به كار مي رود كه اين خود نشانه ادب نويسنده و احترام براي مخاطب است. مثال:        احتراماً به عرض مي رساند

به عوض ضمير «من» در فارسي مودبانه قاعدتا لفظ «اين حقير» يا «بنده» مي آيد همچنين مي توان به عوض ضمير «تو» علاوه بر آوردن لفظ «شما» در فارسي مودبانه لفظ «حضرت عالي» را به كار برد.

مرسوم است در فارسي مودبانه به عوض لفظ «فرزند خود» لفظ «بنده زاده» و به عوض «فرزند (پسر) شما» «آقا زاده» را به كار ببريم.

در جدول ذيل ضماير در شكل عادي و مودبانه آنها آمده است.

شخص

ضميرهاي جدا

ضميرهاي پيوسته

كاربرد عادي

كاربرد مودبانه

كاربرد عادي

كاربرد مودبانه

گوينده

من

-

ــَ م

-

شنونده

تو

شما

ــَ ت

ــِ تان

ديگري

او

ايشان

ــَ ش

ــِ شان

 

جايگاه شاخص ها در فارسي مودبانه

همگام با پيشرفت علوم و تكنولوژي شاخص هاي بسياري همچون دكتر، سرهنگ، مهندس، استاد و . . . پا به عرصه فرهنگ و ادب ما گذاشته كه از پديده هاي نسبتا جديد ادبيات به حساب مي آيد و كمابيش در كتب درسي و ادبي به صورت پراكنده و مختصر به آنها پرداخته شده اما از آن جا كه از ديدگاه فارسي مودبانه كاربرد هر كدام جايگاه خاصي دارد لازم مي نمايد كاربرد آن را از اين ديدگاه نيز مورد بررسي قرار دهم.

يك دسته از شاخص ها مثل آقا، خانم كه بسيار عام و فراگير مي باشد براي متلكم در فارسي مودبانه كاربرد ندارند و بيشتر براي مخاطب كاربرد دارند. با اين توضيح كه اگر فردي خواسته باشد خود را معرفي كنيد در فارسي مودبانه براي خود از دو شاخص آقا يا خانم استفاده نمي كند، يعني مودبانه به نظر نمي رسد كه كسي بگويد من آقا محمد هستم يا فاطمه خانم مي باشم. بلكه بهتر و مودبانه به نظر مي رسد كه اين دو شاخص براي مخاطب به كار برود نه براي متكلم.

امّا دسته دوّم يك سري از شاخص هاي همچون دكتر و استاد و . . . مي باشد كه شايد به جهت معرّف بودن و اينكه مشخصه بارز فردي مي باشد كاربرد آن ها در فارسي مودبانه براي مخاطب توصيه مي شود و مطمئنا از محسنات و زيبايي هاي كلام مي باشد اما كاربرد اين شاخص ها براي خود بستگي به افراد و موقعيت ها دارد. اما در هر صورت كاربرد زياد آن براي خود مودبانه به نظر نمي رسد.



«قواعد تركيب»

زبان به عنوان يك نظام كه كار آن ايجاد ارتباط ميان انسانها است داراي شكل‌هاي مختلف از قبيل گونه، لهجه و گویش است، زبان انساني داراي ويژگي دو ساختي زاايايي و نابه‌جايي است كه به شكل گفتار و صوت آشكار مي‌شود و آسان‌ترين راه ارتباط، ارتباط كلامي است. هر زبان از يكسري قواعد خاص پيروي مي‌كند تا بتواند كار ارتباط را انجام دهد تمام زبانهاي بشري از واج ساخته مي‌شوند و به واج هم منتهي مي‌شوند.

واج چيست؟ واج كوچكترين عنصر صوتي زبان است كه به تنهايي معني ندارد اما مي‌تواند معني بسازد و شامل صامت (حروف الفبا)  و مصوت (- - - ) (آ- ای- او) می باشد.

زبان فارسي 29 واج دارد براي تركيب واج‌ها در كنار يكديگر قواعدي وجود دارد كه به آنها قواعد واجي مي‌گويند.

1- قواعد واجي: واج‌ها براي هم‌نشيني در كنار يكديگر بايد يكي از الگوهاي هجاري زير را رعايت كنند:

1- صامت + مصوت كه (كِ)- يا – مو- سي

2- صامت + مصوت + صامت گُل- كار

3- صامت + مصوت + صامت + صامت گفت – خورد – كارد

نكته: در زبان فارسي: الف- واج‌هايي كه از نظر تلفظ نزديك به هم  هستند معمولاً در كنار هم نمي‌توانند بي‌فاصله بيايند مانند: (ت/ د)و(ب/پ).

ب- هیچ گاه دو صامت بی فاصله کنار یکدیگر نمی توانند قرار بگیرند هر به رعایت این اصول قواعد

 واجی می گویند.

2- قواعدهم نشيني، وقتي واج‌ها با رعايت اصول در كنار يكديگر قرار گرفتند و واژه‌ها را ساختند از تركيب واژه‌ها مي‌توان گروه و جمله ساخت.

قواعد هم‌نشيني مربوط شكل درست قرار گرفتن واژه‌ها در گروه است و اجازه نمي‌دهد گروهي مانند اين درخت دو زيبا ساخته شود يا «چپ دست كوچه» و ...  كه شكل درست آنها به ترتيب اين دو درخت زيبا و دست چپ كوچه یا کوچه دست چپ است رعايت اين قاعده را قواعد هم‌نشيني مي‌گويند.

نكته: به صورتهاي ممكن و غيررايج گروه‌هاي رسمي مثل «اين درختِ دو زيبا» و يا هر شكل غيررايج آن ذخيره‌ي زباني مي‌گويند.

3- قواعد نحوي: قبل از اينكه گروه‌ها تبديل به جمله شوند يك صافي بسيار دقيق جملات را از نظر كاربرد دستور مورد بررسي قرار مي‌دهد كه به اين صافي قواعد نحوي مي‌گويند.

مثال: علي علي را ديد. اين جمله از نظر دستوري نادرست است زيرا علي نمي‌تواند هم نهاد باشد و هم مفعول جمله باشد و يا جمله‌‌ي:‌ من به مدرسه مي‌رويم.

4- قواعد معنايي: بعد از اينكه جملات از نظر نحوي بررسي شدند قواعدي نيز وجود دارد كه جملات را از نظر معناي درست بررسي مي كند به اين قواعد، معنايي گفته مي‌‌شود.

مثال: مدادم با ناراحتي به كتابم نگاه كرد.

نكته: اين جمله در زبان ادبي داراي معنا است و مي‌توان گفت كه «جان بخشي» انجام داده‌ايم اما در زبان عادي معنايي ندارد.

5- قواعد كاربردي: جملات پس از ساخته شدن بايد در موقعيت‌هاي مختلف استفاده شوند.

هر جمله كاربرد خاص خود را دارد. مثلاً: جمله‌ي ساعت چند است؟ پاسخ خاص خود را دارد. اما اگر ما در جواب بگويیم. هواي خوبي است. قواعد كاربردي جملات را رعايت نكرده‌ايم.

مثال: من از مدرسه بيرون آمدم و تورم در اروپا افزايش يافت.

واحدهاي زبررنجيري گفتار:

الفباي خط مي‌تواند واژه‌ها و جملات را به راحتي نشان دهد اما از نشان دادن، حالات دروني مثل، خشم شادي، تعجب و …. ناتوان است بسياري از اين حالات را در هنگام حرف زدن مي‌توانيم با تغيير لحن و آهنگ جمله نشان دهيم ولي نوشتار از انجام اين كار ناتوان است؛ به اين واحدها كه الفبا از نشان دادن آنها ناتوان است. واحدهاي زبررنجيري گفتار مي‌گويند. كه مهم‌ترين آنها عبارتند از: آهنگ، تكيه، درنگ.

1- آهنگ: جملات خبري و جملات پرسشي كه كمله‌ي پرسش در آنها وجود دارد به جز(( آيا، هيچ و مگر)) آهنگشان، افتان است. منظور از افتان بودن آهنگ اين است كه جمله با صداي پائين آغاز مي‌شود سپس آهنگ آن بالا مي‌رود و در پايان افت مي‌كند تا سرانجام به سكوت مي‌انجامد.

مثال:‌ هوا ابري است.         کی هوا ابری است؟

- جملات پرسشي كه كلمات (آيا، هيچ و مگر) در آن‌ها وجود دارد و همچنين جملات پرسشي كه جواب آنها (بله/ خير) است آهنگ خيزان دارند يعني جمله با صداي پايين آغاز مي‌شود، بالا مي‌رود و ديگرآهنگ صدا پايين نمي‌آيد.

مثال: آيا علي به مدرسه مي‌رود؟                                       هوا ابری است؟                                    

2- تكيه: برجستگي تلفظ يكي از هجاهاي واژه را تكيه مي‌گويند.

هر كلمه داراي فقط يك تكيه است يعني فقط يك هجاي آن با شدت بيشتري تلفظ مي‌شود.

مثلاً در واژه كتابخانه كه از چهار هجاي كِ | تاب|خا|نِ ساخته شده است. هجاي آخر آن با شدت و كشش بيشتري تلفظ مي‌شود.

نكته1: جايگاه تكيه در كلمات متفاوت است. مثلاً در اسم و صفت در هجاي آخر است ولي ممكن است در فعلها در ابتدا و یاهجاي وسط و آخر بيايد.                                                                       

نکته2: تغییر جای تکیه می تواند معنی واژه را گاهی تغییر دهد.مثال:

1-گو| یا : ناطق و سخنگو                                           2-گو| یا    : ظاهرا

3- درنگ (مكث): رعايت نكردن درنگ معمولاً باعت ابهام در جمله مي‌شود. در زبان نوشتار درنگ  را با علامت ويرگول نشان مي‌دهند ولي در گفتار نشانه‌ي آن مكثي است كه بين واژه‌ها انجام مي‌شود. هر چند همه واژه‌ها نيازمند مكث نيستند تنها مواردي مورد نظر است كه رعايت نكردن آنها ابهامي ايجاد مي‌كند.

مثال: نه، رفتم نرفتم

نه، بابا اين طورها هم نيست نه بابا اين طورها هم نيست.

نظام معنايي زبان:

يكي از سطوح مطالعه‌ي زبان معناشناسي است و چون زبان يك نظام است ارزش دقيق معناي هر واژه در كنار ساير عناصر بهتر درك مي‌شود. پس هر عنصر زباني داراي دو معناي مستقيم و غيرمستقيم است كه معناي مستقیم همان معناي مشخص آن است و معناي غيرمستقيم بر اثر هم‌نشيني با عناصر ديگر مشخص مي‌‌شود.

مثال: واژه‌ي سير: داراي معناي مختلف از قبيل: اشباع شدن، نوعي سبزي، صفت براي رنگ و ... است هر كدام از اين معناها، معني مستقيم آنرا مي‌رساند اما هنگامي كه بگوييم: از خوردن  غذا سير شدم. به طور غيرمستقيم معناي كامل و دقيق آن را بيان كرده‌ايم پس كلمات به تنهايي حامل معنا يا پيامي كامل نيستند و بايد ؛ 1- آن را در جمله قرار دهيم. 2- با استفاده از رابطه‌ي كلمات مثل، تضاد،‌ مترادف، تضمن و... معني آن را مشخص كنيم.

مثلاً همان واژه‌ي سير را يا بايد در جمله قرار داد و گفت: سير، سبزي بدبويي است و يا به همراه روابط معنايي كلمات آن را بيان كرد مثل، ( سير و گرسنه) «تضاد»، (سير و اشباع شده) «مترادف» و............

نكته:‌ كنايه‌هاي زبان نيز از اين قاعده پيروي مي‌كنند يعني وقتي چند واژه را با هم تركيب مي‌كنيم و مي‌گوئيم: كله‌اش بوي قرمه‌سبزي مي دهد به هيچ وقت از معني واژه‌ها نمي‌توانيم معني جمله را درك كنيم و اگر كسي قبلاً مفهوم آن را نشنيده باشد. درك آن ممكن نيست. پس معنا يك امر ثابت و هميشگي نيست: مثلاً كلمه‌ي شوخ در زبان داراي معاني مختلفي در دوره‌هاي تاريخي بوده است از قبيل، چرك بدن، گستاخ، بذله‌گو و ….

اين مثال نشان مي‌دهد كه واژه‌ها در اثر گذر زمان و تغيير تحولات فرهنگي، سياسي مذهبي و اجتماعي مي‌توانند تغيير كنند و يكي از چهار حالت زير را به وجود آورند.

1-      واژه‌ها بر اثر گذر زمان كاملاً متروك و بدون استفاده شوند و فقط در لغت‌نامه‌ها و متون قديمي آنها را مي‌توان يافت مثل، برگستوان،باد افره،خوالیگرو........

2-      از دست دادن معناي قديم و گرفتن معنايي جديد.

مثل: سوگند كه در گذشته به معناي آب گوگرد را موزه به معني قسم خوردن است.

يا مزخرف: 1- آراسته شده باطلا 2- بيهوده و بي‌ارزش

كثيف: انبوه (گذشته) امرزوه به معني (پليد و چركين) است.

3-بدون تغيير معنا باقي مي‌مانند مثل: غم، شادي، گريه، دست،

4- هم معناي قديم را حفظ كرده‌اند و هم معناي جديد مي‌گيرند.

مثل پيكان 1- نوك تير 2- نوعي ماشين /  سپر/ يخچال ….

از آنجایي كه هر چه پديده‌هاي جديد به وجود مي‌آيد كلمات جديدي هم نياز است.

واژه‌هاي جديد به چند شيوه‌‌ي زير ساخته مي‌شوند:

1- تركيب: تركيب دو يا چند واژه‌ي قديمي كه معناي جديدي را مي‌سازند.

مثال: از تركيب هوا و پيما كه قبلاً در زبان بوده‌اند واژه‌ي جديد هواپيما ساخته مي‌شود

2- اشتقاق: با افزودن يك يا چند وند (جزء بي معني) به واژه‌ها، كلمات جديد ساخته ‌مي‌‌شوند مثال: عروس+ ك عروسك

3- علائم اختصاري: براي كوتاه شدن جملات معمولاً واج اول چند واژه را با هم تركيب مي‌كنند و واژه جديدي ساخته مي‌شود.

مثل: هما هواپيمايي ملي ايران    ساف:سازمان آزادی بخش فلسطین

اتكا:  اداره تداركات كارمندان ارتش

نقش هاي زبان:

هر زبان داراي چند وظيفه و نقش است كه مهم‌ترین آنها عبارتند از ايجاد ارتباط: محمل انديشه، حديث نفس و‌ آفرينش ادبي.

1- ايجاد ارتباط: مهم‌ترين نقش زبان است كه به دو شيوه انجام مي شود.

1- ايجاد حس هم زباني و هم دلي : مثلاً وقتي احوالپرسي مي‌كنيد و درباره هوا با كسي صحبت مي‌كنيد فقط خواسته‌ايد يك هم زباني ايجاد كنيد.

2- انتقال اطلاع به ديگران: مثلاً هنگامي كه شما به دوستتان كه از موضوع بي‌خبراست مي‌گوييد: فردا بازي بين دو تيم انجام نمي‌شوند هدفتان اطلاع رساني است.

2- محمل انديشه: مسلماً بدون زبان حتي نمي‌توان فكر كرد پس ما به كمك زبان مي‌توانيم درباره مفاهيم فكر كنيم. مثلاً وقتي مي‌گوييم: باران از ابرها مي‌بارد با تكيه بر زبان است كه مي‌‌توانيم فكر كنيم و درستي و نادرستي اين جمله را مشخص كنيم.

3- حديث نفس: به كمك اين ويژگي انسان مي‌تواند از خود و از درون خود سخن بگوييد مثلاً وقتي آهسته با خودمان سخن مي‌گوئيم: در واقع حديث نفس و وجود خود را بيان كرده‌ايم.

مثال: علی زیر لب گفت: امروز هم ممکن است دیر به مدرسه برسم.

4- آفرينش ادبي: شاعران و نويسندگان و گاهي افراد معمولي با استفاده از قواعد و ضوابط خاص كه جزء  نظام زبان نيستند بلكه بيشتر مربوط به فنون ادبي هستند مي‌توانند آثاري را بيافرينند كه از شكل و چارچوب معمول زبان خارج است و به ادبيات و علوم و فنون ادبي ربط پيدا مي كنند.

مثلاً وقتي شاعر مي‌گويد:

بگذار تا بگريم چون ابر در بهاران                                کزسنگ ناله خيزد روز وداع ياران

با استفاده از آرايه‌هاي ادبي مثل تشبيه و جان بخشي، استفاده از قافيه و استفاده از وزن شعر مفهومي را آفريده است كه از قواعد عادي زبان خارج است. شايد شكل عادي اين اينگونه باشد كه مي‌خواهم از دوري يارانم بسيار گريه كنم. كه اين جمله معمولی زبان را با استفاده از قواعد و فنون ادبي به اين بيت زيبا تبديل كرده است.

و مسلماً براي درك آفريده‌هاي ادبي بايد مجهز به همان علوم و فنون ادبي بود.

نكته: نقش‌هاي زبان از دوران كودكي به همراه رشد طبيعي آموخته مي‌شود بدون اينكه آموزش ببينيم (هر چند در نقش چهارم آموزش نيز لازم است) اما بايد بدانيم دانشي كه به طور طبيعي ياد مي‌گيريم محدود است و بايد با استفاده از دانشي گسترده اين چهار نقش زبان را پرورش داد.  



- شناسه ها ،تکواژوابسته تصریفی اند ودر شمارش تکواژها یک تکواژ محسوب می شوند .

2- تکواژ صفر / تهی( Φ ) نمود آوایی نداردامّا در شمارش یک تکواژ به حساب می آید ؛ مانند« است »  که 2 تکواژ است .

3- نقش نمای اضافه (-ِ )  یک واژه ، یک تکواژ و یک واج است .

4- (یِ ) ؛ یک واژه ، یک تکواژ ودو واج است .

5- « برایِ » یک واژه است و یک تکواژ ؛ زیرا ( -ِ ) زیر صامت « ی » متعلّق به خود واژه است .

6- نقش نمای اضافه ( -ِ ) وحروف پیوند مثل « و » به تنهایی یک واژه اند .

7- « ی » اسنادی در فعل ربطی ، یک واژه محسوب می شود . مثلاً « ی » در ، تویی دو تکواژ ( تو + ی )      « ی » اوّلی در« تویی » حرف میانجی است و در شمارش تکواژ به حساب نمی آید .

8- گروه فعلی بر روی هم یک واژه به حساب می آیدو ممکن است چندین تکواژ داشته باشد :                       

« داشتند برمی گشتند ، خواهم رفت ، خوانده است ، می رفت و ... »

9 -  هسته ی گروه قیدی قید یا اسم است .

10 - به بخشی از جمله ی مستقلِّ مرکّب که دارا ی پیوند وابسته ساز است جمله ی وابسته ( پیرو ) می گویند .

11 -  « ان » تکواژ گذرا ساز است. این تکواژبه بن مضارع بعضی از فعل های ناگذر افزوده می شود و آن را گذرا به مفعول می سازد ، همچنین به برخی فعل های گذرا .

12 -  تکواژ گذرا ساز « ان » جمله های دو جزیی را به سه و سه جزیی را به چهار جزیی تبدیل می کند .

13 برخی از مصدر ها مثل : شتافتن ، زیستن ، آسودن ، این تکواژ را نمی پذیرند .

14 -  برخی از فعل های ناگذر از مصدر های « آمدن ، رفتن ، ماندن و افتادن »  به شکلِ : 

                                   « آوردن ، بردن ، گذراندن/ گذاشتن ، انداختن » گذرا می شوند .

15 -  افعالی مانند « دیده شده است و ... » با وجودداشتن فعل معین ( کمکی ) ساده اند ، چون بن مضارع آنها یک تکواژ است بین  .  چنین فعل هایی در شمارش واژه ها یک واژه به حساب می آیند ، چون  افعال معین به تنهایی واژه نیستند .

16 -  فعل « ساده ( داشت خورده می شد ) مرکب ( او پدرش را دوست دارد ) پیشوندی ( برافراشت ، درغلتید ، واماند و ... ) » دربرخی افزودن پیشوندباعث تغییر معنا می شود :« افتادن برافتادن» دربرخی تغییرپدید نمی آید :

                                                                               « شمردن برشمردن»     

17 - واژه های « نیست ، باید ، پهناور ، ادبیّات » به ترتیب : « 3 ، 2 ، 3 ، 3 » تکواژ اند .

18 فعل هایی که به متمم نیاز مندند ، دارای حرف اضافه ی  اختصاصی اند ، امّا فعل هایی که به متمم نیاز ندارند ، دارای حرف اضافه ی اختصاصی نیستند ؛ مثلاً رفتن به این دلیل نیاز به متمم ندارد که با هر سه حرف اضافه ی « از، به ، با » کاربرد دارد . هم چنین است « رسیدن و آمدن و ... »   سارا ( به ، با ، از ) دانشگاه / دوستش رفت . اما نمی توان گفت : سارا با پدرش می نازد .

19 اگر « است ، بود ، شد و مشتقّات آن ها » در ساختمان فعل های دیگر به کار روند و فعل معین واقع شوند  فعل اسنادی نیستند : گفته است ، خورده بود و ...

20 جمله های دو جزیی بی فعل در حقیقت همان جمله های سه جزیی با مسند اند که فعل آن ها حذف شده است .

21 فعل های گروه « گردانیدن و هم معنی های آن : نمودن ، ساختن ، کردن  » همیشه جمله های چهار جزیی با مفعول و مسند می سازند .

22 - جمله های سه جزیی بی فعل در حقیقت همان جمله های سه جزیی با مسنداند با این تفاوت که به جای فعل « است » از واژه ی « یعنی » استفاده می شود .

23 شاخص ها عناوین و القابی اند که بدون هیچ نشانه ای یا نقش نمایی پیش از اسم می آیند . شاخص ها همیشه بدون فاصله در کنار هسته می آیند و در جای دیگر می توانند هسته ی گروه اسمی باشند .

24 نقش تبعی آن است که اسم یا گروه اسمی ، تابع نقش گروه اسمی قبل از خود باشد :     « معطوف ، بدل ، تکرار»

25 ملاک تشخیص واژه های ساده از غیر ساده وضعیّت امروزی آن هاست و اهل زبان پیشینه تاریخی زبان را در نظر نمی گیرند ، واژه های زیر ساده اند :

« تابستان ، زمستان ، دبستان ، ساربان ، خلبان ، شبان ، زنخدان ، ناودان ، خاندان ، سیاوش ، سهراب ، رستم ، تهمینه ، شیرین ، دستگاه ، استوار ، بنگاه ، پگاه ، غنچه ، پارچه ، کلوچه ، کوچه ، مژه ، دیوار ، دیوانه ، رادار »

26 هر واژه یک تکیه دارد : « آموزش و پرورش ، رخت و خواب ، کتاب خانه ، دهکده ، کفش و ... »

27 فرایند های واجی : « کاهش ( دست بند ، امضا و... ) ، افزایش ( خانه ی دوست ، خانه ای ، خیابان ) ، ابدال ( شنبه شمبه  اجتماع  اشتماع ، تخلیص  تلخیص ، نامَه  نامِه )، ادغام ( زود تر  زوتّر ، شب پره  شپّره )

29 کلمات دخیل کلماتی اند که در اصل فارسی نبوده اند ، اما در طول تاریخ با زبان فارسی آمیخته شده اند . « نشان دار( با ال : البتّه ، خاتم الانبیا، با تنوین : شخصاً ، حرف + اسم : علی رغم ، مع الوصف ) و بی نشان : کتاب ، کیف ، قلم و... »

30 تکواژ آزاد را« پایه » ووابسته را « وند » می گویند .

31 اسم ها از نظر ساخت : 1- ساده « کیف ، کتاب و... » 2 -  مرکب « کتاب خانه ، آبدارخانه ، و... » 3 - مشتق « گلزار ، دهکده ، ترشی ، و ... » 4 - مشتق مرکب « دانش سرا ، دادوبیداد ، دوچرخه و... »

32 برخی از واژه های مشتق بیش از یک وند دارند : « ناهماهنگی ، ناشنوایی ، بی مسؤولیّتی و... »

33 تكواژهاي آزاد دستوري شامل : 1- حروف پيوند 2- حروف اضافه 3- را مفعولي 4- حروف ندا

5- ضمايرشخصي متصل و منفصل 6- مخفف زمان حال بودن « -َ م ، ي ، يم ، يد ، ند = هستم ، هستي و ...

7 ضماير اشاره ، پرسشي ، مبهم 8-  نقش نمای اضافه (-ِ ) 

34   تكواژهاي وابسته ي تصريفي شامل : 1- «ي» نكره 2 نشانه هاي جمع 3- «تر/ ترين » 4- شناسه ها 5- جزء پيشين فعل ها ( مي ، ﺑـ ، ﻧـ مي روم ، بروم ، نروم ) 6- پسوند گذرا ساز ( ان ) 7- پسون هاي ماضي ساز ( اد ، يد ، ست ، ت ، د افتاد ، كشيد ، دانست ، كُشت ، خورد )  8- تکواژ صفر / تهی( Φ )

34- « همان و همين » يك تكواژ به حساب مي آيند .

35 « ان » در پلكان مجموعه ساز است و واژه ساده به حساب مي آيد .

36 « هم چون و هم چنين و اين چنين » به خاطر داشتن يك تكيه يك واژه و دو تكواژاند ؛ « چنين » صرف نظر از دستور تاريخي ، فقط يك واژه و يك تكواژ است .

37 - درصورتی که: ۴ تكواژ-  وقتی که : ۳ تكواژ - چنانچه : ۲ تكواژ   پروردگار : ۲ تكواژ- پرندگان : ۳ تكواژ

38 - تکواژ ماضی ساز درشمارش تعداد تکواژها محاسبه نمی شود. (*۱- ((اد)) مثل: افتاد    ۲- ((د)) مثل :خورد    ۳- ((ست)) مثل: دانست    ۴- ((ت)) مثل:کشت  ۵- ((ید)) مثل: پوسید . دراین واژه ها بن مضارع بااین تکواژهاترکیب می شود. )

* البته لازم به تذكّر است كه در برخي از اين موارد جاي بحث وجود دارد وقطعي نيست و اجماع كلّي وجود ندارد ولي در بين بسياري هم اتفاق نظر زيادي در اين موارد وجود دارد .

 


ادبیات 2

                                                                                                       

بسمه تعالی                                                                                                                    ساعت شروع : ........................................ وقت آزمون:70 دقیقه

مدیریت آموزش وپرورش شهرستان                                                                 تاریخ امتحان : ...............................................................

سوالات درس :  ادبیات فارسی 2                                                                                   نام و نام خانوادگی : ........................................................

رشته:                                                                                                                             شماره دانش آموزی:.......................................................

کلاس:                                                                                                                           نمره و امضای دبیر : .......................................................

 


ردیف

سوالات

بارم

 

 

1

 

2

3

4

5

6

7

8

 

9

 

10

 

11

الف) معنی و مفهوم شعر و نثر(6 نمره)

بیت ها و عبارت های زیررا به نثر روان برگردانید.

خود تو منو تلکه کردی.

 

ماه ايارش آواز ماست.

آدم را كفري مي كنند.

در آن اثنا صداي زنگ تلفن بلند شد.

از زيارت جمالش مسرور و مشعوف شدم.

الهي مگذار ما را به كه و مه.

مگر از كدام باده ي مهر مست بودي/كه با تازيانه ي هشتاد زخم بر خود حد زدي.

آيينه ي سكندر جام مي است بنگر                                        تا بر تو عرضه دارد احوال ملك دارا

 

موي سپيد را فلكم رايگان نداد                                             اين رشته را به نقد جواني خريده ام

 

في الجمله نماند از معاصي منكري كه نكرد و مسكري كه نخورد.

 

به سوي عيب چون پويي گر او را غيب دان بيني .

 

 

5/0

 

25/0

25/0

25/0

5/0

25/0

75/0

1

 

1

 

75/.

 

5/0

 

 

 

 

ب) لغت(2نمره)

معنی لغت های مشخص شده را بنویسید.    

1- چشم مارا ضياي خود ده.                                                     2- بت پرستي كي كند گر برهمن بيند مرا.

3- بي زلت و بي گناه محبوسم.                                                  4- به زاغه ي گوسفندها رفته بود.

5- از هر سو رقعه ها به او فرستادند.                                          6- از آن دهان كه هراي شير مي خروشيد.

7- چند صد ذرع بيشتر فاصله نبود.                                                8- جامه اش شولای عریانی است.

2

 

1

2

3

4

 

5

6

 

پ) خودآزمایی (3نمره)

شاعر زيبايي باغ بي برگي را در چه مي داند؟

از ديدگاه موسوي گرمارودي كدام وي‍‍‍‍ژگي حضرت علي (ع) سبب تحير تاريخ شده است؟

عبارات « ما بقي را نقدا خط بكش و بگذار سماق بمكند » یعنی چه؟

طرحي از يك زندگي چه نوع نوشته اي است؟

 

در شعر مسافر شاعر چه صفاتي را به دوست خود نسبت مي دهد؟

پولک نشان شدن دستمال در شعر مسافر نشانه چیست؟

 

 

5/0

5/0

5/0

5/.

 

5/ .

5/ .

 

1

 

2

3

4

5

6

ت) دانش های ادبی (3 نمره)

قبل از نيما چه كساني در عرصه شعر جريان نوآوري را پيگيري كردند؟(دو مورد)

 

كدام آرايه ادبي در بيت زير به كار نرفته است؟ «محبوسم و طالع است منحوسم          غمخوارم و اختر است خونخوارم»

1)واج آرايي                2)مراعات النظير            3)ايهام              4)تشخيص

كداميك از شخصيت هاي زير از مشهورترين نويسندگان ادب پايداري سياهان است؟

1)اثل مانين                2)پابلونرودا                   3)هريت بيچر استو           4)فرانتس فانون

دو ويژگي مهم شعر اخوان ثالث را بنويسيد.

نام نويسنده ي هر يك از آثار زير را بنويسيد.

آن روزها:............................ آزادي و تربيت:..........................گارگران دريا:...........................آتش خاموش:............................

هر يك از آثار زير در كدام نوع ادبي مي گنجد؟

1)خوشه هاي خشم:............................................. 2)بچه هاي آسمان:................................................

 

5/0

25/.

 

25/.

 

5/.

1

  

5/.

 

1

 

 

 

2

 

3

4

5

 

6

7

 

8

9

درک مطلب (4نمره)

با توجه به بيت «به دو چشم خون فشانم هله اي نسيم رحمت     كه ز كوي او غباري به من آر توتيا را» :

الف)«هله» يعني: ...............................

ب)« را » در اين بيت به چه معني است؟

پ)در « نسيم رحمت » كدام آرايه ديده مي شود؟

با توجه به بيت « تهمتن برآشفت و با نوش گفت          كه رهام را جام باده است جفت » :

رهام از نظر رستم چگونه انساني است؟

در بيت « به نام خداي جهان آفرين         بيانداخت شمشير را شاه دين » مفهوم «بيانداخت شمشير را » چيست؟

مفهوم عبارت « از نگاه علي همه چيز رنگ باخته بود » را بنويسيد.

مفهوم قسمت مشخص شده عبارت زير چيست؟

لگري مبهوت و متحير شد اما سرانجام از جا در رفت.

در جمله « مردم اين جزيره از اشراف فارس هستند.» واژه ي « فارس » به چه معنا است؟

شاعر در بيت « آتش چنان سوخت بال و پرت را            كه حتي نديديم خاكسترت را » دوست شهيد خود را به چه چيزي تشبيه كرده است؟

گوينده ي عبارت « اگر ممكن بود چهار دندان مرا بكشند و دندان شاه خوب شود حاضر بودم» دارنده ي كدام ويژگي است؟

در شعر «ريشه پيوند» منظور شاعر از « در سينه ام هزار خراسان نهفته است » چيست؟

 

75/.

 

 

5/.

 

25/.

5/.

5/.

 

25/.

5/.

25/.

5/.

 

شعر حفظی (2 نمره)

تا كمال علم او.......................................                     .............................بر صحرا نهاد

................................................................                      لحظه لحظه جاي ديگر پا نهاد

دست هر...............................شهر....................................است

خاك .....................................................مي شنود.

 

5/ .

5/ .

5/ .

5/ .

 

موفق باشید

بارم: 20

 

 

 

 



نام و نام خانوادگی:

باسمه تعالی

 

امتحان درس: ادبیات فارسی 2

تاریخ امتحان: 2/3/88

سال تحصیلی: 88-87

نام و نام خانوادگی دبیر:  

زمان امتحان: 60 دقیقه

پایانی نوبت: خرداد ماه

کلاس و رشته: علوم انسانی

کد دانش آموز:

 

ردیف

کل سئوالات در 2 صفحه تایپ شده است (صفحه 1)   نمره:                      نام و نام خانوادگی و امضاء مصصح

بارم

 

الف) خود آزمایی و درک مطلب (8 نمره)

 

1-

با توجه به ابیات زیر به پرسش ها پاسخ دهید.

به سر بایست رفتن در طریق کربلا ای دل                     که تا یابی طواف پادشاه دین و دنیا را

غلط کردم به پا رفتم از آن سرما ربود از من                  گناه از جانب من بود جرمی نیست سرما را

ولی معذور می دارم که در راه تمنـایت                        چنان بودم که از مستی ز سر نشناختم پا را

 

 

الف- چرا راه کربلا را باید با سرطی کرد؟

 

5/0

 

ب- منظور از پادشاه دین و دنیا کیست؟

 

5/0

 

ج- در بیت دوم، دو آرایه ی ادبی بیابید.

 

5/0

 

د- «سر از پا نشناختن» کنایه از چیست؟

 

5/0

2

در عبارت «انوشروان به خواب اندر چنان دید که بادی از آسمان بیامدی.» نوع «ی» را بنویسید.

 

25/0

3

در عبارت «به هزار فیس و افاده سطری در بالای آن نوشت»کدام ویژگی نژ جمال زاده دیده می شود؟

 

25/0

4

«خسرو در این پرگار عیب نقاش کرده است.» مقصود از «پرگار» چیست؟

 

25/0

5

در مصراع «عاشقی را یک فسرده بدید» نهاد کدام است؟

 

25/0

6

مفهوم بیت زیر را بنویسید.

«کی رفته ای ز دل که تمنا کنم تو ر ا                        کی بوده ای نهفته که پیدا کنم تو را »

 

5/0

7

در بیت «برلب جو بود دیواری بلند                  بر سر دیوار تشنه ی دردمند» تشنه و دیوار نماد چیست؟

 

5/0

8

در بیت «در دفتر زمانه فتد نامش از قلم              هر ملتی که مردم صاحب قلم نداشت» بر کدام اندیشه ی محوری تأکید می کند؟

 

5/0

9

شعر «شب مهتاب» در کدام نوع ادبی جا می گیرد؟ با ذکر دلیل توضیح دهید.

 

 

 

5/0

10

بیت مستانه کاش در حرم و دیر بگذری          تا قبله گاه مؤمن وتر سا کنم تو را» بیانگر کدام دیدگاه عرفانی است؟

 

5/0

11

عبارت کنایی «دست کسی را در حنا گذاشتن» یعنی چه؟

 

5/0

12

بنای طنز عمدتاً برچیست؟ و هدف نهایی آن کدام است؟

 

5/0

13

شکل امروزی ترکیب های زیر را بنویسید

رنگ ریخت:                                                                 در رسیدن:

 

5/0

ردیف

کل سئوالات در 2 صفحه تایپ شده است (صفحه 2)   نمره:                      نام و نام خانوادگی و امضاء مصصح

بارم

14

در مصراع «هر لحظه دارم نیّتی چون قرعه ی رمّال ها» وجه شبه چیست؟

 

 

5/0

15

با توجه به مصراع «گر چه لب دریا هست از دجله زکات استان» زکات گیرنده، به کدام موضوع اشاره دارد؟

 

 

5/0

 

ب) اشعار و عبارات زیر را به نثر روان بنویسید. (4 نمره)

 

1

در من منگر تا دگران چشم ندارند              کز دست گدایان نتوان کرد ثوابی

 

 

1

2

اسباب تمنّع و علل ترفّع در غایت ساختگی بود .

 

 

75/0

3

در برگ ریز باغ زهرا برگ کردیم.

 

 

75/0

4

پس مرا بدان اذلال و استهانت چرا دور فرمودی کردن؟

 

 

5/0

5

پی ناقه اش رفتم آهسته، ترسم             غباری به دامان محمل نشیند

 

 

5/0

6

جواب پیران مسکت باشد.

 

 

25/0

7

دیگر روز انوشروان تافته شد.

 

 

25/0

 

ج) سبک شناسی و تاریخ ادبیات (2 نمره)

 

1

هر یک از آثار زیر از کیست؟

الف) عدل الهی                                                                      ب) رجعت سرخ ستاره                 

 

 

2

توجه به مسائل اجتماعی و سیاسی و موضوعات روز از ویژگی های فکری کدام سبک است؟

 

25/0

3

چیستان ها از صورت های دیگر ادبیات ....................................... است.

 

25/0

4

شهرت و محبوبیت طنز گل آقا، نخست با ستون «................................» در روزنامه اطلاعات آغاز شد.

 

5/0

5

یکی از پیشتازان شعر مذهبی امروز را نام ببرید.

 

25/0

6

یک مورد از مختصات نثر دوره ی سامانی را بنویسید.

25/0

 

د) حفظ شعر (1 نمره)

 

 

هر یک از ابیات زیر را کامل کنید.

 

1

نی محزون مگر از تربت فرهاد دمید                                  که کند شکوه ز ......................................................

5/0

2

موج می کوبد به روی ..................................    پخش می گردد چنان مشتی به جای افتاده ......................

5/0

 

برفراز باشید

 

15

 


ادبیات 2

نام ونام خانوادگی :                              باسمه تعالی                         امتحان درس :زبان فارسی(2)     نام ونام خانوادگی دبیر:

                                                                                                                                          

کلاس ورشته :دوم عمومی                                                         تاریخ امتحان :                     زمان امتحان : 75دقیقه                                                                     

کد دانش آموز:                                                                     سال تحصیلی :                             پایانی نوبت : دوم خرداد

                                     آموزشگاه : 

 

 


 ردیف  کل سوالات درچهارصفحه تایپ شده است  (صفحه 1)  نمره :           نام ونام خانوادگی وامضای مصحح                        بارم

           تذکرات :  

 

       الف – زبان شناسی (4) نمره

1-          کدام گزینه درست نیست ؟                                                                                                       5/0

الف – (زبان) یکی از توانایی های ذهن انسان است .

ب- (گفتار) فقظ نمود آوایی زبان است .

ج- گوناگونی درسبکها ولهجه ها به یگانگی زبان آسیب می رساند .

د- رفع واصلاح اشتباهات گفتار برعهده ی زبان است .

 


2-    علت این که ما جملات را درحین نوشتن درذهن خود تکرار می کنیم چیست ؟                                            5/0

 

 

 


3-   یک مثال بیان کنید که درزبان به ازای چند واج فقط یک حرف درنوشتار وجود داشته باشد .                           5/0

 

 


4-   کلمه «گذشت » به ترتیب چند هجا وچند واج دارد .                                                                           5/0 

 

 


5-       جمله ی زیررا کامل کنید :

واژه سازی به منظور هرچه غنی ترکردن واژگان زبان ورفع کمبودهای واژگانی رانقش اصلی .............گویند.     5/0 

 


6-   نوع ساخت واژه ی کلمه ی (عالی ترین ) رابنویسید .                                                                         5/0

 


7-   نوع تکواژهای کلمه ی (خریدار ) رابنویسید.                                                                                   5/0

 

8-   واج وحرف چه تفاوتی باهم دارند؟                                                                                               5/0

 


       ب- دستورزبان ( 8 نمره )

 

1 -  کدام گزینه ازنظر مطابقت نهاد جدا وپیوسته درست نیست ؟                                                                 25/0

       الف: کتاب ها ازدستم رهاشد                       ج: امیربادوستش به کوهنوردی می روند.

        ب : کتاب ها ازدستم رهاشدند                     د:  امیربادوستش به کوهنودی می رود .

 


     2-    جمله ی «کودک آرام ومعصوما نه خوابیده است » چند جزئی است ؟                                                    25/0

        

3-   سوم شخص جمع مضارع اخباری ازمصدر (دیدن ) رابه شکل مجهول بنویسید.                                           5/0              

نام ونام خانوادگی :                              باسمه تعالی                         امتحان درس :زبان فارسی(2)     نام ونام خانوادگی دبیر:

                                                                                                                                          کلاس ورشته :                       تاریخ امتحان :                     زمان امتحان : 75دقیقه                                                                 

کد دانش آموز:                   مدیریت /اداره آموزش وپرورش                                      آموزشگاه : 

 

 


 ردیف  کل سوالات درچهارصفحه تایپ شده است  (صفحه 2)  نمره :           نام ونام خانوادگی وامضای مصحح                        بارم

           تذکرات : 

 

4-      کدام گزینه فعل کمکی ندارد ؟

  الف : پذیرفته ا م                 ب : نوشته شده است            ج: دوست دارم             د: داشته باشد             25/.

 


5-      نوع اسمهای زیرراازلحاظ ساخت مشخص کنید :                                                                        1

  دستاورد                 پونه                 پاسداری                        دبیرستان   

                                   

6-    درجمله ی «زیباترین گل سرخ باغ تقدیم توباد»                                                                        25/1  

        الف – چند گروه اسمی وجود دارد ؟

ب‌-     نوع وابسته هارا درگروه های اسمی بنویسید.

 


7-    نمودار نوع درختی جمله ی «علی کتاب داستان رامطالعه کرد» رسم کنید .                                              75/0

 

 

 


8-   «دست طمع»                        و«شیفته ی آزادی »                           چه نوع اضافه ای هستند ؟            5/0                      

 


9-        دربیت زیرضمیرها ومرجع آنها رامشخص کنید :                                                                                1

     بیاموزمت کیمیای سعادت                            زهم صحبت بدجدایی، جدایی

 

     قدرپدرومادرخودرابدان

 

 


10-    تعیین کنید درکدام جمله متمم قیدی ودرکدام جمله متمم اجباری به کاررفته است ؟                                        5/0  

           احمد ازکوه دماوند آمد

           احمد به کوه دماوند نگریست

 


   11-   واژه ی غمگین رادردوجمله طوری به کارببرید که درجمله اول مسند ودرجمله دوم قید باشد .                          5/0 

 

     

   12-    درعبارت زیرپیوند وابسته ساز ،جمله ی هسته وجمله ی وابسته رامشخص کنید .                                     75/0

               تا ازجان ودل نکوشیم به آزادگی وسرفرازی نخواهیم رسید .

 

 


13   -   درعبارت های زیرشبه جمله هارامشخص کنید :                                                                               5/0

ای برادر! بابدان منشین                                      افسوس که گوهر حقیقت رانیافته ایم

نام ونام خانوادگی :                              باسمه تعالی                         امتحان درس :زبان فارسی(2)     نام ونام خانوادگی دبیر:

                                                                                                                                          

کلاس ورشته :دوم عمومی       تاریخ امتحان :                     زمان امتحان :75 دقیقه                                                                 

کد دانش آموز:                   مدیریت /اداره آموزش وپرورش       سال تحصیلی :        پایانی نوبت : دوم خرداد

                                     آموزشگاه : 

 

 


 ردیف  کل سوالات درچهارصفحه تایپ شده است  (صفحه 3)  نمره :           نام ونام خانوادگی وامضای مصحح                      بارم

           تذکرات : 

 

پ – نگارش (5 نمره)

 

1-   کدام گزینه ویژگی زبان محاوره رابیان نمی کند                                                                               25/0  

         الف – شکسته شدن کلمات                                         ج- سادگی زبان

          ب – ثابت بودن ارکان دستوری                                   د- استفاده ازلغات واصطلاحات عامیانه

 


2-   انتخاب عنوان کتاب «ازماست که برماست » براساس چه شیوه ای صورت گرفته است                                25/0  

 

3-   تلفظ درست کلمه درفرهنگ معین به چه صورت مشخص شده است ؟                                                     25/0  

 


4-   دوخط موازی «//»در لغت نامه ی دهخدا  نشا نه ی چیست؟                                                                     25/0                                                                                          

5-   دوفهرست معتبر فارسی را نام ببرید .                                                                                           5/0  

  

6-        شیوه ی ارجاع کتابهای مرجع یا کتابهایی که به شکل گروهی تدوین شده اند رابه صورت                               5/0

       (صحیح یاغلط ) مشخص نمایید                         

       نام خانوادگی نویسنده ، نام نویسنده ، نام کتاب ، محل نشر ، ناشر ، نوبت چاپ، سال چاپ ، جلد ، صفحه

 


7-   نوع گزارش های زیررا مشخص کنید :                                                                                         5/0                                                     

       الف- گزارش برای ایجاد یک شهرک صنعتی

       ب- گزارش یک مأمور ازکنترل بخش های مختلف یک کارخانه

       

8-   داستان زیررابه گونه ای مناسب به پایان برسانید وعنوان مناسب برای آن انتخاب کنید :                                 1  

       آن دوران روزهای خوشی داشتیم باعدّه ای ازبچه ها روزها وشب ها را درکنارهم سپری می کردیم خاطرات

       خوشی ازآن ایّام درخاطرم است امّا این روزها دوامی نداشت یک روز ..........

 

 

 

 

9-   عبارات زیرراکامل کنید :                                                                                                         5/1

        الف : مراحل تهیه مقاله پس از جمع آوری اطلاعات ویادداشت برداری عبارتند از:

1-                                                                                                                                                   2 –

2-                                                                                                                                                   4-

ب : حجم مقاله به ...............و....................بستگی تام دارد .

 

  

نام ونام خانوادگی :                              باسمه تعالی                         امتحان درس :زبان فارسی(2)     نام ونام خانوادگی دبیر:

                                                                                                                                          پایانی نوبت : دوم خرداد

                                     آموزشگاه : 

 

 


 ردیف  کل سوالات درچهارصفحه تایپ شده است  (صفحه 4)  نمره :           نام ونام خانوادگی وامضای مصحح                       بارم

           تذکرات : 

 

       د – املاوبیاموزیم (3نمره )

 

1-    جملات زیرراویرایش کنید :                                                                                                       1      

       الف : سؤال پرسیدن ازندانستن بهتراست .

 

        ب: زکریای رازی حکیم نامی ای بود .

 

        ج: نیروگاه نکا ازسوی مهندسین جوان راه اندازی شده است .

 

        د: بین آن ها امضاء قرارداداجباری است .

 

 


2-   درترکیب های زیر غلط های املایی را بیابید واصلاح کنید :                                                                75/0 

      خاستگاه اجتماعی – نظم وانظباط – محظوظ وبرخوردار – ضیاع وعقار – مضیغه وتنگنا- شماره گزاری اجناس

 

    

       اطفای آتش – اعاظم وبزرگان –

 

3-    کاربرد شکل اختصاری یک کلمه درچه صورت دراملاصحیح است ؟توضیح دهید                                          5/0

 

 


4-    جمله ی زیررابه صورت گسترده بنویسید :                                                                                     5/0

 

       امام حسین (ع) وتسلیم ؟!

 


5-   بافعل « می پرهیزم » همراه حرف اضافه ی مناسب یک جمله بنویسید .                                                 25/0

 

       

 


                                                                                                                          جمع کل           20                         

 

                                                                                               

 

       موفق باشید                                                                                    


ادبیات 3

نام و نام خانوادگی :

کلاس :

رشته :

کد دانش آموزی:

 

باسمه تعالی

سازمان آموزش  و پرورش استان چ.ب

مدیریت آموزش و پرورش منق ی بن

آموزشگاه :....................................

 

 

آزمون پایانی نوبت دوم درس ادبیات فارسی(3)

رشته : ریاضی فیزیک – علوم تجربی

تاریخ آزمون:      /3 / 1388

مدت پاسخگویی: 80 دقیقه

نام دبیر : ........................

سؤالات در 3 صفحه تایپ شده است

ردیف

صفحه ی یک

نمره

1

معنی ومفهوم شعر ونثر ( 6 نمره )

بیت ها وعبارت های زیر را به نثر روان برگردانید .

1) منّت خدای را که طاعتش موجب قربت است .

2) سردی استاد از سنگینی نفسش پیداست .

3) از شنیدن اسم شهر، قند در دلم آب می شد.

4) ملّت عشق از همه دین ها جداست.

5) باز رفتیم توی نخ گلدسته ها . 

6) ز نیرنگ زالی بدین سان درست .

7) از هر کران بانگ رحیل آید به گوشم .

8) به پاس یک دل ابری ،دو چشم بارانی                    پر است خلوتم از یک حضور نورانی

9) دست هوا به رشته ی جان بر گره زده ست           نزد گره گشای هوا می فرستمت  

10) صیاد شادمان گشت و به تگ ایستاد تا ایشان را در ضبط آرد و کبوتران اضطرابی می کردند و هر یک خود را می کوشید .  

11) خاک سیه بر سر او کز دم تو تازه نشد             یا همگی رنگ شود یا همه آوازه شود

 

 

 

5/0

25/0

25/0

25/0

25/0

5/0

5/0

75/0

75/0

1

1

2

معنی واژه ها ( 2 نمره )

معنی واژگان مشخص شده را بنویسید .

الف)  زمان فرّه ی جوانی را می پژمرد .                          ب) در خبر است از صفوت آدمیان .   

پ) هم خطواتش متقارب به هم .                            ت)  در مضیفی طالب شمع آمدند .

ث) این چه ژاژ است و چه کفر است و فُشار .             ج)  سکوتی ابهام آمیز بر همه جا حکمفرما بود .

چ) جامه ای بلند و گشاد که بر دوش اندازند چارق است یا طیلسان؟ 

ح) کدام گزینه با سه گزینه ی دیگر متفاوت است؟

       1) کُرند                        2)  باره                       3) غاشیه                    4) سمند  

2

 

3

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ردیف

خود آزمایی ( 3 نمره )

الف) در بیت زیر منظور از تقصیر چیست ؟

بنده همان به که زتقصیر خویش                           عذر به درگاه خدای آورد

ب) تاگور در شعر خود « آنان که فانوسشان را بر پشت می برند سایه هاشان پیش پایشان می افتد » چه کسانی را در نظر دارد ؟  

پ) نویسنده در عبارت زیر از چه شیوه ی بیانی استفاده کرده است؟

« دار و ندار ما هم اشتباها به دست حضرات دولتی و ملّتی به یغما رفت »

 

صفحه ی دو

 

25/0

 

 

25/0

 

 

25/0

 

 

 

نمره

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ت) با توجه به شعر« آفتاب / خار وخس مزرعه ی چشم تو » چرا شاعر آفتاب را خار و خس چشم جانباز می داند ؟

ث) در عبارت زیر از دکتر شریعتی منظور از مادر چیست؟

« این فرزند فراموشکار مادر خویش را از یاد می برد و با یادآوری نوروز به دامن وی باز می گردد »

ج) با توجه به بیت « جان گدازی اگر به آتش عشق  / عشق را کیمیای جان بینی» شاعر چه چیزی را شرط دست یابی به کیمیای عشق می داند؟ 

چ) منظور شاعر از مصراع دوم بیت زیر چیست ؟

بشکن دل بی نوای ما را ای عشق                                این ساز شکسته اش خوش آهنگ تر است

ح) در بیت زیر مرجع ضمیر تو کیست و « خطّ پایان بودن » یعنی چه ؟

          کسی که نقطه ی آغاز هر چه پرواز است                         تویی که در سفر عشق خطّ پایانی

 

 

5/0

 

 

25/0

 

 

5/0

 

 

5/0

 

5/0

 

 

4

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

دانش های ادبی (3 نمره)

الف) وجود سیمرغ و رویین تنی اسفندیار به زمینه ی ............................. حماسه اشاره دارد . 

ب) کدام شاعر در قصاید تعلیمی خود انسان را به آزادگی و خردورزی و علم اندوزی دعوت می کند ؟

1) عطّار نیشابوری   2) ناصرخسرو قبادیانی     3) فخرالدین اسعد گرگانی       4) عبدالرّزاق اصفهانی

پ)  درست یا نادرست بودن عبارت های زیر را مشخص نمایید.

1) تذکره الاولیا و مختارنامه از آثار منثور عطار است .                                     

2) حسب حال گزارش نویسنده از زندگی ، حالات و احساسات خویش است.

ت) این توضیح معرف چیست ؟

به ارزیابی آثار از نظر زبان و اصول و قواعد آن می گویند : …………….

ث) در جمله ی « بنات نبات در مهد زمین بپرورد » دو آرایه ی ادبی مشخص کنید .                  

ج)  ابیات زیر در چه قالبی سروده شده است ؟

سر سبزترین بهار تقدیم تو باد                                       آوای خوش هزار تقدیم تو باد

گفتند که لحظه ای است روییدن عشق                              آن لحظه هزار بار تقدیم تو باد

چ)  اثر دیگری از نویسندگان هر یک از آثار زیر نام ببرید.

1) مدیر مدرسه :                         2) تنفس صبح :                     3) تحفه الاحرار :

ح) در بیت « راز نهان دارو خمش ور خمشی تلخ بود / آن چه جگر سوزه بود باز جگرسازه شود» واژه ی «خمش » دارای چه آرایه ای است ؟

 

 

25/0

 

25/0

 

5/0

 

 

25/0

 

5/0

 

25/0

 

75/0

 

25/0

5

 

 

 

 

 

 

ردیف

درک مطلب ( 4 نمره )

الف) عبارت « پرده ی ناموس بندگان به گناه فاحش ندرد » بر کدام صفت خداوند دلالت دارد ؟

ب)  در بیت « بسیار منی کرد و زتقدیر نترسید / بنگر که از این چرخ جفا پیشه چه برخاست » تاکید شاعر بر چه موضوعی است  ؟

 

 

صفحه ی سه

 

25/0

 

 

25/0

 

 

 

نمره

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

پ ) کدام گزینه از مفهوم عبارت زیر دریافت نمی شود ؟  « چون ایشان حقوق مرا به طاعت و مناصحت بگزاردند و به معونت و مظاهرت ایشان  از دست صیاد بجستم ، مرا نیز از عهده ی لوازم ریاست بیرون باید آمد و مواجب سیادت را به ادا رسانید »

       1) احساس مسئولیّت و عمل به تکلیف                             2) فرماندهی و فرمانبرداری

       3) بخشایش و چشم پوشی از جرم                                  4)  همکاری و حق شناسی

ت) با توجه به متن زیر به پرسش ها پاسخ دهید :

     « چون حسنک بیامد ، خواجه برپای خاست ؛ چون او این مَکرُمَت بکرد ، همه بر پای خاستند . بوسهل زوزنی برخشم خود طاقت نداشت ؛ برخاست نه تمام و بر خویشتن می ژکید . خواجه احمد او را گفت : « در همه ی کارها ناتمامی » وی نیک از جای بشد . »

1)  عصبانیت بوسهل  چه دلایلی داشت ؟

2) « بر خویشتن می ژکید »  یعنی چه ؟    

3) « را » در چه معنایی به کار رفته است ؟

ث)  در ابیات زیر شاعر چه امری را نکوهش می کند ؟

عاقبت از خامی خود سوخته                                    رهروی کبک نیاموخته

کرد فرامش ره و رفتار خویش                         ماند غرامت زده از کار خویش

ج) بیت زیر چه پیامی را به انسان یادآوری  می کند؟

آن گورهای نکنده با التهابی مکنده                خود چشم های زمین است مانده به راه من و تو

چ ) با توجه به بیت زیر ، به پرسش ها پاسخ دهید:  

« یار بی پرده از در و دیوار                                  در تجلّی است یا اولی الابصار » :

1) استعاره ، کنایه و مجاز را در بیت مشخص کنید .

2) مخاطب شاعر کیست ؟

3) مفهوم نهایی بیت با کدام اندیشه ی عرفانی مطابقت دارد ؟

 

 

25/0

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

5/0

25/0

25/0

 

25/0

 

 

 

5/0

 

 

75/0

25/0

5/0

 

 

6

شعر حفظی ( 2 نمره )

الف) واژه های کدام گزینه برای کامل کردن بیت زیر مناسب است ؟

« ......... از شعشعه ی پرتو  ........... کردند                     باده از جام ............... صفاتم دادند »

1) فارغ / برات / تجلّی                                         2) بی خود / ذات / تجلّی           

 3) فارغ / حیات / جلوه                                         4) بی خود / ثبات / جلوه

ب) ابیات زیر را کامل کنید :

1) ای  .......................... جانم به طاقت آمد                 از بس که دیر ماندی چون شام روزه داران

2) خیمه ی انس مزن بر در این کهنه رباط                       که اساسش همه ………...……… است

 3) ساقیا بده جامی زان  …………………..                  تادمی برآسایم زین …………………

 

 

 

5/0

 

 

 

5/0

5/0

5/0  

 

                                                                                              چراغ اندیشه تان همواره فروزان باد

                                                                                                         


نکته ها

تاملی در مفهوم چند بیت کتاب ادبیات فارسی عمومی ( پیش دانشگاهی )

 

الف – رباعی :

حسنت به ازل نظرچودرکارم کرد                بـنـمود جمـــال وعـــاشــق زارم کــرد

مـن خفتــه بـدم به نـاز درکتم عدم                 حسن تو به دست خویش بیدارم کرد

 

به قدیم بودن عشق اشاره دارد عراقی در غزلی دیگر می گوید :

 

عشــق شوری در نهـاد مـا نهـاد                    جـان مـا را در کـف ســودا نهـاد

شـور وغوغـایی برآمد از جهــان                   حسن او چون دست در یغما نهاد

چون در آن غوغا عراقی را بدید                    نـام او سـر دفـتـر غـوغــا نهـاد

 

وقدیم بودن عشق درونمایه ای است که اکثر عرفا بدان پرداخته اند

احمد غزالی می گوید:

    اصل عشق از قدم  قدم رود

 

سعدی می گوید:

 

همه عمربرندارم سر از این خمار مستی /  که هنوز من نبودم که تو در دلم نشستی

 

مولانا می گوید:

 

پیشتر از خلقت انگور ها                           خورده می ها ونموده شورها

 

وگویا این رباعی هیچ ارتباطی با مفهوم درس نیایش ندارد

 

ب- در بیت :

 

 بگفتا گر کند چشم تو را ریش           بگفت این چشم دیگر دارمش پیش

(ص45)کتاب پیش دانشگاهی  که ظاهرا مفهوم آن چنین است :

اگر درفراق او چندان گریه کنی که از گریه فراوان چشم سر تو کور گردد چه خواهی کرد ؟ خسرو  می گوید

چشم دیگر(چشم دل) را تقدیم او می کنم

وگرنه آن مفهوم ظاهر آبکی است وبا هنر سخن سرایی نظامی سازگار نیست

 

ج- در بیت :

 چو شبنم اوفتاده بدم پیش آفتاب              مهرم به جان رسید وبه عیوق بر شدم

 

( ص 50) به نظر می رسد در واژه "مهر" ایهام وجود دارد نه ایهام تناسب  یعنی ارجاع( مهر) به مشبه به معنی "عشق" وبه مشبه به (شبنم) به معنی خورشید است واینگونه ایهام در سعدی سابقه دارد سعدی در بیتی می گوید:

 

مثال: راکب دریاست حال کشته ی عشق          به ترک بار بگفتند وخویشتن رستند

 

ارجاع واژه(بار)به( راکب دریا ) معنی بار واثاثیه وبه(کشته عشق)به معنی تعلقات است در حقیقت گونه ای از استخدام است

 

د‌-      دربیت :

 گویند روی سرخ تو سعدی که زرد کرد    اکسیر عشق بر مسم افتاد و زر شدم

 مصرع اول ودم با توجه به شبکه پیچیده ایهام که معهود ذهن همکاران واستادان است یک مفهوم دارد اکسیر عشق روی سرخ ( مس ) را  زر (زرد) کرد جدای از ایهام تناسب که در روی  وجود دارد محض اطلاع این ایهام در حافظ هم بکار رفته است

 ازکیمیای مهر تو زرگشت روی من / آری به یمن لطف شما خاک زر می شود

 

باسمه تعالی

الف )در رباعی صفحه 68

هر سبزه که بر کنار جویی رسته است         گویی زلب  فرشته خویی رسته است

پا بر سر سبزه تا به خواری ننهی              کان سبزه زخاک لاله رویی رسته است

در بیت اول سبزه کنار جوی به خط سبز کنار لب تشبيه  شده است  که در گذشته نشان  زیبایی بوده است نزاری قهستانی گوید:

خط سبزه ش نگرید آمده بر گرد لبش

                                              اینک آن خضر کزین چشمه ي حیوان برخاست

بعضی از همکاران به تبعیت از کتابهای مکمل درسی خاک  لاله رورا در مصرع چهارم به دو معنی حمل می کنند (خاکی که لاله  می روید-خاک انسان زیبا)که ظاهرا نمی تواند درست با شد چون با تفکر خیام که عبرت پذیری و تامل و تدبردر مرگ باشد سازگار نیست. وهمان خاک انسان زیبا معنی می دهد یعنی انسان زیبا معنی می دهد  یعنی انسان زیبا  که مرده و خاک شد سعدی می گوید:

آهسته رو که بر سر بسیار مردم است                 این جرم خاک را که تو امروز بر سری

ب)  در رباعی صفحه 70

کس چون تو طریق پاکبازی نگرفت               با زخم نشان سر افرازی نگرفت

زین پیش  دلاورا کسی چون تو شگفت             حيثيت مرگ را به بازی نگرفت

 در بیت اول درنشان ایهام تناسب وجود درد  و نشان به معنی مدال است  که با زخم که خود نشانی است مراعات نظیر دارد.

 در درس پرورده گویی  ص 74

اگر پای در دامن آری چو کوه         سرت ز آسمان بگذرد در شکوه

زبان در کش ای مرد بسیار دان        که فردا قلم نیست بر بی زبان

به نظر  می رسد دو بیت  موقوف  المعانی باشند یعنی اگر چون کوه گوشه ای گیری سرت به آسمان برسد  زبان در کش...

اگر  این گونه نباشد ارتباط معنایی دوبیت ضعیف می گردد و در ضمن کوه به جهت گوشه گیری  ذاتا و به خودی خود سرش به آسمان  می رسد این هم نظری است.

صفحه 79 عبارت "گلگونه مردان خون ایشان است ظاهرا معنی آن اين است  زیور و زینت مردان راه حق شهادت آنهاست.

درابتداي درس حلاج  قتیل الله به مفهوم شهید عشق است چون ما دو نوع شهادت داریم یکی که در جنگ با دشمن می  میرد  و دوم که در راه عشق و رسیدن به معشوق می میرد.

رباعی :

غازی به ره شهادت اندرتک و پوست          غافل که شهید عشق بالاتر از اوست

 در روز قیامت این بدان کی ماند              کاین کشته ی دشمن است  و آن کشته دوست

در مسمط منوچهری دامغانی صفحه 92 بیت :

چوک ز شاخ درخت خویشتن آویخته          زاغ سیه بر دوبال غالیه آمیخته

معنی  و مفهوم مصرع دوم چنین می با شد "زاغ به سبب گشت و گذار در باغ و بوستان  به جهت فرارسیدن فصل بهار خوشبو شده است "حتی زاغ که مظهر فصل سرد زمستان است

بعضی از همکاران بر این عقیده اند که زاغ به پرهای خود غالیه سیاه زده است و رنگ سیاه او بهمين جهت است که البته غلط می باشد چون زاغ به خودی خود سیاه است در صورت قبول این معنی حشو قبیح در بیت نمودار می گردد .ادامه دارد...................



شرح بعضی از نکات درس اول

1- منّت خدای را...: را در اینجا حرف اضافه است و به معنای مخصوص: سپاس مخصوص خداست

2- به شکر اندرش مزید نعمت: برای متمم دو حرف اضافه به کار رفته است. معنا: شکرگزاری خدا باعث افزایش نعمت است. تلمیح به آیه ی لئن شَکَرتُم لأزیدنَِّکُم. همچنین مولوی: شکرنعمت نعمتت افزون کند// کفر، نعمت از کفت بیرون کند.

3- از دست و زبان... : سئوال مطرح شده در این بیت استفهام انکاری است. یعنی پاسخ آن منفی است.معنا: از دست و زبان هیچ کس بر نمی آید...

4- باران رحمت ...: باران رحمت و خوان نعمت اضافه ی تشبیهی است.رحمت اهی چون باران است و نعمت هایش چون سفره ای.

5- پرده ی ناموس بندگان...: پرده ی ناموس اضافه ی تشبیهی است. پرده دری کردن کنایه از آبرو ریزی است.در این جمله به ستّار العیوب بودن خدا اشاره شده است. همچنین در وظیفه ی روزی ... به رزّاق بودنش.

6-فراش باد صبا را ...: فراش باد صبا اضافه ی تشبیهی است. فرش زمرّدین استعاره از سبزه ها.دایه ی ابر بهاری و بنات نبات(دختران گیاه) و مهد زمین هم اضافه ی تشبیهی است. را در این جملات به معنای حرف اضافه ی «به» به کار رفته.معنا: به باد صبا امر کرده تا همچون فرّاشی سبزه زار بگستراند . به ابر بهار دستور داده تا گیاهان را برویاند.

7- درختان را به خلعت: معنا: به عنوان لباس نوروزی بر تن درختان برگ های سبز رنگ پوشانده است و به مناسبت آمدن فصل بهار بر سر شاخه ها شکوفه را چون کلاهی قرار داده. در گذشته کلاه داشتن نشانه ی بزرگی و احترام بوده است.

8- ابرو باد و مه ... : در این بیت در مصراع اول مراعات النظیر به کار رفته. و ابر و باد و مه مجازا به معنای تمامی موجودات. تلمیح به آیه ی سَخَّرَ لکم اشمس و القمر...غفلت به مفهوم جهل و نادانی است. نان هم به معنای مجازی رزق و روزی است.

9- چه غم دیوار امّت... : امت به معنای پیروان یک مذهب است.بیت استفهام انکاری است. تلمیح به داستان نوح و مصراع دوم یک تمثیل است.

10- ایزد تعالی در او نظر نکند: به کنایه: به او توجه نمی کند.

11-بازش بخواند، باز اعراض کند. ضمیر ش : مفعول است. در بار دیگرش هم همینطور.

12- عاکفان کعبه ی ... : گوشه نشینان(عابدان)بزرگی خدا – کعبه ی جلال اضافه ی تشبیهی است. واصفان حلیه ی جمال: وصف کنندگان زیور جمال الهی.

13- گر کسی وصف او... : معنا اگر کسی از من بخواهد که خدا را برایش توصیف کنم. من که عاشقی دلداده ام چگونه از خداوند بی نام و نشان چیزی بگویم. وجود عاشق در معشوق فنا شده است و کسی از کشته صدایی نمی شنود.

14- سر به جیب مراقبت فرو بردن: به تفکر فرو رفتن- بحر مکاشفت: اضافه ی تشبیهی : دریای کشف حقایق الهی. - معاملت: همان مراقبت و مکاشفت و به کنایه سیر و سلوک عرفانی است.- بوستان هم همان منظور را دارد- ما را: را حرف اضافه است و به معنای برای.

15- درخت گل: گلستان حقایق و معارف الهی - 

16- دامنی پر کنم هدیه ی اصحاب را: دامنی از معارف را برای هدیه به یاران جمع کنم.

17- بوی گلم چنان ... : ضمیر م در گلم مفعول است.- ضمیر م در دامنم مضاف الیه است برای دست. معنا: بوی گل( جمال الهی ) آنچنان مرا از خود بیخود کرد که اختیار از دستم رفت( اختیارم را از دست دادم).

18- ای مرغ سحر ... : ای عارف، رسم عاشقی را از پروانه یاد بگیر. که جانش را از دست می دهد ولی اعتراض نمی کند.- کسانی که ادعای رسیدن به خدا را دارند در حقیقت بیخبرند زیرا کسی که از عشق واقعی آگاه شد، کسی از و نمی تواند کسب خبر کند. تلمیح به حدیث: من عَرَفَ اللهَ کلَّ لسانُه. مولوی می فرماید: هر که را اسرار حق آموختند//مهر کردند و دهانش دوختند.

 

شرح ترکیب بند جمال الدین

19-ای کسی که گذرگاه تو از کنار درخت سدره در آسمان هفتم می گذرد و آنچنان مقامت بلند است که گنبد عرش تکیه گاه توست. قبه ی عرش استعاره ی مکنیّه است. یعنی عرش به بارگاهی تشبیه شده که دارای گنبد است. مفهوم بیت بلندی مقام پیامبر است.

20- ای کسی که آسمان نهم از گوشه ی کلاه تو افتاده است.- طاق نهم رواق: طاق رواق نهم: آسمان نهم(فلک الافلاک)

21- عقل در رکاب تو و خدمتگزار توست و دین در پناه تو به آرامش می رسد.- در رکاب کسی دویدن کنایه از خدمت گزاری است.

22- ماه با تمام زیبایی گردنبند اسب توست و شب با تمام سیاهی حاشیه ی پرچم توست.- پرچم هم به معنای ضاهری خود به کار رفته و هم به معنای گیسو ی پیامبر(ایهام)

23- آسمان با تمام بلندی خاک پای توست و در مقابلت بی ارزش است و عقل با تمام بزرگی در مقابل تو چون طفلی است.

24- خداوند به خاطر بزرگداشت تو به نام تو قسم خورده است.

25- خداوندی که عقل را نگهبان جان قرار داده است نام تو را در کنار نام خود ذکر کرده است.- رقیب: نگهبان

ترکیب بند چیست؟

قالبی شعری است که از به هم پیوست چند غزل با قافیه های مختلف تشکیل یافته و این غزل ها با بیتی غیر تکراری به هم پیوند می خورند.   شکل ترکیب بند:

......................................*       ................................*

...................................         ..................................*

...................................         ..................................*

..................................          ..................................*

                          ............................+

                          ............................+

.................................#        ............................#

...........................           ...........................#

..........................           ............................#

..........................           ............................#  

   

درس2 رستم و اسفندیار

1- چو شد روز...: گبر: لباس جنگی- ببر: نوعی زره- وقتی روز شد رستم لباس جنگی پوشید و زره را برای محافظت از تن بر روی آن پوشیید

2- کمندی به فتراک…:فتراک: ترک بند،تسمه ای چرمی که به زین می آویختند- باره:اسب- کمندی به ترک بند چرمی خود بست و بر آن اسب بزرگ اندام سوار شد

3- بیامد چنان تا …: دل پر از باد : کنایه ای است از اظهار آه و تأسف – رستم اینگونه بر لب رود هیرمند آمد در حالی که آه و افسوس دلش را فراگرفته بود و نصیحت هایی بر لب داشت(بین دو لب در دو مصراع جناس تام است)

4- خروشید…: فریاد برآورد ای اسفندیار خجسته، حریف تو آمد،خودت را برای جنگ آماده کن (فرخ اسفندیار:موصوف و صفت مقلوب است. در اصل اسفندیار فرخ است)

5- 6- چو بشنید…: دوبیت موقوف المعانی است- وقتی اسفندیار این سخنان را از رستم شنید،گفت، من از لحظه ای که بیدار شده ام آماده ی نبرد بوده ام

7- 8- بفرمود تا…:ترکش:تیردان- دستور داد تا لباس جنگی و کلاه خود و جعبه ی تیر و نیزه اش را پیش او بردند. لباس جنگ را بر تن کرد و کلاه شاهی را بر سر گذاشت

9-10-11- چو جوشن…: وقتی اسفندیار لباس جنگ پوشید، بخاطر قدرت و بر اثر نیرو و نشاطی که داشت، نیزه را بر زمین زد و از روی زمین به روی زین اسب پرید همانند پلنگی که بر پشت گور خر قرار بگیرد و او را به بیقراری و به واکنش وادار کند

12- بر آن گونه…: اینگونه رستم و اسفندیار به جنگ با یکدیگر رفتند. انگار که در جهان هیچ خوشی وجود نداشت

13- …….

14- خروش آمد…: اسب آن ها فریادی برآورد که انگار میدان جنگ از هم گسیخته شد

15 تا19- رستم با لحنی خشن گفت: ای شاه خوشبخت و شاد، اگر طالب جنگ و خونریزی و نبرد سخت هستی،بگو سوارانی از اهل زابل که خنجر کابلی دارند بیاورم و در این جنگ آن ها را به نبرد با هم مشغول کنیم و خودمان استراحت کنیم. آرزوی تو جنگ و خونریزی و دیدن پیکار است.

20- چنین..: اسفندیار اینگونه پاسخ داد که چرا بیهوده گویی می کنی

21- چه باید…: گر به معنای یا به کار رفته است- من نیازی به جنگ با زابلیان ندارم و یا اینکه با سپاه کابل نبرد کنم

22- مبادا…: راه و رسم در جنگ اینگونه نیست و این کار در دین من شایسته نیست

23- …..

24- تو را گر…: تو اگر به کمک نیاز داری بیاور من به کمک نیازی ندارم

25-  نهادند پیمان..: دو جنگی: دو جنگجو – دو جنگجو چنان پیمان جنگی بستند که هیچ کس به آن ها کمک نکند.

26 – نخستین به نیزه…: ابتدا به وسیله ی نیزه با یکدیگر درگیر شدند و از لباسشان خون جاری شد

27- ز نیروی…: به خاطر نیرویی که اسب ها وارد می کردند و ضربه هایی که دو پهلوان می زدند، شمشیرهای سنگین شکسته شد

28- چو شیران…: همانند شیران جنگجو آشفته شدند و خشمگینانه بدن یکدیگر را مورد ضربات هم قرار دادند

29- همان دسته…: همچنین دسته ی گرزهای سنگین هم شکست و دست دو پهلوان از جنگیدن فروماند

30- گرفتند…: دوال کمر: کمر بند- تگاور: تیزرو- بعد از آن کمر بند یکدیگر را گرفتند.اسب ها زیر این فشار سر خود را خم کردند

31- همی زور کرد…: هر دو برای به زمین زدن یکدیگر تلاش کردند اما هیچ کدام از پشت زین تکان نخورد

32- پراکنده گشتند…: برگستوان: میدان جنگ را رها کردند در حالی که لباس هایشان پاره پاره بود و اسب هایشان خسته

33- کف اندر…: دهانشان پر از خاک و خون و کف آلوده بود و لباس هایشان پاره پاره

34- فراموش کردی…: ای رستم سیستانی ، مگر تیر و کمان و قدرت و نیروی مرد جنگجو(من-اسفندیار)را فراموش کرده ای

35- به خاطر حیله های زال تنت سالم شده وگرنه مرگت حتمی بود(پای کسی گور جستن کنایه هست)

36- بکوبمت زین…: ضمیر ت در فعل بکوبمت مضاف الیه یال است- آنگونه گردن را بر زمین بکوبم که زال از این به بعد تو را زنده نبیند

37- بترس از…: از خداوندی که این جهان متعلق به اوست بترس، عقل و احساس خود را تباه نکن

38- من امروز…: من به خاطر جنگیدن نیامده ام بلکه به خاطر عذر خواهی و حفظ اعتبار و آبرو آمده ام

39- تو با من…: تو با من ظالمانه می جنگی و چشم عقلت را بسته ای

40- 41- کمان را…: کمان را آماده کرد و آن تیر گزی که نوکش را در آب رز(سم) پرورده بود در کمان قرار داد و در حالی که سر خود را به آسمان گرفته بود

42-43- گفت ای خدایی که خورشید را آفریده ای و ای کسی که قدرت و شکوه و علم ما را می افزایی. تو از جان و توان و نیّت من آگاهی داری

44- تو آگاهی که ….آن قدر تلاش می کنم تا اسفندیار از جنگیدن منصرف شود

45- تو می دانی که اسفندیار ظالمانه با من می جنگد و راه و رسم مردانگی از بین رفته

46- به باد افره…: بادافره: مجازات- مگیر: باز خواست نکن- ای خدایی که ماه و تیر را آفریده ای ، به خاطر این گناه مرا مجازات و از من باز خواست نکن

47- …..48…..49- خم آورد بالای…: سهی: بلند- قامت بلند اسفندیار را که چون سروی راست قامت بود خم کرد و دانش و شکوه و بزرگی او از او دور شد.



باسمه تعالی زبان فارسی 2 سال چهارم کلیه ی رشته ها اسفند 89 نام ونام خانوادگی ..........

1-"   دانشگاه های من "  حسب حال کدام نویسنده است ؟

الف)  امیل زولا             ب) ماکسیم کورکی              ج)دکتر طه حسین            د) آلفونس دوده

2- موضوع کدام کتاب ، حسب حال است ؟

الف)  یکی بود یکی نبود            ب)سووشون               ج)سر نی               د)بدایع الوقایع

3- مولف کتاب " الایام " کیست ؟

الف)  دکتر زرین کوب             ب)دکتر طه حسین         ج)سید محمد امین         د)میرزا طاهر تنکابنی

4- یکی قطره باران زابری چکید " یاد نامه ای در باره ی کدام نویسنده ی معاصر را به یاد می آورد ؟

الف)  احمد آرام            ب)محمد پروین گنابادی             ج)دکتر زریاب خویی            د)دکتر یوسفی

5- کدام اثر شرح حال امام محمد غزالی است ؟

الف)  شرح زندگانی من           ب)صفیر سیمرغ         ج)فرار از مدرسه          د)جست وجو در تصوف

6- کدام کتاب در شرح حال مولانا نوشته شده است ؟

الف)  از کوچه ی رندان           ب)پله پله تا ملاقات خدا          ج)فرار از مدرسه      د)یکی قطره باران

7- مولف " اسرار التوحید فی مقامات الشیخ ابو سعید " کیست ؟

الف)  ابو سعید ابو الخیر           ب)عطار نیشابوری           ج)عبد الرحمان جامی             د)محمدبن منور

8- مفهوم عبارت " بی خویشتن نشسته بود ، خواجه وار وپای بگرد کرده " توصیف چگونه فردی است ؟

الف)  اندوهگین           ب)بیمار                    ج) فروتن                        د) مغرور

9- با توجه به معنی ، املای کدام کلمه درست است ؟

الف)  ازار شلوار         ب) عاذر از ماه های رومی          ج)عذار پوزش          د) عزار رخسار

10- معنی کدام واژه غلط است ؟

الف)  ورنایان جوانان        ب) متصوفه صوفیان       ج) مقامران والا مقامان        د)  ازار شلوار

11- با توجه به عبارت " سهل است ، چغزی و صعوه ای نیز بر روی آب می رود " معنی چغز چیست ؟

الف)   سنجاقک           ب)قور باغه         ج)ماهی               د)مار آبی

 12-"  به قول مردمان خطی به وی فرو نتوان کشید " معادل کدام اصطلاح امروزی است ؟

الف)  برچسب زدن به کسی   ب)سر کیسه کردن مردمان   ج)مردم را به چیزی نگرفتن   د) همه را سر وته یک کرباس دانستن

13- با کاروان حله  را مولف کدام کتاب تالیف کرده است ؟

الف)  اعیان الشیعه          ب) بامداد اسلام          ج) آزادی مجسمه               د) کارنامه ی سفر چین

14- در کدام ترکیب غلط املایی وجود ندارد ؟

الف)  واقعات قرایب               ب)سلابت شریعت           ج) مخاطب معاند               د)  حصار عبوص

15- معنی کدام کلمه نادرست است ؟

الف)  تبتل دگر گونی         ب) تضرع زاری         ج)تهجد شب زنده داری           د)تفقد دلجویی

16- معنی " خشک دستی " با توجه به عبارت " تنگ عیشی او ناشی از خست وخشک دستی نبود " چیست؟

الف)  بخل           ب) ریا             ج) طمع               د) قناعت

17- " به تقریبی " در عبارت " مشایخ دیگر هر کدام به تقریبی حاضر می شدند " یعنی چه ؟

الف)   به وقتی          ب) به صورتی            ج) به تنهایی                  د) به مناسبتی

18- املای کدام کلمه درست است ؟

الف)  ظیف مهمان        ب) تبطل از جهان بریدن          ج) ذندیق بی دین         د) حضیض پستی

19-  آزادی مجسمه اثر کدام نویسنده ی معاصر است ؟

الف)  غلامحسین مصاحب       ب)محمد علی اسلامی ندوشن      ج) رسول پرویزی         د) جلال آل احمد

20- در کدام گزینه یکی از دو حرف نزدیک به هم  حذف شده است ؟

الف)  سر خورده          ب) ره نورد             ج) شیر خوارگی            د) کبوده

21- در کدام ترکیب آرایه ی تضاد وجود دارد ؟

الف)  سایه ی گیسوی نگار    ب) این چرخ کج مدار ج) این شیخ همیشه شاب    د) آن بی بها ناسزاوار پوست

22- شبیه بودن سخن سعدی به همه وبه هیچ کس شبیه نبودن کدام ویژگی کلام اوست ؟

الف)  دشوار ومصنوع بودن    ب) سهل وممتنع بودن      ج) موزون ومسجع بودن         د)کوتاهی عبارات

23- در عبارت " کز عشق نبوده هرگزم بهر " ؛ (م) چه نقشی دارد ؟ الف)  متمم      ب) مفعول       ج) مضاف الیه                 د) نهاد

24- در بیت " خر گم شده را بخواند کای یار   اینک خر تو بیار افسار " کلمه ی خر در مصراع دوم با کدام آرایه ی ادبی مطابقت دارد ؟ الف)  تناقض                   ب) استعاره              ج) تشخیص                   د) حس آمیزی

 

   25- مفهوم عبارت «بي خويشتن نشسته بود خواجه وار و پاي بگرد کرده» وصف چگونه فردي است؟

1) اندوهگين 2) بيمار 3) فروتن 4) مغرور  

   26- مؤلف «پله پله تا ملاقات خدا» کيست؟

1) دکتر غلامحسين يوسفي 2) دکتر عبدالحسين زرين کوب 3) اقبال لاهوري 4) عباس اقبال آشتياني  

   27- نويسنده کدام يک از زندگي نامه ها و شرح احوال بزرگان علم و ادب دکتر عبدالحسين زرين کوب نيست؟

1) پله پله تا ملاقات خدا 2) پیرگنجه در جستجوي ناکجا آباد 3) غزالي نامه 4) فرار از مدرسه  

   28- کدام گزينه درباره کتاب«اسرار التوحيد مقامات شيخ ابوسعيد» نادرست است؟

1) اين کتاب درباره شيخ ابوسعيد است و در سه باب فراهم آمده است 2) نواده ي ابوسعيد به نام محمدبن منور، آن را تأليف کرده است 3) نمونه اي زيبا از شرح حال نويسي است 4) شيخ ابوسعيد آن را براي ارشاد خلق و تهذيب اخلاق ايشان ، نوشته است  

   29- کدام عبارت از نظر املايي بدون غلط است؟

1) از زندگي به قدر ضرورت تمتع مي برد 2) او در طريق تبطل و انقطاع،خويشتن را از «خود» خالي کرده بود
3) در زبان فارسي اهدي نتوانسته است مانند او حرف بزند 4) اين صافي صحار اوست که سخن را مي پالايد
 

   30- در کدام ترتيب غلط املايي وجود ندارد؟

1) واقعات قرايب 2) سلابت شريعت 3) مخاطب معاند 4) حصار عبوص  

   31- کدام پاسخ صحيح است؟

1) مغازي ازواقدي 2) الغارات از قاضي ابرقو 3) قصص الانبيا از ميرزا طاهر تنکابني 4) اعيان الشيعه از ابوسحاق ثقفي  

   32- مؤلف کتاب «الايام» کيست؟

1) دکتر عبدالحسين زرين کوب 2) دکتر طه حسين 3) سيدمحمد امين 4) ميرزا طاهر تنکابني  

   33- «کم زني» در جمله ي «هر گونه اهانت وايذار را با خونسردي کم زني مقابله مي کرد» چيست؟

1) بدگماني 2) بي توجهي 3) مهرباني 4) هوشياري  

   34- معني «کم زني» در جمله ي در هر گونه اهانت و .... را با خونسردي و کم زني مقابله مي کرد» چيست؟

1) خوشرويي 2) بزرگواري 3) ريشخند 4) بي توجهي  

   35- کدام گزينه از عبارت «اگر چه صحبت را بر خلوت ترجيح مي داد، باز عزلت را از صحبت کساني که در قيد تعلقات باقي مانده بودند، بهتر مي ديد» دريافت نمي شود؟

1) روي آوردن و ميل به افت و خيز با همنوعان وارسته 2) ترجيح تنهايي به همراهي و همنشيني با دنيا دوستان
3) برتري نهادن انزوا و گوشه نشيني، از دوستي با فرزندانگان 4) اجتناب از معاشرت با دلبستگان حيات مادي
 

36- مفهوم جمله ي «با تسليم به طريقت ، پاي ارواح از دام تعلق خاک مي دهيد» چيست؟

1) اظهار عجز و ناتواني، آدمي را از گرفتاري به دست زورمندان نجات مي بخشيد 2) روي آوردن به راه خداشناسي، روح انساني را به از وابستگي جهان مادي آزاد مي کرد 3) پذيرفتن مخاطرات سفر، به جسم و روح آدمي نشاط و اعتماد مي بخشيد
4) سر فرود آوردن به اهل سير وسلوک ، آدمي را از علايق مادي و معنوي آزاد مي کرد
 

   37- محتواي کدام کتاب «حسب حال» است؟

1) الايام 2) بريد السعاده 3) عقل سرخ 4) سير الملوک
38- کدام گزينه براي کامل کردن عبارت زير، مناسب است؟
«سيره و مغازي، گزارش زندگي و جنگ هاي پيامبر اسلام (ص) است و از انواع مشهور آن مي تان به ... اشاره کرد.
1) لباب الالباب محمد عوفي 2) با کاروان ... دکتر عبدالحسين زرين کوب 3) رجال ماقماني 4) سیره رسوال الله  عباس زریاب
39- معني «خشک دستي» در عبارت «اين تنگ عيشي براي او نوعي رياضت نفساني بوده ناشي از خمت و خشک دستي نبود» چيست؟ 1) بخل 2) ريا 3) طمع 4) قناعت
40- کدام کتاب در شرح حال مولانا نوشته شده است؟
1) از کوچه ي رندان 2) پله پله تا ملاقات خدا 3) فرار از مدرسه 4) يکي قطره باران
41- عبارت «به قول مردمان خطي به وي فرو نتوان کشيد» معادل کدام اصطلاح امروزي است؟
1) به گفته ديگران نمي شود او را از دور خارج کرد 2) با حرف مردم نمي شود به او برچسب زد
3) به قول مردم نمي شود اعتمادکرد 4) با فتواي مردم نمي شود او را نابود کرد
* باتوجه به متن زير به سؤالهاي شماره 42 و 43 پاسخ دهيد. آورده اند که شيخ ما ابوسعيد- قدس ال..روح العزيز. روزي در نيشابور روي اسب نشسته بود و جمع متصوفه در خدمت او. به بازار فرو مي راند ، جمعي ... مي آمدند، برهنه، هر يکي از ارپاي چرمين پوشيده و يکي را برگردن گرفته مي آوردند. چون پيش شيخ رسيدند شيخ پرسيد که در اين کيست؟ گفتند: «امير ... است» شيخ او را گفت که «اين اميري به چه يافتي؟ گفت: « اي شيخ به راست باختن و پاک باختن» شيخ نعره اي بزد و گفت: «راست باز و پاک باز و اميرباش».
42- شيوه تعليم شيخ چگونه بوده است؟
1) بهره گيري مثبت از هر سخن و عمل ناپسند 2) تشويق و تحريک گناهکاران براي رسيدن به اهدافشان
3) برخورد خشونت آميز و فرياد کشيدن بر سرگناهکاران 4) نهي از منکر به روش مستقيم
43- کدام گزينه دريافت مي شود؟
1) پاسخ امير ... به شيخ طنز آميز و اهانت آميز بود 2) صداقت و اخلاص، عامل اصلي ترقي و تعالي است
3) همراهان شيخ، جمعي از برنايان و مسکينان بودند 4) مخاطب شيخ، يکي از اميران و فرمانروايان محلي بوده است
44- با توجه به عبارت «گفت ، سهل است ، چغري و صعوه اي نيز بر روي آب مي رود» معني «چغره » چيست؟ 
1) سنجاقک 2) قورباغه 3) ماهي 4) مار آبي
45- «ياران را از اين که تکيه بر فتوح و نذور اهل خير نمايند، تخديرشان مي نمود» يعني ...
1) از مريدان مي خواست که خلق الله را از ثروت اندوزي و اسراف ورزي ، دور کنند 2) دوستان خود را از دلبستگي به گرفتن هداياي نيکوکاران، برخورد مي داشت 3) مردم را از دادن هديه و .... به ياران خود باز مي داشت. 4) ديگران را از وابستگي ها و مال اندوزي ها و کسب ثروت ، منع مي کرد
46- در کدام گزينه، به ترتيب ، نام اثري از «ابواسحاق ثقفي» و «ابواسحاق نيشابوري» آمده است؟
1) الغارات- قصص العلما 2) الغارات- قصص الانبياء 3) اعيان الشيعه ، سيرت رسول الله 3) سيره رسول الله- مغازي
 

 

 

 

.



نكات مهم درس بيست و يكم

 اسوالد اشپنگلر كتاب انحطاط غرب را در خلال جنگ جهاني اول نوشته است و در آن اعلام كرد كه تمدّن غربي و ارزش هاي مسلط آن به پايان خود نزديك مي شود.

 مفهوم پُست مدرنيسم را اولين بار فدريكو دي اونيس،نويسنده ي اسپانيايي،در كتاب گزيده ي شعر خود بكار برد.

 مدرنيسم در حقيقت آن شيوه اي بود كه از سنّت فراتر مي رفت.

 خرد – حقيقت – سنّت – اخلاق و تاريخ عناصر سازنده ي پست مدرنيسم هستند.

 خورخه لوييس بورخِس آرژانتيني – مارسل پروست فرانسوي – ساموئل بِكِت انگليسي و جيمز جويس ايرلندي از نويسندگان بزرگ مكتب پست مدرنيسم هستند.

 در انتظار گودو مهمترين اثر پست مدرن بكت بود كه شهرت او را عالم گير كرد.

 ارنست همينگوي از چهره هاي درخشان رمان نويسي آمريكاست.

 وداع با اسلحه ، خورشيد هم چنان مي درخشد ، زنگ ها براي كه به صدا در مي آيند ، پيرمرد و دريا و برف هاي كليمانجارو از آثار ارنست همينگوي مي باشند.

 شهرت و اعتبار جيمز جويس بر پايه ي چهار اثر داستاني « دوبليني ها ، تصوير هنرمند در مقام يك مرد جوان ، يوليسيز و بيداري فين گان ها» او استوار است.

 تي.اس.اليوت   شاعر ، منتقد و نمايش نامه نويس انگليسي مي باشد.

 اثر مشهور تي.اس.اليوت منظومه ي بلند The Waste Land  است كه در ايران به نام هاي سرزمين بي حاصل، خراب آباد و سرزمين هرز ترجمه شده است.

 خشم و هياهو شاهكار فاكنر در رمان نويسي است.

 قهرمان اصلي رمان خشم و هياهو ابلهي به نام بنجي است كه عقلش در سه سالگي مانده است.

 فاكنر بزرگ ترين رمان نويس آمريكايي بين دو جنگ جهاني شناخته شده است.

 جيمز جويس به دليل ضعف بينايي، بيش تر از طريق صداها، حساسيت خويش را به محيط اطرافش نشان داده است.

 همينگوي در زنگ ها براي كه به صدا در مي آيند، چنين پيام ميدهد : «مرگ هر انسان جانم را مي كاهد ؛ چرا كه با تمام بشر در هم آميخته ام و بدين سان هرگز نمي پرسم كه ناقوس براي كه مي نوازد ؛ چرا كه مي دانم براي توست.

 كامو در خلال جنگ دوم جهاني به گروه مقاومت فرانسه بر ضد آلمان پيوست.

 دموكرات از نظر كامو « دموكرات كسي است كه اجازه بدهد مخالفش نظر خود را بگويد و  مي پذرد كه به آن نظر ها فكر كند».

 محاكمه – قصر و امريكا از رمان هاي عجيب و ناتمام كافكا مي باشند كه از نبوغ و توانايي كافكا حكايت مي كنند.

 از آثار هرمان هسه به ترتيب محبوبيت مي توان به دِمِيان – گرگ بيابان – گرترود – نرگس و زرين دهن – سيذارتا و بازي با مهره هاي شيشه اي اشاره كرد.

 

 خودآزمايي هاي نمونه ي درس بيست و دوم                          ص193

 1)چرا در ميان اعراب جاهلي هنرهايي مانند معماري،مسجد سازي و نقاشي جايگاهي نداشت؟

چون عرب زندگي كوچ نشيني داشت و با مدنيّت و شهر نشيني انس نگرفته بود.

2)ويژگي هاي شعر جاهلي را بيان كنيد.

حسّي بودن محتوا و برخورد با طبيعت .

آزادي ، رهايي و بي قيد و بند بودن .

غرور و عزّت نفس .

مفاخره و مباهات نسبت به مكارم اجداد .

 3)مُخضرم به چه گروهي گفته مي شد؟

يعني شاعراني كه نيمي از زندگي هنري آنان در عصر جاهلي و نيمه ي ديگر در دوره ي اسلامي سپري شده است.

 4)چرا ادب دوره ي عباسي را ادب مولّد يا محدَث مي نامند؟

زيرا بيشتر شاعران و اديبان اين عصر دورگه بودند؛ يعني ، از پدر و مادري زاده شده بودند كه يكي عرب و ديگري غير عرب بود و ادبيّات زاييده ي  انديشه ي آنان آميخته اي از ادب عرب و غير عرب بود. بدين ترتيب ادب عرب در عصر عبّاسي با فنون و هدف هايي مواجه شد كه پيش از آن در ميان اعراب سابقه نداشت؛ مانند : خمريّات ، زياده روي در اوصاف شهر نشيني ، رها كردن عصبيّت عربي و جز آن .

 5)فضاي كلي حاكم بر شعر گذشته ي عرب چگونه بود؟

شاعر عرب هنوز بر خرابه ها زاري ميكرد و در چارچوب قالب هاي آهنين شعر مي سرود.

 6)چه عواملي سبب بروز نهضت علمي و فرهنگي جديد و نوعي بازگشت ادبي در ادبيات عرب شد؟

اشغال مصر توسط ناپلئون و به دنبال آن باز شدن پاي اروپاييان به اين سرزمين و به استعمار كشيده شدن آن از سوي انگليس .

 

 

 7)كلاسيك هاي نو يا مقلدان چه كساني بودند؟

شاعران عرب كه به روش قدماي خود توجه كردند و ضمن پرداختن به انسجام شعري، خويش را از بند شعر منحط عصر عثماني آزاد ساختند.

 8)درباره ي شاعران بلاد مَهجَر و درون مايه ي شعري آنان توضيح دهيد.

شاعران بلاد مَهجَر از لبنان به آمريكاي شمالي و جنوبي مهاجرت كرده بودند. و درون مايه ي آن مسائلي چون دوري از وطن ، دردها و رنج هاي عميق زندگي و نوعي گرايش صوفيانه در شعر اينان ديده مي شود.

 9)چه عاملي سبب شد تا مسئله ي تعهد براي نخستين باردرادبيات وهنرعرب مطرح  شد.

دسته بندي هاي سياسي در مصر پس از انقلاب و مطرح كردن توده ها به عنوان قهرمانان سرنوشت ساز كشورها مسئله ي«تعهد» در ادبيات و هنر را براي اولين بار در ادب عرب مطرح ساخت .

 10)ويژگي هاي شعر امروز عرب را بنويسيد.

شعري است كه صراحت دارد، خشمگين است و مدت هاست پوسته هاي سخت محافظه كاري را تركانده و از اعماق حنجره با تمام توان فرياد ميزند : «من وجدان بيدار ملت عربم».

 11)در شعر عرب چه كسي را مي توان با نيما يوشيج مقايسه كرد؟

خانم نازك الملائكه.

 خودآزمايي هاي نمونه درس بيست و سوم                             ص199

 1)نخستين شعري كه در آن چهره ي ستم ديده ي آوارگان فلسطين به تصوير كشيده شده است، از كيست؟

كامل سليمان

 2)شعر فلسطين از1917 تا 1948 چه ويژگي هايي داشت؟

بيانگر عواطف و واكنش اعراب فلسطيني است كه در معرض ساطه جويي اسرائيل قرار گرفته اند.

موضوع اين اشعار مسائل روز است. مثل فروش زمين به يهوديان و ماهيت رهبران فلسطيني.

اين اشعار بر گسترش مبارزه عليه حكومت صهيونيست تأكيد مي ورزد.

 3)چند تن از شاعران پيشگام را كه در ايجاد شعر مقاومت نقش داشته اند، نام ببريد.

عبدالوهاب البياتي – محمد درويش – توفيق زياد .

 4)مسائل مهم شعر فلسطين را به اختصار بيان كنيد.

رويدادها – سختي ها و رنج هاي مردم فلسطين است.

 5)چرا سال 1967 را در ادبيات عرب بايد نقطه ي عطفي به شمار آورد؟

زيرا بعد از اين زمان بود كه مشكل فلسطين به شكل گسترده در آثار ادبي مونعكس شد.

 6)در اشعار پس از 1948 فلسطين چه موضوع هايي  در سطح گسترده مطرح مي شود؟   

ملّي گرايي و انسان دوستي به همراه مذهب.

خودآزمايي هاي نمونه ي درس بيست و چهارم                      ص200

 1)دو جريان اصلي دوران جديد ادبيات داستاني عرب را نام ببريد.

1 – گرايش تاريخي .                2 – گرايش اجتمائي .

 2)جرجي زيدان را معرفي كنيد و چند اثر او را نام ببريد.

از نويسندگان روشن فكر عرب است كه مي كوشد با طرح مباحث تاريخي و اجتماعي عرب الگوهاي اخلاقي را ارائه دهد و مردم را به مبارزه با فساد دعوت نمايد . او تاريخ اسلام را به شكل داستان بيان مي كند.

از آثار او :  1 – ابومسلم خراساني        2 – دوشيزه ي قريش         3 – فاجعه ي رمضان   4 – سلاح الدين عيوبي          5 – زيباي كربلا .

 

3)در مورد درون مايه ي قصه هاي عرب توضيح دهيد.

بازگشت به خويشتن – ارائه ي واقعي جهان عرب – رويارويي با سنت ها – طرح مسائل آشقانه و عرفان سطحي – انعكاس زندگي مردم عادي .

 4)يكي ازنخستين نويسندگان داستان كوتاه درمصر را نام ببريد ودوضعف عمده ي آثار او را بنويسيد.

مصطفي لطفي المنفلوطي – دو نكته ي ضعف آثار او : 1 – ضعف در طرح بيان و بكارگيري زبان .        2 – ضعف فرهنگي به دليل ناآگاهي از علوم مشرق زمين .

 5)درون مايه ي بيشتر قصّه هاي منفلوطي را بيان كنيد.

غم و مشكلات مردم پايين دست جامعه.

 6)جبران خليل جبران در آثارش،چه دوره هايي  را از جهت انديشه از سر گذرانده است؟

سه دوره :   1 – چهره ي لبناني كه عليه بي عدالتي قيام مي كند .      2 –دوره ي چنين گفت : زرتشت كه با تمام توان در برابر هستي مي ايستم .      3 – مرحله ي مصطفي كه فلسفه را رها مي كند و به آرامش مي رسد .

 7)كدام رمان نويس عرب جايزه ي نوبل ادبي را دريافت كرد؟آن چه درباره ي او مي دانيد،بنويسيد.

نجيب محفوظ – او به جاي شكل توصيفي داستان ها تلاش مي كند مشكلات فكري را حل كند و جدال ميان علم – دين – واقعيت و شعار را روشن كند . آثار او منعكس كننده ي جامعه ي مصر از زمان شكوه و قدرت تا شكست اعراب است.

 8)مهم ترين تفاوت شيوه ي داستاني نجيب محفوظ و يوسف ادريس را بيان كنيد.

يوسف ادريس ذوق و انديشه ي خود را با استفاده از افكار فلسفي به كار مي برد و در برابر تنهايي و دلتنگي انسان به پا مي خيزد او سعي مي كند مفاسد اجتماعي و انساني را با خنده – اشك – اميد و آرزو بيان كند در حالي كه نجيب محفوظ به شكل توصيفي در داستان ها        مي خواهد جدال بين علم – دين و واقعيت و شعار را نمايان كند و خشونت به خرج نمي دهد.

 

خودآزمايي هاي نمونه ي بخش اوّل                               ص 29

 1)سبب تشتت و پراكندگي فرهنگي در زمان حكومت ايلخانان چه بود؟

سبب عمده ي آن حكومت قوم بيگانه ي تاتار و خون ريزي هاي ناشي از آن بود.

 

2)پيامدهاي فتنه ي مغول را در فكر وانديشه و زندگي اجتماعي بنويسيد؟

پريشاني انديشه، سستي گرفتن بنيان هاي فلسفي،رواج خرافات و بي مسئوليتي،  دل سپاري به قضا و قدر وگسترش روح تسليم و بي توجّهي به دنيا را تا حد زيادي مي توان از پيامد هاي فتنه ي مغول دانست.  

3)علت آزادي مذاهب در عصر حافظ چه بود؟

به دلبل بي عقيدگي برخي از ايلخانان و بي تعصّبي بعضي ديگر، گروه ها توانستند مذهب و اعتقاد خود را آزادانه آشكار كنند.

 4)تقليد در شعر حافظ چگونه جلوه گر شده است؟

نخست تقليد از شيوه و سبك استادان پيشين و ديگر،جواب گويي شعرهاي مشهور پيشينيان غالباً بر همان وزن و قافيه.

 5)دو شاعرتوانا درزمينه ي طنز و انتقاد اجتماعي ازعصر حافظ را نام ببريد؟

عبيد زاكاني _ بُسحاق اطعمه

 6)حديقه ي سنايي با كدام اثر فخرالدّين عراقي هم وزن است؟

عشاق نامه

 

7)موضوع كتاب لمعات عراقي چيست؟

عرفان و سيروسلوك عارفانه است.

 8)اشعةاللّمعات از كيست و در چه زمينه اي است؟

جامي _ شرح اللمعات عراقي

 9)درباره ي تأثير خواجوي كرماني بر سبك حافظ توضيح دهيد؟

خواجو با حافظ دوستي و ارتباط نزديك يافت و چون به سال وتجربه ي شعري بر حافظ پيشي داشت،بر شعر و انديشه ي وي پرتو تعليم افكند.به همين سبب در ديوان خواجه بسياري از ابيات و غزل ها را مي بينيم كه به تقليد يا استقبال از خواجو سروده شده است.

  10)مناظره هاي خواجوي كرماني را نام ببريد؟

رسالة اللباديه : در مناظره ي ني و بوريا

سبع المثاني : در مناظره ي شمشير و قلم

مناظره ي شمس و سحاب

 11)موضوع قصيده هاي ابن يمين چيست؟

مدح و منقبت امامان شيعه.

 12)اين توضيح درباره ي كيست؟«شاعر و نويسنده ي طنز پرداز و شوخ طبع سده ي هشتم كه در قزوين زاده شد».

عبيد زاكاني

 13)طنزهاي عبيد زاكاني چه ويژگي هايي دارد؟

اغلب خنده آور و گاهي ركيك است.

 

14)پيام دو بيت زيراز سيف فرغاني را بيان كنيد.

من ني ام شاعركه مدح كس كنم هر شاه را

                                                 از براي  حق  نعمت  پند  دادم  اين  قَدَر

خير و شرّ كس نگفتم از هواي طبع و نفس

                                                 مدح و ذمّ كس نكردم از براي سيم و زر

او اثير دنيا نيست و به خواطر دنيا كسي را ستايش نميكند(دوري از هواي نفس)

 

15)مثنوي هاي هفت اورنگ جامي را با ذكر موضوع هر يك نام ببريد.

سلسلة الذهب : در ذكر حقايق عرفاني‌‌ ؛

سلامان و ابسال : منظومه اي تمثيلي حاوي اشارات اخلاقي و عرفاني؛

تحفة الاحرار: در پند و نصيحت همراه با حكايت ها و تمثيل هاي زياد؛

سبحة الابرار: در ذكر مراحل سلوك و تربيت نفس؛

يوسف و زليخا : نظم داستان مشهور يوسف و زليخا كه مختصر آن در قرآن هم آمده است.

ليلي و مجنون : داستان معروف ليلي و مجنون كه نظامي هم آن را به نظم در آورده است.

خردنامه ي اسكندري : در ذكر موعظه و نصيحت از زبان فيلسوفان يونان.

 16)دو نمونه از بهترين نسخه هاي ديوان حافظ و شرح هاي نوشته شده بر آن را نام ببريد.

قاسم بني _ شرح غلامحسين يوسفي _ شرح خليل خطيب رهبر

خودآزمايي هاي نمونه ي درس دوازدهم                          ص100

1)در آستانه ي مشروطه چه عواملي سبب دگرگوني چهره ي فرهنگي جامعه ي ايران شد؟

رواج صنعت چاپ – رواج و گسترش روزنامه نويسي و مطرح شدن روزنامه به عنوان مهمترين رسانه اي كه اخبار و اطّلاعات را در كوتاه ترين زمان در همه جا منتشر مي كرد – تأسيس مدرسه ي دارالفنون در اثر كوشش هاي ترقي خواهانه ي امير كبير و گسترش دانش هاي نوين – ضرورت روي آوردن به دانش و فنون جديد كه تا حدودي پيامد جنگ هاي ايران و روس به فرماندهي عبّاس ميرزا در عهد فتحعلي شاه قاجار بود.

 2)چگونه انديشه ي غرب گرايي در جامعه ي ايراني زمينه ي رشد و پرورش پيدا كرد؟

بيزاري ازعوامل بازدارنده ي سنّتي كه به معناي روي گرداني ازارزش هاي اصيل وباورهاي مردمي بود.

 3)وجه مشخصه ي شعر و ادب عصر بيداري را نسبت به ادبيات كهن توضيح دهيد.

از نظر كاركرد و دايره ي شمول، شعر در اين دوره عموميّت يافت و به عنوان زبان بُرنده ي نهضت در اختيار روزنامه ها و مطبوعات قرلر گرفت.

جهان شناسي شاعران دوره ي بيداري با الهام از حوادث و مقتضيات زمان شكل مي گرفت.                   

از نظر ساخت فنّي – يعني زبان و موسيقي – شعر عصر بيداري دو مسير مجزا و نسبتاً متفاوت را در پيش گرفتند.

تخيّل و قالب شعري در عصر بيداري بيش و كم بي تغيير باقي مانده است.

تغيير و تحوّل شعر عصر بيداري تنها به قالب و تخيّل محدود نماند بلكه از نظر محتوا و درون مايه هم پا به پاي زمان پيش رفت.

 

4)شعر عصر بيداري از نظر ساخت فنّي – يعني زبان و موسيقي – چه خصوصيتي دارد؟ توضيح دهيد.

گروهي مانند اديب الممالك فراهاني و محمّد تقي بهاربا آگاهي لازم كه با سنّتهاي ادبي ايران داشتند از زبان فاخر و پرصلابت گذشته كه به عروض و سنن موسيقايي شعر فارسي تكيه داشت،استفاده مي كردند و بدان سخت پاي بند بودند.گروهي ديگرمانند سيّد اشرف الدّين گيلاني ،ميرزاده ي عشقي  و عارف قزويني كه با موازين ادب گذشته انس چنداني نداشتند، زبان كوچه و بازار را بر گزيدند و با صميميّتي كه در اين طريق از خود نشان دادند، از قبول عام برخوردار شدند

 5)برجسته ترين درون مايه هاي شعر عصر بيداري را نام ببريد.

آزادي – قانون – وطن – تعليم و تربيت نوين – توجّه به علوم و فنون جديد – توجه به مردم .

 6)درباره ي مفهوم وطن در ادبيّات عصر بيداري توضيح دهيد.                   وطن به معناي سرزميني كه مردماني داراي مشتركات قومي،زباني و فرهنگي در آن زندگي مي كنند ، مفهوم ديگري است كه از عصر بيداري وارد قلمرو ادبيّات فارسي شده است. در اشعار بهار و اديب الممالك كه از تاريخ و فرهنگ گزشته ي ايران آگاهي نسبتاً وسيعي داشتند، مايه هاي وطني فراواني ديده مي شود.

 7)درمورد مهم ترين حوزه هاي جغرافيايي شعرو ادب عصربيداري توضيح دهيد.

بعد از تهران، بازار سياسي و مطبوعاتي تبريز از شهرهاي ديگر گرم تر بود. به دليل اينكه تبريز بر سر راه اروپا قرار داشت و تازه ترين اختار و اطلاعات كه از استانبول و كشورهاي غربي مي رسيد،ابتدا در تبريز و بعد در تهران منتشر مي شد –– تبريز به دليل مجاورت با دو كشور بزرگ عثماني و روسيه ي تزاري حسّاس بود –– تبريز مقرّ وليعهد و پايتخت دوم كشور بود و همين امر موجب مي شد كه در اين شهر جنب و جوش فكري و سياسي بيشتري پديد آيد.

 

نكات مهم درس دوازدهم

 چند ويژگي شعر دوره ي عصر بيداري عبارتند از :

از نظر كاركرد و دايره ي شمول، شعر در اين دوره عموميّت يافت و به عنوان زبان بُرنده ي نهضت در اختيار روزنامه ها و مطبوعات قرلر گرفت.

جهان شناسي شاعران دوره ي بيداري با الهام از حوادث و مقتضيات زمان شكل مي گرفت.                    از نظر ساخت فنّي – يعني زبان و موسيقي – شعر عصر بيداري دو مسير مجزا و نسبتاً متفاوت را در پيش گرفتند.

تخيّل و قالب شعري در عصر بيداري بيش و كم بي تغيير باقي مانده است.

تغيير و تحوّل شعر عصر بيداري تنها به قالب و تخيّل محدود نماند بلكه از نظر محتوا و درون مايه هم پا به پاي زمان پيش رفت.

 تغيير محتواي اشعار مهمترين تغييري بود كه در شعر عصر بيداري اتفاق افتاد.

 (نسيم شمال) لقب سيّد اشرف الدّين گيلاني مي باشد.

 مفهوم  آزادي در شعر عصر بيداري تقريباً به مفهوم  دموكراسي غربي  نزديك مي شود و بر روي هم به اين معناست كه مردم علاوه بر اين كه از نظر فردي حقوق و آزاديهايي دارند، از نظر اجتماعي نيز مختارند سرنوشت سياسي و اقتصادي خود و سرزمين خود را معيّن كنند.

 فرمان مشروطيّت در 14 جمادي الآخر (ه.ج) به امضاي مظفّر الدّين شاه رسيد .

خودآزمايي نمونه ي درس چهاردهم                                    ص123

 1)ويژگي عمده ي شعر و سبك شاعري نسيم شمال چيست؟ توضيح دهيد.

 گذشته از سادگي و صميميت زباني ، مضمون و محتواي آن است.

 2)درباره ي تصنيف سازي عارف و امتياز بزرگ تصنيف هاي او توضيح دهيد.

 تصنيف سازي فارسي را عارف قزويني ابداع نكرده است و پيش از او هم كساني در اين قالب شعري طبع آزمايي كرده اند اما تصنيف سازي عرصه ي هنري مسلم عارف است.  از اين جهت كه وي به اين نوع ادبي خاص جاني تازه بخشيد. او كه خود شاعر و موسيقي دان بود و صداي خوشي هم داشت، تصنيف را با مهارت و امتيازي بارز براي بيان مقاصد و مضامين ملّي به كار گرفت.          

 3)در مورد ويژگي زبان و بيان و موضوع سروده هاي ميرزاده عشقي توضيح دهيد.

 شعر عشقي از لحاظ زبان و بيان، پختگي لازم را نداشت و بيش تر به سبك روزنامه اي پسند آن روزگار بود.

 4)چرا در عصر بيداري، نيازهاي عامّه ي مردم بيشتر در شعر جلوه گر شد؟

 بريدن شعر و ادب از خواص و طبقات مرفّه و دربار و روي آوردن آن به مردم كوچه و بازار سبب شد كه در اين عصر بيش تر از هميشه نيازها و تمايلات عامه ي مردم و طبقات محروم جامعه در شعر منعكس گردد.

 5)چگونگي زندگي و مرگ فرّخي يزدي را شرح دهيد.

 فرّخي به سبب شعري كه سروده بود، از مدرسه اخراج شد . ديوان سعدي و مسعود سعد سلمان همدم جواني فرّخي بودند. فرّخي در جواني سر از حزب دموكرات يزد درآورد و حاكم يزد به سبب شعري كه در ستايش آزادي سروده بود ، لب هايش را دوخت و او را  به زندان انداخت.  سه سال پس از امضاي مشروطه به تهران رفت و روزنامه ي طوفان را منتشر كرد و با نوشتن مقالاتي آتشين و انتقادآميز در اين روزنامه به جنگ با استبداد و بي قانوني رفت. در دوره ي هفتم مجلس مردم يزد او را به وكالت برگزيدند و فرّخي جزو جناح اقليّت مجلس با هيئت حاكمه به مبارزه پرداخت. و روزنامه ي طوفان را كه تعطيل شده بود، بار ديگر منتشر كرد اما به حكم دولت توقيف شد . فرّخي به دليل تحت فشار بودن ناگزير ايران را ترك كرد و به برلين رفت. فرّخي در سال1312به تهران بازگشت و در كنار آزادي خواهان با قرارداد 1919وثوق الدوله به مخالفت بر خواست . سرانجام فرّخي در سال1318 ش با تزريق آمپول هوا در زندان به قتل رسيد.

 6)محتوا و مايه ي اصلي غزل هاي فرّخي يزدي را بنويسيد.

 محتواي غزل او نه عشق و عواطف شخصي بلكه سياست و مسائل حادّ اجتماعي است.

 خودآزمايي هاي نمونه ي درس پانزدهم                                ص131

 1)در جريان بحث  ميان كهنه و نو در دوره ي  نو گرايي ، سنّت گرايان براي پيش گيري از يك انقلاب تهاجمي بر ضد سنّت ها چگونه عمل مي كردند؟

 

مي كوشيدند موضوع هاي تازه را در قالب شعر سنّتي بريزند. بدين سان، مثلاً در غزل به جاي معشوق سنّتي از مام وطن و در قصيده به جاي توصيف اسب و قاطر در وصف هواپيما و قطار سخن گفتند.

 2)عنوان سعدي نو به كدام شاعر اختصاص يافت؟ چرا؟

 ايرج ميرزا – به سبب سبك جديد و مردم پسندي كه به وجود آورد، عنوان سعدي نو را به خود اختصاص داد.

 3)نخستين نظريه پرداز شعر نو نيمايي كه بوده و در جريان پيكار كهنه و نو در دوره ي نو گرايي چه نقشي داشت؟

 تقي رفعت – او مقاله ي دنباله دار عصيان ادبي را نوشت و در چند شماره ي پياپي تجدّد منتشر كرد. سپس، بحث هاي تازه اي را در روزنامه ي تجدّد و آزاديستان، تبريز پيش كشيد و رسماً اعلام كرد كه ادبيّات گذشته ي ايران در ذهن محافظه كارا ن، همچون سدّي استوار بر سر راه تجدّد واقعي ايستاده است و ما برآنيم كه در بنيان اين سدّ رخنه كنيم.

تقي رفعت قطعه شعري سرود كه هم از لحاظ قالب و هم از نظر ديد و محتوا با شيوه ي معمول در نزد قدما تفاوت داشت و در آن قافيه بندي و تساوي مصرع ها نيز مراعات نشده بود.

 4)در دوره ي نو گرايي چه كسي نخست بار اشعاري در قالب چهارپاره سرود؟اين نوع سروده چه ويژگي هايي داشت؟

 خامنه اي نخستين بار اشعاري در قالب چهار پاره سرود كه از نظر زبان و ديد شاعرانه با اسلوب پيشينيان تفاوت داشت. قطعه ي كوتاه به وطن سروده ي خامنه اي از نظر قافيه بندي و شيوه ي بيان شايان توجّه است.

5)سه تن از پيشگامان  شعر نو نيمايي را نام ببريد.

 تقي رفعت – جعفر خامنه اي – بانو شمس كسمايي.

 6)انجمن ادبي دانشكده در چه زماني و در كجا شكل گرفت و اساس فعاليّت آن چه بود؟

 

در نيمه ي دوم سال1294ش در تهران شكل گرفت.

هدف آنها ترويج معاني جديد در لباس شعر و نثر قديم و تعيين حدود انقلاب ادبي و لزوم احترام به آثار برجسته ي پيشينيان بود.

خودآزمايي هاي نمونه ي درس شانزدهم                               ص142

 1)نخستين منظومه ي نيما چه نام داشت و در چه قالبي سروده شد؟

قصّه ي رنگ پريده – مثنوي.

 2)نيما در آغاز نوجواني به چه شيوه اي شعر مي سرود؟

نيما در آغاز به سبك شاعران گذشته به ويژه سبك خراساني شعر مي سرود.

 3)در سال 1301شمسي درچند زمينه ي ادبيات معاصر(شعر، داستان كوتاه، رمان و نمايش نامه) آثار مهمّي به وجود آمد. آن ها را ذكر كنيد.

- شعر«افسانه»سروده نيما.

- مجموعه ي داستان هاي كوتاه فارسي«يكي بود،يكي نبود»اثر جمال زاده.

- رمان«تهران مخوف»اثر مشفق كاظمي.

- نمايش نامه ي«جعفرخان از فرنگ برگشته»اثر حسن مقدّم.

 4)در مورد قالب و محتواي افسانه ي نيما توضيح دهيد.

افسانه، منظومه اي بلند و موزون است كه پس از هر چهار مصراع،يك مصراع با قافيه ي آزاد آمده است. در اين شعر،دردها و تنهايي هاي شاعر كه درد و تنهايي جامعه ي او نيز هست، بازگو شده است.

5)ويژگي هاي افسانه ي نيما را بيان كنيد.

«افسانه»:نوعي تغزّل آزاد است كه درآن،سرگذشت بي دلي ها و ناكامي ها ي خود شاعر با سرنوشت جامعه و روزگار وي پيوند خورده است / در آن به واقعيّت هاي  ملموس توجّه شده، ضمن آن كه شاعر به

6)شعر ققنوس از نظر شكل و بيان و درون مايه چه خصوصيتي دارد؟

همان شكل و بيان كاملا تازه ي شعر فارسي است كه هم از قيد تساوي و قافيه ي سنّتي آزاد است و هم تخيّل و شكل ارائه ي آن با آنچه در شعر گزشته ي فارسي بود ، به كلّي تفاوت دارد.   

ققنوس شعري تمثيلي است كه مي توان آن را كنايه اي از سرگزشت خود شاعر دانست.

 7)مقصود از اين سخن كه«نيما شعر را نوعي زيستن مي دانست»چيست؟

به اعتقاد او شاعر كسي است كه چكيده ي زمان خود باشد و بتواند ارزش ها و ملاكهاي زمان را در شعر خود منعكس سازد و به اصطلاح فرزند زمان خويشتن باشد . بر اين اساس ، نيما براي شعر زمانه ي خود نوعي محتواي اجتماعي پيشنهاد مي كند .

 8)عقيده ي نيما را درباره ي وزن و قافيه در شعر بنويسيد.

شعر نيمايي دارا ي وزن است يعني او معتقد به ون است ولي از نظر قافيه او خود را ملزم به آوردن قافيه در مصراع هاي مشخص ندارد و بستگي به مطلب دارد و هر جا كه مطلب عوض شود قافيه هم عوض مي شود به همين دليل جاي قافيه مشخص نيست.

  خودآزمايي هاي نمونه ي درس هفدهم                                  ص154

1)آيا ظهور شعر نو نيمايي تزلزلي در ستون اصلي شعر سنّتي فارسي پديد آورد؟

2)دو جريان اصلي شعر سنّت گراي معاصر را از نظر محتوا، بيان كنيد.

3)تحول شعر سنّت گراي عصر نيما نسبت به عصر بيداري چگونه بود؟ علت اين تحوّل را توضيح دهيد.

4)شيوه ي تلفيقي و سبك قصايد پروين اعتصامي را شرح دهيد.

5)مضامين سروده هاي پروين اعتصامي ابتكاري است يا تقليدي؟ توضيح دهيد.

6)قطعه ي سپيدار و تبر(شاخ بي بر)را مورد بررسي قرار دهيد و درباره ي زبان و بيان و محتواي آن گفت و گو كنيد.

7)اشعار نيمايي شهريار از نظر مضمون چه ويژگي هايي دارند؟

8)چرا شهريار را شاعر شكوه روستا يا شاعر حيدربابا خوانده اند؟

 خودآزمايي هاي نمونه ي درس هجدهم                                 ص166

 1)در مورد تأثيرپذيري اميري فيروز كوهي از صائب توضيح دهيد.

2)شيوه ي شاعري و سبك شعري رهي معيري را شرح دهيد.

3)شعر متاع جواني پروين از كتاب ادبيّات سال اول را با غزل نقد جواني مقايسه كنيد.

4)مراحل شعر و شاعري حميدي شيرازي را بيان كنيد.

5)سبك شعر حميدي شيرازي را توضيح دهيد.

6)درباره ي زبان و لحن و محتواي شعر قوي زيبا  حميدي توضيح دهيد.

7)غزل از درد سخن گفتن را از كتاب ادبيّات(3)مورد بررسي قرار دهيد و در مورد خصوصيات ادبي و سبكي آن گفت و گو كنيد.

 

خودآزمايي هاي نمونه ي درس نوزدهم                                ص172

 1)پنداشت انديشه وران قرن نوزدهم نسبت به قرن آينده چه بود و چرا محقّق نشد .

قرن آينده را قرن سعادت بشر مي پنداشتند و بسيار به آن دل بسته بودند . زيرا پس از اولين دهه ي قرن بيستم،جنگ جهاني اوّل درگرفت و ثابت كرد كه انسان با سعادت حقيقي قرن ها فاصله دارد.

2)واژه ي كليدي ادبيات قرن بيستم چيست؟

كلمه ي مدرن،جوهره و ستون فقرات هنر و ادبيّات قرن بيستم را تشكيل مي دهد.

 3)بناي مكتب سوررئاليسم بر چه چيزي استوار است؟

بر اصالت وهم و رؤيا و تداعي آزاد و صورت هاي پنهان در ضمير ناخودآگاه است.

 4)«شعر،بيان كتمان است».اين سخن«رولان بارت»،منتقد فرانسوي را شرح دهيد.

در تمامي مكتب هاي جديدهنري نوعي گريز از بيرون به درون مي توان يافت.آثار خود را به شيوه ي غيربازنمايي يا غير شيئي ارائه مي دادند.هنرمند نمي خواهد چيزي را بيان كند بلكه مي خواهد آن را پنهان كند.

  5)علت نااميدي و يأس فلسفي انسان معاصر چيست؟

انسان له شده در زير چرخ دنده هاي فنّاوري و جنگ ، مي خواهد براي ذات خويشتن  معنايي بيابد و چون نااميد مي شود، به يأس فلسفي مي رسد و دست بسته ،منتظر مرگ مي ماند.

 نكات مهم درس

 نوگرايي،چشم گيرترين ويژگي ادبيّات اين عصر محسوب مي شود.

 

وهم گرايان(سوررئاليست ها)از نظريات فرويد در روان كاوي بهره مي گرفتند و خود اغلب روان پزشك بودند.

 مكتب وهم گرايي به هرنوع خواب ديدن درحالت بيداري اصالت هنري مي بخشيد.

 نقاشي مشهور زرافه ي شعله ور،از آثار سالوادور دالي يكي از بهترين چهارچوب مكتب وهم گرايي را به نمايش مي گذارد.

 «شعر،بيان كتمان است» گفته ي رولان بارت مي باشد. 

خودآزمايي هاي نمونه ي درس بيستم                                  ص 178

 1)توصيه ي دادائيست ها به نويسندگان چه بود؟

به نويسندگان توصيه مي كردند كه روزنامه و قيچي بردارند و كلمات را از هم جدا كنند و در كيسه بريزند و تكان دهند و بعد آنها را كنار هم بگذارند.

  2)واژه ي سوررئاليسم را نخست بار چه كسي و با چه هدفي به كار گرفت؟

نخستين بار گيوم آپولينر (1918 – 1880) براي ناميدن يكي از نمايش نامه هايش به كار برد. هدف آپولينر اين بود كه اثر خود را نوعي شعر خيالي و تفنني بي سابقه معرّفي كند.

 3)مواد مرام نامه ي سوررئاليسم را درباره ي ادبيّات به اختصار بيان كنيد.

سوررئاليسم بيان شفاهي يا كتبي عملكرد حقيقي انديشه است.

ما با ادبيات كاري نداريم.

سوررئاليسم وسيله اي است براي آزاد سازي مطلق ذهن.

ما مصمم به ايجاد يك انقلاب هستيم.

ما واژه ي  سوررئاليسم را با واژه ي  انقلاب در يك رديف قرار داده ايم تا  خصلت عيني و بي غرض انقلاب را نشان دهيم.

 4)تفاوت دادائيسم و سوررئاليسم را بنويسيد.

دادائيست ها با هر نظامي مخالف بودند و بهترين نظام را بي نظامي مي دانستند اما سوررئاليست ها به نوعي كشف و شعود عرفاني معتقد بودند.

 5)نمادگرايان(سمبوليست ها)را در فرهنگ و ادب ايراني با چه گروهي مي توان مقايسه كرد؟

با شاعران عارف : چون نماد گرايان هم مثل عارفان براي بيان اعتقادات خود از نماد و سمبل استفاده مي كردند.

 6)در شعر« فانوس خيس »عناصر سوررئاليستي را نشان دهيد.

تخيل ستاره بودن انسان – ديوار تشنه ي روح – روييدن زمزمه هاي شب در رگ انسان .

خودآزمايي هاي نمونه ي درس بيست و يكم                           ص185

  1)عناصر سازنده ي دوران مدرن يا ماقبل پست مدرن را بيان كنيد.

 خرد – حقيقت – سنّت – اخلاق – تاريخ .

 2)ويژگي عمده ي آثار كامو را بنويسيد.

 آثار كامو بيان كننده ي توانايي شگرف او در همدردي با انسان از خود بيگانه است.

 3)اصول پست مدرنيسم را بيان كنيد.

 1 – انكار حقيقت و بي اعتباري سنّت و مدرنيسم.

2 – انكار واقعيّت؛ بر اساس اين مكتب،هيچ واقعيت نهاني وجود ندارد.

3 – زندگي انسان،يك وانمودگر به جاي واقعيت است؛ از اين رو غير واقعي است.

 

 

4 – پست مدرنيسم بر بي معنايي استوار است.

 4)داستان پيرمرد و دريا اثر كيست و علّت توجّه نقّادان به آن چيست؟

 ارنست همينگوي  –  زيرا در اين كتاب،پيام همينگوي اين بود كه«انسان براي شكست آفريده نشده است. او ممكن است نابود شود اما شكست نمي خورد».



خودآزمايي هاي نمونه ي درس ششم                                   ص53

 1)چه عواملي سبب برجستگي غزل هاي كليم كاشاني و شهرت وي شده است؟

ابداع معاني و خيال هاي رنگين .

 2)دشواري شعر صائب به چه سبب است؟

به تازگي مضمون و تصاوير شاعرانه ي او مربوط مي شود .

 3)ويژگي غزل ها و ساير شعرهاي بيدل را بنويسيد.

خيال بندي و نازك  انديشه هاي  شاعرانه و به كار بردن مضمون هاي  بديع و گاهي دور از ذهن – غزل ها و مثنوي هايش رنگ عرفاني تندي دارد كه در پاره اي  موارد كمي رنگ فلسفي به خود مي گيرد .

 4)شاهكار شاعري صائب چه نوع شعري است و چه محتوايي دارد؟

شاهكار شاعري صائب غزل هاي فارسي اوست كه آميخته اي از عرفان و حكمت و معني آفريني اند .

 5)با توجه به ويژگي هاي شعري عصر صائب، بيت زير را بررسي كنيد.

جان مي رسد به لب ، منِ شيرين كلام را

                                                    تا حرف تلخي از دهنِ يار مي كشم

استفاده از الفاظ و زبان محاوره .

 

7)دو مثنوي از آثار بيدل را نام ببريد.

عرفات – محيط اعظم .

 

نكات مهم درس ششم

 آفريننده ي معنا و مضمون لقب كليم همداني مي باشد .

 كليم همداني نزد شاه جهان عنوان ملك الشعرايي را يافت.

 كليم همداني به طالبا و كاشاني هم معروف است.

 كليم همداني ملقّب به خلاق المعاني ثاني ميباشد.

 كليم سرانجام در كشمير در سال 1061ه. در گذشت.

 ميرزامحمّد علي به صائب يا صائبا شهرت دارد.

 صائب تبريزي شهسوار ميدان خيال مي باشد.

 از آثار وي ميتوان به قندهار نامه –  محمود واياز اشاره كرد.

 شاهكار صائب غزل هاي فارسي اوست. 

 مي توان صائب را پهلوان شاعران سبك هندي در داخل ايران و بيدل را شهسوار

 سخن پارسي در قلمرو اين زبان در خارج از ايران دانست.

 از آثار بيدل مي توان به نكات – مراسلات – عرفات ومحيط اعظم اشاره كرد.

 خودآزمايي هاي نمونه ي درس هفتم                                ص 61

 1)چه عواملي سبب بيماري و فساد سبك نويسندگي پارسي در عصر قائم مقام شد؟

عاميانه شدن نثر و درآميختن آن با الفاظ و تعبيرات تازي.

 2)ويژگي هاي نثر قائم مقام را ذكر كنيد.

سادگي – صراحت بيان – ايجاز و پختگي.

 3)عواملي را كه سبب تحوّل نثر فارسي و رواج ساده نويسي پس از قائم مقام شد، بنويسيد.

 – رواج صنعت چاپ و تأسيس و گسترش روزنامه نويسي.

 – گسترش سواد خواندن و نوشتن در بين مردم.

 –رواج سفرنامه نويسي.

 – رواج و گسترش ترجمه از زبان هاي اروپايي.

 4)چند اثر عصر قائم مقام را كه سرمشق ساده نويسي بوده اند،نام ببريد.

حاجي بابا اصفهاني – مسالك المحسنين – سياحت نامه ي ابراهيم بيك.

 5)مسالك المحسنين چه نوع اثري است و موضوع آن چيست؟

يك نوع سفر نامه ي تخيّلي است.

 سفر رويايي گروهي است با تخصّص هاي گوناگون كه مأمور مي شوند  به قلّه ي دماوند صعود كنند.

 6)نويسنده ي كتاب حاجي بابا اصفهاني كيست و هدف او از نوشتن اين اثر چه بوده است؟

جيمز موريه – نويسنده ي انگليسي .

 او اين كتاب را به قصد انتقاد از ايرانيان عصر قاجاري و برخي از آداب و رسوم آن زمانه نوشته است.

 7)دو درس حاكم و فرّاشان و سفر به بصره از ادبيّات سال اول (1)را از نظر نوع نثر و سبك نويسندگي با هم مقايسه كنيد.

 

 

خودآزمايي هاي نمونه ي درس هشتم                                     ص68

 1)پيشگامان انجمن ادبي مشتاق چه كساني بودند و در چه راهي تلاش مي كردند؟

 پيشگامان اين انجمن ميرسيّد علي مشتاق، سيد محمّد شعله و آذر بيگدلي بودند و بعد ها گروهي  ديگر از قبيل طبيب اصفهاني، ميرزا نصيراصفهاني، سيداحمد هاتف اصفهاني و عاشق اصفهاني هم  به  آنها  پيوستند . اينان كه اغلب تا اين  زمان به راه شاعران  دوره ي صائب       مي رفتند، به تدريج، از اين راه روي برتافتند و احياي سنّت هاي پيشين را كه درعصرحافظ ،

سعدي و مولوي معمول بود، وجهه ي همّت خود قرار دادند.

 2)چرا در عصر هاتف، تحوّل شگرفي در فضاي شعر فارسي پديد نيامد؟

 چون در اين دوره كار شاعران بيشتر تقليدي بود. يعني توجه به شيوه ي شاعران پيش از خود و تقليد در اين دوره عموميّت پيدا كرده بود و راه را بر هر نوع ابتكاري بسته بود.

 3)درباره ي موضوع غزل در عصر هاتف و تفاوت آن با غزل عصر حافظ و مولانا توضيح دهيد.

 موضوع غزل هم چنان عشق و هجران و فراق بود امّا به جاي آن كه مانند شاعران عصر حافظ و مولانا بر يك تجربه ي مستقيم و اصيل عارفانه و بيان عواطف اصيل متّكي باشد، بر بازگويي و تكرار و تقليد مضامين عاطفي تكيه داشت.

 4)چرا مضمون قصايد در اين دوره، بيش تر مناقب و مراثي اهل بيت است؟

 زيرا با وجود آن كه نادر براي ترك مخاصمه ميان مذاهب شيعه و سنّي بسيار كوشيد و ديگر اصراري بررسميّت بي چون و چراي تشيّع در سراسر ايران نداشت، مردم و از آن ميان شاعران و صاحب دلان، عموماً بر مذهب شيعه بودند و از ابراز عواطف ديني خود در شعر لذّت مي بردند.

5) سيد محمّد علي مشتاق كه بود؟ شيوه ي شاعري او را توضيح دهيد.

 از طبقه ي سادات اصفهان بود و در اين شيوه ي تازه، به يك معني طريقه ي محتشم را كه در آغاز عهد صفويان تا حدي با شيوه ي پيشينيان هم مربوط مي شد باز آفريني كرد. مشتاق با بازگشت به شيوه ي قدما تا حدّ معتدلي علاقه به صنايع بديعي را هم كه در عصر صائب از ياد رفته بود، از نو برانگيخت. او در شيوه ي قدما به طرز گويندگان عراق و فارس توجّه داشت.

روي گرداني از سبك هندي و بازگشت به شيوه ي شاعران عراقي و خراساني.

خود آزمايي نمونه ي  درس نهم                                       ص75

 1)آتشكده از كيست و موضوع آن چيست؟

از آذر بيگدلي – كه شرح حال مختصر و گلچيني از اشعار850 شاعر پارسي گوي در آن گرد آمده است.

 2)اخوانيات به چه نوع شعري گفته مي شود؟ در اين باره تحقيق كنيد.

به اشعاري كه در مورد دوستان سروده شده باشد مي گويند.

 3)در مورد مضمون و لحن ترجيع بند هاتف اصفهاني توضيح دهيد.

ترجيع بند هاتف كه شاهكار سخنوري اوست، شعر ممتازي است كه شاعر در سرودن آن به نمونه هاي پيشين و از آن جمله ترجيع بند سعدي و تركيب بند جمال الدّين عبدالرّزاق نظر داشته است.            و مضمون آن عشق عارفانه و دعوت به انصاف و سعه ي صدر است.

 4)هنر فروغي در چه نوع شعري جلوه گر شده است؟سرمشق وي در اين كار چه كساني بوده اند؟

هنر فروغي در غزل سرايي است و سرمشق كار او هم غزل هاي شيخ و خواجه ي شيراز است.

  

نكات مهم درس

 قصايد و غزليّات آذر بيش تر بر شيوه ي شاعران عصر سعدي و حافظ است.

 آذر با هاتف اصفهاني و صباحي بيدگلي همدم بوده است.

 آذربيگدلي به سبب دقّتي كه در شناخت و گزينش اشعار شاعرانه داشته ، به آذر ديرپسند معروف شده است.

 

هاتف اصفهاني بزرگترين شاعر ترجيع بند مي باشد.

 شاخص ترين سخنور شيوه ي بازگشت سيّد حمد هاتف مي باشد كه با ترجيع بند موحّدانه ي خود نام و احترام سزاواري پيدا كرد. 

 ميرزا عبّاس در ابتدا مسكين تخلّص مي كرد امّا بعد تخلّص فروغي را براي خود برگزيد.

 ترجيع بند هاتف مشتمل بر پنج بند است و در همه ي آنها از عشق سخن مي رود و با لحني گرم آدميان را به گذشت وسعه ي صدر و تحمّل عقايد مخالف و سرانجام توجّه به حق به وجهي عارفانه دعوت مي شوند.

خودآزمايي هاي نمونه ي درس دهم                               ص 84

 1)چرا در عصر صبا،توجّه علما و خواص به شعر فزوني گرفت و گرايش طبقات پايين و پيشه وران نسبت به آن كاهش يافت؟

زيرا ديگر صرف داشتن قريحه براي شعر و شاعري كافي نبود و بدون آشنايي لازم با بعضي اصول و قواعد،هيچ شاعري نمي توانست شعري بسرايد كه نزد ادب شناسان زمانه مقبول افتد.

 2)مقصود جمله ي«شعر اين دوره(عصر صبا)شعري آفاقي وعينيت گراست» را توضيح دهيد.

يعني شعر دراين دوره بيشتر محصوصات و عشق مجازي را بيان ميكرد و كمتر چاشني عرفاني داشت.

  3)شعر عصر صبا از نظر مضمون و محتوا،چگونه بود؟

از نظرمحتوا و مضمون،هنر شعر اين دوره بازآفريني مضامين و انديشه هايي است كه يك بار ديگر در عصر شكوه مكتب خراساني در ادب فارسي تجربه شده است.

 4)وضع تصوّف و شعر صوفيانه در عصر صبا چگونه بود؟

در اين دوره در كنار شعر و شاعري،تصوّف هم نسبت به دوره هاي گذشته تا حدّي رواج پيدا كرد و شعر وسيله ي نشر عقايد و تعاليم عرفا نيز قرار گرفت.

 

5)سبك شعر و ويژگي شاعري«فتحعلي خان صبا»را توضيح دهيد.

طرز مديحه،شعر او گاهي سبك مسعود سعد را به خاطر مي آورد امّا لطف كلا م و روان سخن مسعود در كلام صبا ديده نمي شد.طرز صبا به ويژه در قصيده سرايي،سرمشق اكثر سخن سنجان عصر وي بوده است؛در شعراو برخي مسامحه ها و ناپختگي هاي انشايي و دستوري و پاره اي سهل انگاري ها در استعمال الفاظ و تركيبات به چشم مي خورد.

 6)موضوع كتاب عبرت نامه چيست؟اين كتاب به تقليد ازكدام اثر نوشته شده است؟

مدح فتحعلي شاه و آميخته به اندرز و هجو،  به تقليد از تحفةالعراقين خاقاني

 7)درباره ي ادبيات حماسي در عصر صبا توضيح دهيد.

شاهان قاجاري گويي از اين لحاظ هم مي خواستند چيزي از سلاطين غزنوي كم نداشته باشند. بنابراين،زمينه طوري فراهم شد كه برخي شاعران _ مانند صبا _ به حماسه روي آوردند و آثاري هم در اين مسير پديد آمد.

منظومه ي خداوند نامه ي صبا حماسه اي مذهبي و شهنشاه نامه ي او كه به وقايع عصر فتحعلي شاه و آقامحمّد خان و جنگ هاي عبّاس ميرزا با سپاه روسيه ي تزاري مي پردازد، حماسه اي تاريخي است كه به تقليد از شاهنامه و بر همان وزن در چهل هزاربيت سروده شده است . علاقه مندي به داستان ها ي  كهن و روح حماسه ي ملّي ايران در شعر قاآني در قالب واژه ها و صحنه هاي پر آب و تاب و تلميح به حوادث عصر حماسه ها بروز كرده است.

 خودآزمايي هاي نمونه درس يازدهم                               ص 92

 1)درباره ي ويژگي غزليات وقصايدنشاط اصفهاني توضيح دهيد .

غزل هاي اورنگ فلسفي وعرفاني دارد تقليدي استادانه از شيوه ي غزل سرايي حافظ است قصايداو كه دربعضي ازآن ها تركيب هاي ناماُنوس وصنعت پردازي هاي متكلفانه به چشم   مي خوردغالباً ًازسادگي بيان ولطف انديشه برخوردارند.

 2)شيوه ي زندگي وصال شيرازي چگونه بود؟

او درسايه ي استعداد ادبي وخط شيرين وآوازخوشي كه داشت به محافل انس راه يافت وبه كارشاعري روي آورد . وصال شاعري راهيچ گاه وسيله ي معيشت ونردبان ترقّي در دستگاه ديواني قرارنداد.چون انواع خط را نيكو مي نوشت، از راه كتابت قرآن روزگارمي گذراند و به رونويسي از ديوان هاي شعر و كتب ارزنده توجّهي خاص داشت.

 3)آثار يغماي جندقي به چه سبب داراي اهميّت و ارزش است؟

يغما درآثار خود_چه نظم و چه نثر_مظالم و فجايع عصر خويش را ضمن هجو و هزل هاي تند و بي پروا  بر ملا مي كند و فساد اجتماعي آن روزگار را به خوبي نشان مي دهد.

 4)در مورد شيوه ي نويسندگي و ويژگي نثر يغما ي جندقي توضيح دهيد.

وي عربي نمي دانست و از اين زبان بيزار بود. درنوشته هاي خود نيزاز بكار بردن واژه هاي تازي پرهيز مي كرد و به سره نويسي_ كه در آن زمان مطرح بود_دل بستگي نشان مي داد.

 5)درباره ي سبك شاعري و مضامين شعري ميرزا حبيب قاآني توضيح دهيد.

همواره لفظ بر معنا پيشي مي گيرد امّا او درانتخاب الفاظ استوار و سرشار و آوردن تشبيهات خيال انگيز و تعبيرات خوش آهنگ چنان قدرتي از خود نشان مي دهد كه خواننده را مجذوب ميكند و از توجّه به معنا باز ميدارد.او برخلاف پيشينيان از معاني فلسفي و عرفاني كم تر بهره برده و در شعر،سرو كارش بيشتر با طبيعت و امورحسّي است.قاآني در استفاده از قصص و روايات ملّي و استوره هاي ايراني علاقه ي ويژه اي نشان داده است.

 6)مثنوي بزم وصال از كيست و به پيروي از كدام اثر پديد آمده است؟

از وصال شيرازي _ او مثنوي بزم وصال را به شيوه ي بوستان پرداخت.



تاريخ ادبيات 2 سوم انساني

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

تاريخ ادبيات 2

 

خودآزمايي هاي نمونه درس اول                                      ص11

 1)آثار حمله ي مغول را در قلمرو ادبيات بيان كنيد.

رواج پاره اي واژه هاي مغولي در زبان و ادب فارسي، دل مردگي و بي سرانجامي و بلاتكليفي با انديشه ي ادبي فارسي قرين گشت، ذوق ها پژمرده شد و عواطف شاعران و نويسندگان از خلاقيت باز ماند.

 2)شاهرخ ميرزا در عرصه ي هنر و فرهنگ اسلامي چه نقشي داشته است؟توضيح دهيد.

شاهرخ ميرزا توانست بخش وسيعي از ممالك تيموري را از آسيب و پريشاني نجات دهد.او شهر هرات را مركز فرمانروايي خود قرار داد و با علاقه اي كه به هنر و فرهنگ اسلامي داشت،نظر هنرمندان و صاحبان ذوق از جمله خوش نويسان و نقاشان و شاعران را جلب كرد و حامي نهضت بزرگ هنري عصر خويش شد.

 3)وضع زبان و فرهنگ را در عصر حافظ شرح دهيد.

شيراز هم چنان پايتخت شعر و ادب اين عصر به شمار مي رفت.اما فرهنگ شهرهاي بزرگي مثل نيشابورو سبزوار و توس و مرو و به خصوص هرات كه مركز ذوق و هنر بود باعث شدند كه خراسان از لحاظ شعر و ادب موقعيّت پيشين خود را حفظ كند.

 4)چرا در عصر حافظ، قالب قصيده از رواج افتاد؟

چون آثار خرابي هاي مغولان تاتار به حدّي بود كه ديگر شاعران از قالب قصيده كه مهمترين قالب براي ستايش بزرگان است استفاده نمي كردند يعني شاعران انگيزه اي براي ستايش شاهان نداشتند و اگر قصيده اي هم مي گفتند در مدح اهل بيت پيامبر(ص)بود.

 5)عمده ترين موضوع ها و مضامين قصيده در عصر حافظ را بيان كنيد.

در اين دوره قصيده رو به ضعف و كسادي گذاشته بود و اگر قصيده اي سروده مي شد، بيشتر به موضوعات و مضاميني از قبيل حمد خدا ، نعت رسول اكرم(ص) ، مناقب امامان شيعه ، عرفان ، حكمت ، شكوه و شكايت ، موعظه و مسائل اجتماعي ، هجو و هزل و مقداري هم مدح شاهان و صاحب منصبان اختصاص مي يافت.

 6)زبان شعر در عصر حافظ چه كيفيّتي داشت؟

زبان شعر اين دوره ، جز در سروده هاي برخي از شاعران مانند حافظ ، خواجو ، رو به سقوط و تباهي است‌. اين تباهي و كم مايگي هم در لفظ پيداست و هم در ساخت و بافت كلام . گسترش و عموميت يافتن شعر و ادب در كوچه و بازار و در ميان افراد نافرهيخته ، به اين ناپختگي دامن مي زد.

7)نام ديگر كتاب عشاق نامه چيست و اين كتاب در چه زمينه اي است؟

ده نامه – عرفاني

 8)شعر شراب بي خودي را با شور عشق از ادبيات سال اول مقايسه كنيد.

خود آزمايي هاي نمونه ي درس دوم                        ص 21

 1)قصايد«خواجوي كرماني»چه موضوعات و مسائلي را در بر دارد؟

بخشي در توحيد و نعت و منقبت معصومين وبخشي در زهد و پند و پاره اي هم به انظمام بيش تر قطعاتش در بر گيرنده ي مطالب و مسائل اجتماعي و انتقادي است.

 2)غزل هاي«ابن يمين»چه مضموني دارد؟

به شيوه ي معمول شاعران،عشق و دل دادگي است.

 3)در دو بيت زيراز«ابن يمين» كدام ويژگي ستوده شده است؟

دوقرص نان اگر از گندم است اگر از جو

                                            دوتاي جامه اگر كهنه است اگر از نو

 

هزار   بار   نكوتر    به  نزد    ابن يمين

                                            ز  فرّ  مملكت  كي قباد  و كي خسرو

قنائت پيشگي _ بي اعتباري دنيا

 4)«سيف فرغاني»از قالب قصيده به چه منظور بهره برده است؟

براي بيان انتقاد هاي كوبنده و طرح ديدگاههاي اجتماعي و اخلاقي خويش سود برده است.

 5)ذوق و هنر عبيد زاكاني در چيست و چگونه جلوه گر ميشود؟

در نكته يابي و انتقادهاي ظريف اجتماعي جلوه ميكند.

 6)منظومه ي«موش وگربه»ي عبيد ازنظرزبان وبيان چگونهاثري است.

حكايتي _ تمثيلي _ انتقادي _ سياسي .

 7)علت تندي و گزندگي زبان طنز عبيد را بيان كنيد؟

اين تندي و پررنگي واكنشي دربرابرشدّت فساد و تباهي هاي روزگار شاعر است.

 8)بيت زير به كدام ويژگي«موش و گربه»عبيد اشاره دارد؟

غرض از موش و گربه برخواندن

                                           مدّعا    فهم    كن    پسر    جانا

رندانه و زيركانه بودن و سياسي بودن اثر را نشان ميدهد

  نكات مهم درس دوم

 خواجو به دليل هنر نمايي هايش در عالم شعر به نخل بند شاعران شهرت يافت

 آثار خواجو شامل: ديوان _ شش مثنوي _ آثارمنثور

 

شش مثنوي خواجو شامل :    سام نامه _ هماي و همايون _ گل و نوروز _     روضة الانوار _ كمال نامه و گوهر نامه مي باشد.

 آثار منثور خواجو شامل : رسالةاللباديه در مناظره ي ني و بوريا _ سبع المثاني در مناظره ي شمشير و قلم _ مناظره ي شمس و سحاب مي باشد.

 خواجو در قصيده از سنايي، در غزل از سعدي و در حماسه از فردوسي تقليد كرده است و در داستان غنايي، نظامي را سرمشق خود قرار داده است.

 ابن يمين شاعر شيعه مذهب عصر سربداران است.و درقريه ي فريومد،آبادي اي از ولايت جُوين خراسان، زاده شد.

 مضامين ابن يمين از نتايج حكمت عملي مايه مي گيرد و در قالب تشبيهات و تمثيلات بديع عرضه مي شود.

 غزل هاي سيف بيش تر در جواب سعدي شيرازي است.

 آثارمنثورعبيد شامل :  اخلاق الاشراف _ صد پند _ رساله ي دل گشا‌ _        رساله ي تعريفات مي باشد.

 عبيد براي پرداختن هزليّات خود، به سعدي و سوزني نظر داشته است.

 قصايد سيف فرغاني بيشتر در استقبال از سخنوران ناموري چون رودكي،انوري، خاقاني،سنايي،عطار و كمال اصفهاني گفته شده است.

 منظومه ي موش و گربه حكايتي تمثيلي است و عبيد در آن از وضع جامعه و دو طبقه ي حاكمان و قاضيان را مورد انتقاد قرار مي دهد.

 چهره ي ادبي ممتاز عبيد را بايد در آثار طنزآميز او ديد.

 خودآزمايي هاي نمونه ي درس سوم                        ص 29

 1)درباره ي تأثيرقرآن و معارف آن برذهن و زبان حافظ توضيح دهيد؟

اوازهمه ي علوم قرآني،ازقرائت وتفسيرگرفته تا كلام وفلسفه وعرفان،بهره داشت.

حتّي شگرد شاعري وسبك ويژه ي بيان خود را از قرآن كريم آموخته بود و در آگاهي از زير و بم الفاظ و معاني و مفاهيم از آن الهام مي گرفت.

 2)درديوان حافظ مقصود از محتسب كيست وچرا حافظ وي رابه اين نام خوانده است؟ 

امير مبارز الدين محمّد _ به خواطر رياكاري ها و عوام فريبي هاي او با كنايه و تمسخر او را محتسب مي خواند.

 3)در مورد لحن حافظ وشيوه ي مبارزه ي اوبا نابه ساماني هاي جامعه توضيح دهيد.

لحن حافظ گزنده و تلخ و توأم با نيشخند و كنايه آميز است و در آن مايه اي از خيرخواهي و اصلاح طلبي هم ديده مي شود.گويي حافظ پس از سيف فرغاني و عبيد و ابن يمين،با رندي و هوشياري و فرزانگي خويش شيوه ي تازه اي براي مبارزه با نابه ساماني ها و بداخلاقي هاي جامعه برگزيده است كه به مانند بيان شاعرانه ي او تازگي دارد.

 4)درباره ي نحوه ي نگاه ونگرش حافظ به زندگي توضيح دهيد.

جوان شيرازي وقتي به علم و ادب روي آورد،هرگز دانش خود را دست مايه ي مال اندوزي قرار نداد.حتّي پس از آن كه در پرتو موقعيّت خود مورد توجه حاكمان وفرمانروايان فارس شد و به دربار ابواسحاق اينجو و شاه شجاع مظفّري راه يافت و از عنايت ويژه ي حاجي قوام الدّين،كلانتر شيراز،برخوردار گرديد،باز ناداري و نيازمندي ازسر او دست بر نداشت.

 5)غزل هاي اجتماعي حافظ چه ويژگي هايي دارد؟

درغزل اجتماعي حافظ،فرهنگ گذشته ي ايران با همه ي كمال ايراني اسلامي خود رخ مي نمايد. گويي حافظ در تلفيق دو فرهنگ ايران و اسلام به مانند استاد و حكيم فرزانه ي توس،ابوالقاسم فردوسي،به توفيق بيش تري دست يافته است.

 6)يك غزل از حافظ و سعدي را با هم مقايسه كنيد و درباره ي سبك،  زبان و درون مايه ي آن دو گفت و گو كنيد.

 7)اشعةاللّمعات از كيست و موضوع آن چيست؟

جامي _ شرح و توضيح لمعات فخرالدين عراقي

 8)كدام اثر جامي به پيروي از گلستان سعدي نوشته شده است؟

بهارستان

 نكات مهم درس

خواجه شمس الدّين محمّد شيرازي كه ما او را به نام حافظ و لقب لسان الغيب    مي شناسيم، در حدود 726ه. در شيراز زاده شد.

 از ميان پادشاهان معاصر حافظ، شاه شيخ ابواسحاق با او به حرمت رفتار ميكرد.

 سرمشقان حافظ در غزل سرايي بيش تر         سعدي شيرازي، كمال اصفهاني،  سلمان ساوجي و خواجوي كرماني مي باشند.

يكي از ابتكارات حافظ در غزل  تلفيق غزل عاشقانه و عارفانه مي باشد.

 حافظ بيشترين غزل هاي خود را در مبارزه با رياكاري و عوام فريبي با لحني نيشدار و گزنده خطاب به امير رياكار مظفّري سروده و با كنايه و تمسخر او را محتسب خوانده است.

 خودآزمايي هاي نمونه ي درس چهارم                               ص 35

 1)دلايل رونق تاريخ نويسي را در دوران حاكميت مغول و تيمور بنويسيد.

نخست مغولان و تيموريان به ويژه شخص تيمور به تثبيت و ضبط وقايع و كشور گشايي ها و باقي نگه داشتن نام و آوازه ي خويش از اين راه بسيار علاقه مند بودند و به همين دليل ، مورّخان را حمايت و تشويق مي كردند . ديگر آن كه برخي از فرزانگان ايراني ، از بيم آن كه مبادا ارزش هاي فرهنگي و تاريخي ايرانيان دست خوش حوادث شود و از ميان برود و هم براي آن كه مظلومييت اين ملت در اوراق تاريخ به ثبت رسد ، به نگارش جريان وقايع گذشته و حال اقدام مي كردند و از شوق و رغبت ايلخانان براي ارضاي حسّ نام جويي خويش سود مي بردند .

 2)شيوه ي نويسندگي در عصر خواجه رشيدالدّين چگونه بود؟

به شيوه هاي نويسندگي دوره هاي قبل ادامه پيدا كرد.نويسندگان متكلّف از بكاربردن واژه هاي تركي كه در اثر حضور و حكومت بيگانگان در فضاي فرهنگ وتاريخ ايران رو به فزوني بود ، روي گردان نبودند. بنابراين ميزان استفاده از واژه هاي بيگانه ي تركي كه از دوره ي پيش آغاز شده بود ، افزايش  يافت البته وجود  پاره اي از واژه هاي تركي در زبان فارسي نمي توانست فارسي زبانان را با مشكل عمده اي روبرو سازد : به خصوص كه بيشتر اين واژه ها بعدها فراموش شد و از قلمرو زبان فارسي رخت بربست.

 3)درباره ي ويژگي نثر تاريخ جهان گشا توضيح دهيد.

نثر جهان گشا مصنوع و دشوار و در همان مسير كلّي نثر فارسي در سده ي هفتم هجري است و در آن لغات عربي و واژه هاي مغولي زيادي به كار نرفته است.

 4)جامع التواريخ از نظر نوع نثر چه ويژگي هايي دارد؟

 اين كتاب با نثري پخته وعالمانه نوشته شده  و اگر از پاره اي لغات تركي و مغولي كه در روزگار او و در دستگاه اداري مغولان رايج بوده است بگذريم ، نثر خواجه به سبب سادگي و استحكام آن قابل توجه و از نمونه هاي سالم نويسندگي در سده ي هشتم هجري است.

    5)تاريخ جهان گشا را از نظر نوع نثر و سبك نويسندگي با تاريخ بيهقي مقايسه كنيد.

تاريخ جهان گشا نثر فني و مصنوع دارد اما تاريخ بيهقي نثري بينابين حد فاصل نثر مرسل يا ساده دارد.

 6)موضوع تاريخ جهان گشا چيست؟

شرح ظهور چنگيزخان و احوال فتوحات او و تاريخ خوارزمشاهيان و فتح قلعه هاي اسماعيليه و حكومت جانشينان حسن صبّاح.

جامي در مثنوي هايش از نظامي تقليد مي كرد.  و هفت اورنگ خود را دقيقاً در برابر خمسه سروده است.

 آثار جامي  شامل ديوان و هفت اورنگ مي باشد.

 هفت اورنگ مثنوي هاي زير را شامل مي شود

سلسلةالذهب _ سلامان و ابسال _ تحفةالاحرار _ سبحة الابرار _ يوسف و زليخا _ ليلي و مجنون _ خرد نامه ي اسكندري.

 

آثار منثور جامي شامل : بهارستان _ نفحات الانس  _ اشعّة اللّمعات   را شامل    مي شود.

 خودآزمايي هاي نمونه ي درس پنجم                                  ص 47

 1)چه عواملي سبب مهاجرت شاعران ايراني به هند شد؟

شاعر نوازي و ادب گرايي سلاطين بابري هند با بي مهري شاهان صفوي به شعر و شاعري هم زمان شده بود .

 2)در عصرصائب،قالب عمده ي شعر و موضوع آن چه بود و چه تفاوتي با گذشته داشت؟

در اين دوره، قالب عمده ي شعر از لحاظ  كميّت هم  چنان غزل است و موضوع آن سخن دل و بر خلاف عصر مولانا و حاحظ ، بار ديگر خود شاعر و تمنيّات او در مركز توجّه قرار گرفته است.

 3)ويژگي هاي سبك شعر را در عصر صائب بيان كنيد.

حس آميزي – جان بخشي – استفاده از ضرب المثل و تشبيه تمثيل – استفاده از زبان و الفاظ محاوره – توجّه به تجربيات ساده روزمره ي زندگي – رواج نوعي حكمت و استدلال عاميانه – خيال پردازي هاي غريب و بي سابقه.

 4)پدر مرثيه سرايي در ادب فارسي كيست و علت شهرت او چيست؟

محتشم كاشاني –– به علت تركيب بند مشهور او در ذكر واقعه ي كربلا.

 5)در بيت زير، كدام يك از ويژگي هاي شعري عصر صائب ديده مي شود؟ توضيح دهيد.

 اظهار عجز در بر ظالم روا مدار        

                                                 اشك كباب موجب طغيان آتش است

 

تجربيات  ساده ي  روزمره ي  زندگي  يعني همان طور كه اشك  كباب«چربي» باعث افزايش شعله ي آتش مي شود گريه ي انسان هاي مظلوم در برابر ظالمان هم باعث افزايش ظلم ظالم مي شود .

 6)مثنوي ناتمام فرهاد و شيرين را چه كسي سرود؟ اين مثنوي را چه كسي كامل كرد؟

وحشي بافقي ––  وصال شيرازي .



پاسخ خود آزمایی های نمونه ی بخش دهم صفحه 178

1)    دو حادثه ی مهم تاریخی: 1- جنگ های صلیبی میان مسیحیان و مسلمانان در آسیای صغیر 2- یورش تاتار:  در این دوره علاوه بر فارس مراکز علمی و فرهنگی دیگری چون قونیه و دهلی در بیرون مرزهای جغرافیایی قبلی پیدا شد.

2)    نشانه ی وسعت اندیشه و جامع نگری و اعتدال او است که همهی جنبه های هنری، فنی و جهان مضونی، فکری، اجتماعی و عاطفی و عقلی را مد نظر داشته است.

3)    نویسندگان بسیاری گلستان  سعدی را سرلوحه کار خود قرار دادند، از جمله: جامی، قاآنی، قائم مقام فراهانی، مجد خوافی و ...

4)                       نظامی

5)    امیر خسرو و طوطی زبان آور هند است که نقش ارزنده و سازنده ای در معرفی زبان و فرهنگ ایرانی در شبه قاره داشته است. همچنین حجم آثارش در رواج و تبلیغ و فرهنگ ایرانی موثر بوده است.

 

 

 

 

پاسخ خود آزمایی های نمونه صفحه 183

1)    از ملت های مصر، کلده، آشور، بابل و ایران وام گرفتند.

2)                       بوطیقا(فن شعر)

3)                       ایلیاد و اودیسه هومر

4)    تیری به پاشنه ی پایش که رویین نبوده، اصابت می کند و او را می کشد.

5)    هر دو از «هومر» است که ظاهراً ده قرن پیش از میلاد مسح می زیسته است.

6)                       نمایش نامه نویسی

7)    جنگ یوانان با ترواست و آن چنین است که پاریس، فرزند پریام، پادشاه تروا، اسپارت می رود و منلائوس، پادشاه آن سرزمین او را به گرمی در خانه ی خود می پذیرد. پاریس با همسر منلائوس می گریزد. پادشاه برای انتقام جویی از یونانیان کمک می طلبد و جنگ ده ساله ای به پا می شود.

8)    با توجه به پختگی و قدرتی که در منظومه های ایلیاد و ادویسه مشاهده می شود .

9)    انه اید : سروده ی ویرژیل                  بهشت گم شده اثر جا ن میلتون

رامایانا و مابهاراتا: سروده ی صدها شاعر بی نام و نشان

الحماسه : سرودی بحتری

اومانیسم همان جنبش فرهنگ دوستان استکه بازگشتی به دوره ادبیات یونان باستان است .

با اسفندیار زیرا هر دو رویین تن بودند با یان اوصاف که آشیل از ناحیه پاشنه ی پا آسیب پذیر بود و اسفندیار از نا حیه چشم .

 

 

درس بیستم ادبیات اروپا و مکتب های ادبی

پاسخ خود آزمایی های نمونه صفحه 188

1-رنسانس(احیاء‌تجدید ) در حقیقت نوعی بازگشت به دوران ادب و هنر گذشته است که در ربع آخر قرن چهاردهم شروع شد و تا سال 1959 میلادی ادامه داشت .

2-فلورانس

3-چهره ی لائوار معشوقه ی پتراک در آثارش تصویر زنی فاضل فرهیخته و والامقام است و برخلاف نظر اهل کلیسا در آن روزگار شیطان مجسم وعامل گناه نیست .

4-ابهام هنری به آثار او حالتی خردگرایانه می دهد و او بادقت و ظرافت هم چو کالبدشناس اندامها و اجزاء‌را ترسیم می کند و نشان دهنده ی تاکید هنرمند بر آزادی و جایگاه انساندر تفکر او مانیستی است .

5-لبخندی رازناک و ابهام آلود که در حقیقت حالتی گذراو دواینچی این حال زودگذر را به ابدیت پیوندزده است .

6-انقلاب صنعتی

7-رساله الغفران

8-دکامرون مجموعهای ازداستانهای کوتاه است که نویسنده ی آن بوکاچیو از جامعه ی روزگار خود انتقاد می کند.

9-شک در مسایل اجتماعی و مقابله با اندیشه های کلیسا

 

 

 

درس بیستم و یکم :‌کلاسی سیسم

پاسخ خود آزمایی  های نمونه  صفحه  195

1- می توان این مکتب را مکتب سنت گرایی در ادبیات و هنر به ویژه تقلید از نویسندگان باستان دانست .

2- آغاز قرن هفدهم

3- بوالو

4- تقلید از طبیعت اصل عقل نزاکت ا دبی آموزندگی و خوشایندی

5- گفته ی نیکولا بوالو ادبیت و منتقد فرانسوی به اصل تقلید از طبیعت اشاره دارد.

6- از نظر این مکتب اثر ادبی باید از لحاظ اخلاقی و تاریخی آن چه را که با عرف و عادت عمومی موافق باشد مطرح کند بنابراین اصل هماهنگی با روحیات مخاطبان هنر در این مکتب اصلی بنیادین است .

7- لویی چهاردهم این پادشاه یک هدف داشت وآن عظمت فرانسه و عزت شاه بود . او به چیزی کم تر از کمال قانع نبود . بلند پروازی او در ساختن کاخ و رسای تجربه ی تازه ای در خلق زیبایی بود.

8- بوالو فرانسوی با فن شعر مولیر فرانسوی با نمایشنامه ی خسیس جان میلتون انگلیسی با بهشت گمشده راسین فرانسوی با استر

9- راسین با این تراژدی ها : 1- استر 2- اسکندر کبیر 3- مهردارد 4- بایزید.

 

 

درس بیست و دوم :‌عصر روشنگری و رومانتی سیستم

پاسخ خود آزمایی های نمونه صفحه 201

1-                       ژان ژاک روسو ولتر

2-    اعتقادداشتند بشر ذاتا به نیکی گرایش دارد و چنین استدلال می کردند که عواطف آدمی همانند خرد او قابل اعتماد است .

3-    در ایجاد فضای روشنفکری و آگاهی مردم نقش مهمی بازی کرد و با پیروزی این اثر در حقیقت فلسفه و تفکر پیروز شدند در زمینه ی انقلاب مردمی را فراهم آورد .

4-    کلاسیک ها ایده آل هسند یعنی در هنر فقط خوبی و زیبایی را می خواهند در حالی که رمانتیک ها می کوشند افزون بر زیبایی ها زشتی ها و بدی ها را هم نشان دهند . نکته ی دیگر این استکه کلاسیک ها عقل را اساس شعر می دانند و رمانتیک ها بیش تر پای بند احساس و خیال پردازی اند.

5-    مکتب آزادی  بدین معنی که هنر هر بخش از زندگی را که خواست  می تواند آزادانه به تصویر بکشد.

6-    الف- هنر مند هر بخش از زندگی را که خواست می تواند آزادانه به تصویر بکشد

ب- هنر مند رمانتیک که از قید و بند اشرفی کلاسی سیسم آزاد شده است می تواند من وجودی خود را در هنر مستقر سازد.

ج- رمانتی سیسم مکتب دل است ودل باید بدون قید و بند سخن بگوید.

د- رمانتیک ها با انوعی حالت عارفانه به زندگی می نگرند .

7- ویلهلم شلگل و برادرش فردیک شلگل

8- 1-تصویر آزادانه از زندگی جوانی خود .

2-من وجودی خود را به تصویر کشیده است .

3-رگه های عرفان در قطعه دیده می شود و.....

9- گوته


درس بیست و چهارم :‌ دو نمونه از آثار رئالیست ها

پاسخ خود آزمایی های نمونه صفحه 213

1-    در مرحله ی معین از تکامل فکری بشر به وجود آمد یعنی زمانی که انسانها به شناخت ماهیت و جهت تکاملی اجتماعی نیاز مبرمی داشتند و آن هنگامی بود که مردمی سرچشمه ی اعمال وافکار انسان ها را علت های مادی می دانستند .

2-    این گروه نقاش نام خود را از دهکده ی باربیزون در شمال فرانسه گرفته بودند . پیروان این مکتب در کار پرداختن مناظر طبیعت سنت های نقاشی کلاسیک و ایتالیایی را که مرسوم آن زمان بود . منسوخ می شمردند و خواهان مشاهده ی مستقیم طبیعت بودند .

3-    آدم واقع گرا به بیلچه می گوید: بیلچه اما طعبیت گرا می گوید: کج بیلها کهنه ی لعنتی :

طبیعت گرایی حالی از انگشت نهادن بر پلیدی ها و زشتی هایی است که بی محابا و به دقت توصیف آنها  می پردازند و در هر چیز جنبه ی ناگوار آن را می بینند اما واقع گرا چیزها را همانگونه که هست می بیند و توصیف می کند. 

4-    بیشتر با کارهای بالزاک شروع می شود تعهد به باز آفرینی دقیق و کامل و صادقانه اما ساده ی محیط اجتماعی و جهان معاصر از ویژگی های آن است .

5-    تاکید بر روی کار که کار عنصری خلاق است و باعث شکوفایی انسان و جامعه می گردد.

6-    بله زیرا مکتبی امیدوار و خوش بین است ومعمولا قهرمانان داستان از محیط خویش جلوترند و برای رسیدن به اجتماعی تازه تلاش می کردند .

7-    در این سبک همه چیز عادی است اما یک عنصر جادویی وغیر طبیعی در آنها وجود دارد . مبتکر آن کابریل گارسیا مارکز نویسنده ی معاصر آمریکای لاتین با نوشتن رمان صد سال تنهایی.

8-    (مطالعه داستان و دریافت عناصر واقعی به عهده ی دانش آموزان واگذارمی شود.)

گفتنی است آثار فریت ادگو نویسنده و شاعر معاصر ترکیه ترجمان احساس زندگی روشن فکران ترکیه است که دستخوش نوسان های سیاسی و مناسبات اقتصادی کشور خویش اند . با توجه به مکتب ادبی او افراد داستان او مردمیاند عادی اند .

9-                       به عهده ی دانش آموزان

گفتنی است اوکتاویوپاز در آثار اصالت رادر دهقانان و کارگران مزارع می دهد . پدر این نویسنده ی مکزیکی وکیل دعاوی زاپاتا انقلابی معروف بود.

10-وی رمان نویس فرانسوی و پیشوای ناتورالیست ها بود. اعتقاد داشت واقع گرایی علمی یا طبیعت گرایی فرمول کاربرد علم جدید در ادبیات است .


درس بیست و پنجم :‌طبیعت گرایی (ناتورالیسم)

پاسخ خود آزمایی های نمونه صفحه  228

1- رئالیست نگاهی مثبت و سازنده به جامعه دارد و طبیعت را آن گونه که هست تصویر می کند اما ناتورالیسم جامعه بشری را به گونه ای یاس آور توصیف می کند و بر جنبه های زیشت و پلید طبیعت و انسان توجه خاصی می گردد.

2- به معنایی به کار می رفت که ماده گرایی و لذت جویی وهر گونه دین گریزی را در بر می گرفت و تا قرن ها معنی اصلی آن همین بود.

3- نقاشی بود که می کوشید تا شکل های موجود در طبیعت را به طور دقیق تقلید و نقاشی کند .

4- نام امیل زولارا چون سبک خاص داستانهای اوست که تقریبا جوهره ی طبیعت گرایی است .

5- انقلاب صنعتی که موجب توسعه ی گسترده ای در عرصه ی اقتصادی شد. سکه ای بود که آن روی آن فقر سیاه و دردناک و بردگی انسانها بود . این تضادها در آثار طبیعت گرایان نقش ا ساسی داشت. تلاش برای کسب ثروت و قدرت از طریق توسعه ی کار مضمون صریح بسیار از رمان ها از جمله پول اثر امیل زولاست .

ناتورالیست ها با پرداختن به مسایل طبقات زحمت کش با انقلاب صنعتی  وپیامدهای آن پیوند مستقیمی دارند .

6- گروه ادبیمدان ضد رمانتیک بودند و اعضای این گروه کتابی به نام شب های مدان منتشر کردند .

امیل زولا و گی دو موپاسان افراد شاخص این گروه بودند .

7-    ترزراکن اثر میل زولا

8- ناتورالیست ها زبان محاروه را نخست در رمان وسپس در تئاتر وارد کردند . آنها در نقل گفت و گوها همان جملات تعبیراتی را به کار می بردند که افراد استعمال می کنند .

9- چون ناتورالیسم ها از لحاظ موضوع چه در رمان و چه در نمایش نامه همواره تصویر گر طبقات زحمت کش اند به همین سبب آن را شعر تهی دستان گفته اند .

10-    آنان مانند نیچه فیلسوف معروف آلمانی انسان را ضمیر نمی دیدند بلکه او را یک نظام عصبی و قابل تشریح علمی می دانستند. در حقیقت رمان ها و آثار پیروان این سبک آزمایشگاه تشریح مزاج افراد جامعه بود .

11-    او رمان نویس توانای آمریکایی است . برخی او را واقع گرا می دانند اما در واقع  رمان های او بازتاب نومیدی نویسنده و هم نمایانگر روح مبارز اوست . اشتاین یک استاد ابیدات کارگری بود و زندگی قربانیان بدبخت و تیره روز را با چیره دستی کامل و با بیانی ساده و رش ترسیم می کرد . در سال 1962 جایزه ی ادبی نوبل به اشتایل بک اعطا شد . رمان معروف او خوشه های خشم نام دارد .

12-                      به عهده دانش آموزان

13-    نماد تظاهر به تجمل گرایی و یا فقره سیاه و دردناک قشری از جامعه

14-                      طبقه ی زحمت کش و محروم جامعه

15-    چون نا تورالیست ها با افشای واقعیت های تلخ زندگی ریاکاری ها نابسامانی ها وبیدادگری های پنهان وآشکار جامعه پرداختند و هنر را در خدمت مردم و زندگی در آوردند .

 

 

 

درس بیست و ششم : نماد گرایی (سمبولیسم)

پاسخ خود آزمایی صفحه 237

1- در نظر بودلر دنیا جنگلی است مالامال از علایم واشارات حقیقت از چشم مردم عادی پنهان است و تنها شاعر با قدرت ادراکی که دارد به وسیله ی تفسیر و این علایم می تواند آن را احساس کند.

2-    شارل بودلر

3- سمبولیسم هنر بیان افکار و عواطف نه از راه شرح مستقیم نه به وسیله ی تشبیه آشکار آن افکار وعواطف به تصویر های عینی ملموس بلکه از طریق اشاره به چگونگی آنها واستفاده از نمادهایی بدون توضیح برای ایجاد آن عواطف وافکار به ویژه در حوزه ی شعر

4-    ادبیات عرفانی به ویژه در حوزه ی شعر

5- تصویر ها با همه ی  تفاوت هایی که دارند دارای نقطه ی مشترکی اند که با استفاده از آن شعر را می توان تفسیر و حتی معنا کرد .

6- توجه به فلسفه ی بدبینی او باعث می شد که هنرمندان سمبولیسم هیچ چیزی را مناسب تر از د کور ها مه آلود و مبهمی که تمام خطوط تند و قاطع زندگی در میان آن ها محو می شود ندانند.

7- شاعر سمبولیست در محیط الهام آمیز پیرامون خود و در میان رویاهایشان تسلیم مالیخولیای خود می شد قصر های کهنه و متروک و شهرک های خراب و سوسوی نور چراغ در شب ظلمانی و تکان خوردن اشباح روی پرده . به عبارت دیگر حالت اندوه بار و ماتم زای طبیعت و مناظر و حوادثی که مایه ی یاس و عذاب ونگرانی و ترس انسان می شوند سلطنت سکوت را فرا یاد می آورند .

8- شعر را زا قید های وزن و قافیه سنتی رها کردند و شکل شعر منثور را که به کار گرفتند .

9- گلهای بد بو: از بوردلر فصلی دردوزخ: از ژان آرتومبر بعد از ظهر یک فون: از استفاده ملارمه سوسک طلایی : از ادگار آلن پو.

10-                      به عهده ی دانش آموزان

11-                      نماد روح یاس زده و حالت اندوه بار و ماتم زا

12-                      به عهده دانش آموز

13-    قصد دارد به فراسوی واقعیت رخنه کند و جهانی آرمانی را بجوید.

 

 

 



پاسخ خودآزمایی های نمونه صفحه 113

1- این ترکیب بند مشهود ای از برسد ره شاهراهت    وای قبه عرش تکیه گاهت

موضوع آن نعت و ستایش پیامبر گرامی اسلام است .

2-    یعنی  آفرینشگر معانی تازه . کمال الدین اصفهانی بدنی نام لقب یافت چن وی در خلق معانی تازه دستی توانا داشته است .

3-    دوره ی پرآشوب حمله ی مغول او سرانجام به دست مغولان به قتل رسید.

 

 

پاسخ خود آزمایی های نمونه بخش هفتم صفحه 113

 

1-    استفاده از زبان محاروه در شعر یعنی آوردن معانی دقیق و مشکل در کلام روان و نزدیک به لهجه ی تخاطب در زبان محاوره

2-                       انوری کمال الدین عبدالرزاق اصفهانی و مسعود سعد

3-                       به عهده دانش آموز

 

بخش هشتم                   عصر ابوالعمالی

در آمدی بر عصر ابوالمعالی دوره ی کمال فنی نثر فارسی

نکته های مهم:

-  پیش از عصر بیهقی وابوالمعالی زبان فارسی گستره های ماورای جیحون تا آن سوی عراق عجم و منطقه جبال و دیلمان و ... را در بر گرفته بود .

-  به دلیل وجودامکانات فرهنگی متنوع و زبانهای محلی متفاوت دراین سرزمین ها و استیلای بی چون و چرای زبان عربی در قرون گذشته زبان فارسی دستخوش تحولی چشمگیر شد و از سادگی و سلامت خوددور شد .

-  عصر ابوالمعالی ازدهه های نخستین سده ی ششم تا میانه ی سده ی هشتم هجری عموما ادامه داشت .

-  در عصر المعالی بیشتر به الفاظ وصورت توجه شد و از تاکید بر معنا بازماند .

-  دراین عصر علاوه بر کمال فنی نثر تنوع دامنه ی نوشته ها و موضوعات کتب و رسال در خور یادآوری است .

-  در میان کتب این دوره آثاری نیز به زبان ساده و روشن تالیف شده است که در آن ها معنا بیشتر مورد توجه قرار گرفته است. مانند کلیله و دمنه و گلستان سعدی.

 

 

 

پاسخ خود آزمایی های نمونه صفحه 122

1-                       رساله های یزدان شناخت و تمهیدات

2-    سبک نگارش او ساده و بی تکلف و روان است و در عین حال به آیات قرآنی و اشعار پارسی وتازی بسیار استشهاد شده است.

3-                       بیش تر از تفکر ایرانی وحکمت خسروانی مایه می گرفت .

4-    محمد بن منور این کتاب سه باب دارد و موضوع آن بیان حالات سرگذشت و سخنان شیخ ابوسعید ابی الخیر است .

5-    این کتاب با نثری شیوا  ودر عین حال استوار و دلکش نگاشته شده است و زبان محاوره ای عامه هم در این کتاب تا اندازه ای لحاظ شده است  . این کتاب  در واقع بهترین نمونه ی نثر داستانی فارسی است.

 

 

 

پاسخ خود آزمایی های نمونه  صفحه 129

1)    ظهیری سمرقندی، اصل این اثر از هند به ایران آمده است و مولف آن، سندباد، حکیم هندی است.

2)                       سادگی و نزدیکی ان با زبان عامه است.

3)                       روض الجنان یا روح الجنان تألیف شیخ ابوالفتوح رازی

4)    این کتاب از جمله ی کهن ترین و استوار ترین کتاب هایی است که در زمینه ی علم بلاغت نوشته شده است.

5)    موضوع این کتاب تمثیل ها و داستان هایی است که از زبان حیوانات به ویژه دو شغال به نام های «کلیله» و «دمنه» نقل می شود.

نثر کنتاب از لحاظ استواری انشا و ترکیب عبارات و داشتن اسلوب عالی و آراستگی و پیراستگی زبان و مفردات کم نظیر است. در این کتاب سجع و موازنه و اشعار و امثال فارسی . عربی و آیات و احادیث به کار رفته است.

 

پاسخ خود آزمایی های نمونه ی بخش هشتم صفحه 130

1) عیاران جوان مردانی بود  که صفات مردانگی و مردم نوازی و راست گویی را در فرهنگ ناحیه ی خود ترویج می کرده اند.

عیاران طبقه ای از طبقات اجتماعی ایران را تشکیل می دادند. این گروه از مردم عادی چابک و هوشیار تشکیل می شدند که آداب و رسوم خاصی داشتند. عیاران مردمی جنگ جو، شجاع و ضعیف نوار بودند. یعقوب لیث صفاری از همین گروه بود و به یاری عیاران، سلسله ی صفاری را تأسیس کرد. عیاران راز نگهدار، یاور درماندگان، امانت دار، وفادار به عهد و ... بودند.

2) این کتاب شامل دو بخش است: بخش اول در فن عروض و بخش دوم در علم قافیه و نقد شعر. این کتاب پر آوازه ترین و برجسته ترین کتاب است که در طول تاریخ حیات ادبی در قلمرو ادبی فارسی تألیف یافته است و تا روزگار ما هم  حاکمیت و نفوذ خود را از دست نداده است.

3) اصل کتاب به زبان طبری(گویش مازندران قدیم) نوشته شده و مرزبان بن رستم تألیف کرده است.

4) نام دیگر این کتاب مجمع النوادر و موضوع آن درباره ی دبیران، شاعران و منجمان و طبیبان  است.  وی در ابتدای هر یک از مقالات خویش، فصلی در اهمیت آن دانش آورده و آ ن گاه به ذکر حکایاتی از پیشینیان پرداخته است.

5) موضوع آن مباحثی از علم معانی و بیان و صنایع فلزی و معنوی کلام است.

6) سعدی از تمام شیوه ها و شگردهای نویسندگی فارسی استفاده کرده است که عبارتند اند از: پرداخت زیبا، فشرده  نویسی، بهره وری از شعر، تمثیل و حکایت، تنوع معنایی، رنگارنگی الفاظ، دریافت های تیزبینانه  از مسائل مهم اجتماعی و اخلاقی و سرانجام، ریختن همه ی این ها در ظرفی آراسته و پرداخته، او با این اوصاف، ترکیب تازه ای در نویسندگی فارسی پدید  آورد. از گلستان هم رایحه ی نثر مسجع خواجه عبدالله و هم نشانه های نثر آراسته و استوار ابوالمعالی به مشام و چشم می رسد. اسلوب سهل ممتنع نیز بر حسن نویسندگی او می افزاید.

7) گلستان شامل یک مقدمه و هشت باب است.

باب اول: در سیرت پادشاهان، باب دوم: در اخلاق درویشان، باب سوم: در فضیلت قناعت، باب چهارم: در فواید خاموشی، باب پنجم: در عشق جوانی، باب ششم: در شعف و پیری، باب هفتم: در تأثیر تربیت و باب هشتم: در آداب  صحبت.


بخش نهم  عصر مولوی

در آمدی بر عصر مولوی دوره ی حماسه عرفانی

نکته های کوتاه

-  در برهه ای از تاریخ سرزمین ما حکومت فرمانروایان بیگانه کشمکش های بی مورد و مکرر حکومت ها و تاخت و تاز اقوام بی فرهنیگ چون غزان  و مغولان باعث بروز تباهی ها و بی سامانی های فرهنگی و دل مردگی مردم شده است .

-  در این زمان تنها پادزهر نیرومندی چون عرفان می توانست با ایجاد زمینه برای پایداری های معنوی بقای فرهنگ و مدنیت ایرانی را ضمانت کند .

-  شعر عرفانی با تکیه بر عواطف انسانی و پیش کشیدن اصولی مثل تسامح و مدارا محبت خدمت بلاشرط بی نیازی و آزادگی با یادآروی ارزش وجود انسان او را به سوی کمال و سرنهادن بر آستان حق دعوت می کند.

-  شعر مولوی هم لفظ نمر و دلنشین است و هم معنی برتر و اسنانی و آسمانی .

-  در شعر عصر مولوی سنایی پیشگام است و به قول مولانا چشم  و چراغ وعطار قافله سالار و خود مولانا خداوندگار قلمرو شعر و عرفان است.

-         شعر عصر مولوی را با شاهان و فروانروایان کاری نیست .

-         دراین عصر قالب غزل جایگزین قصیده می شود .

-  بلند ترین و سرشارترین مثنوی های عرفانی که حاوی نغزترین داستانها و پرمغزترین تمثیل های ادب فارسی هستند دراین دوره سروده شده اند.

 

 

 

پاسخ خود آزمایی های نمونه صفحه 141

1)    سنايي در قصاید خود به زهد و حکمت و مضامین اخلاقی روی آورد و در غزل به جای مضمون های عاشقانه و معنی های برخاسته از عشق ظاهری به معانی عرفانی و الهامات ناشی از عشق واقعی به مبدأ هستی پرداخت.

2)    چون در پاره ای از قطعات، سنایی را چنان شیفته و دل باخته ی اهل بیت و فضائل ائمه ی دین می بینیم که او را شاعری شیعی و محب اهل بیت می یابیم.

3)    مثنوی حدیقه الحقیقه، دیگر آثار او عبارتند از : سیر العباد الی المعاد، طریق التحقیق، کارنامه ی بلخ، مثنوی عشق نامه، مکاتب  سنایی و دیوان اشعار.

4)    خاقانی در قصاید حکمت آموز و غزلیات عارف منشانه ی خود بر طریق سنایی رفته است و در نظم تحغه العراقین به حدیقه توجه داشته است. عطار، غزل سرای عرفانی به طرز سنایی را به کمال رسانیده و در تصنیف منطق الطیر خود به حدیقه ی سنایی نظر داشته است. مولانا در دیوان شمس از پی سنایی و عطار رفته است و مثنوی معنوی را به شیوه ی الهی نامه سنایی به نظم در آورده است. به طور کلی پس از او سرودن اشعار زهد آمیز در میان بسیاری از شاعران معمول گردید و قالب غزل گسترش و بالندگی بیشتری پیدا کرد.

5)    مولانا جلال الدین عطار  را روح سنایی را دو چشم او می دانسته که خود از پی سنایی و عطار آمده است و در واقع خود را وامدار و پیرو سنایی خوانده است:

عطار  روح بود و سنایی دو چشم او           ما از پی سنایی و عطار امدیم

6)    دوره ی حماسه های عرفانی و ادبیات تمثیلی، مثنوی های حدیقه، مخزن الاسرار منطق الطیر و مثنوی معنوی

7)    رباعی، مخصوص اندیشه های کوتاه و عمیق و تأملات فلسفی است که معمولاً در آن تکیه اصلی معنا در مصراع چهارم است.

8)                       سنایی

9)                       تأملات فلسفی

 

 

پاسخ خود آزمایی های نمونه صفحه 151

1)    زیرا خاقانی در توصیف صبح و طلوع آفتاب دستی توانا دارد.

2)    خاقانی در نظم تحفه العراقین بر طریق سنایی رفته و به حدیقه توجه داشته است.

3)    شیوه ی خاص او بر پیچاندن معنا و آشنا و آفریدن ترکیبات و تعبیرات تازه استوار است. تشبیهات و استعارات خاقانی مثل تعبیراتش غریب است و فهم آن ها دقت و دانش افزون تری می طلبد.

4)    خیر ، هنگامی که به ری رفت از بد روزگار بیمار شد ودر همان جا هم خبر حمله غزان به خراسان به وی رسید و او را از ادامه سفر بازداشت.

علت سفر او این بود که: از خدمت در دربار شروانشاهان ملول شد و آرزوی دیدار استادان  و شاعران عراق در وجودش قوت گرفت و قصاید چندی در اشتیاق دیدار خراسان سرود و او را به این سفر واداشت.

5)    دیدن کاخ فرو پاشیده ی مداین موجب شد خاقانی قصیده ی پر درد و عبرت انگیز خود را با مطلع:

«هان، ای دل عبرت بین از دیده عبر کن، هان                                ایوان مداین را آیینه ی عبرت دان»

در وصف آن بنای تاریخی و پر  سابقه بسراید.

پس از خاقانی بحتری با قصیده المدائن این کاخ را توصیف کرده است.

شاعران دیگری کما بیش اشاره ای به عظمت این کاخ داشته و به توصیف ایوان مداین پرداختنه اند. از جمله خیام در رباعی زیر:

آن قصر که بر چرخ همی زد پهلو       بر درگه آن شهان نهادندی رو

دیدیم که بر کنگره اش فاخته ای

بنشسته همی گفت که : کوکو! کوکو!

پس از خاقانی، قصیده ی «ایوان مداین» معروف شد و بعدها چند تن از شاعران، مانند جسین دانش (1286-1362 ه.ق) شاعر فاضل ایرانی و مترجم رباعیات حکیم عمر خیام به ترکی، آن را تسدیس کردند. (به نقل از گزیده ی اشعار خاقانی به کوشش دکتر سجادی)

6)این مسئله را باید ناشی از نوعی واخوردگی و حقارت که متأثر از سرگذشت کودکی و جوانی اوست، دانست همچنین غرور ذاتی و طبع بلند او عامل دیگری است.

مضافاً او مردی نازک دل و زود رنج بوده است که چون از چیزی یا کسی بر آشفته می شود، نمی تواند خشم آتشین خود را فرو بخورد و با خودداری و شکیبایی آبی بر آتش طبع خود فرو ریزد. لذا دیوان مشکل و شعر دشوار و دیریاب خاقانی در واقع چیزی جز بازتاب اندیشه و زندگی پر فراز و فرود او نیست.

7)نظامی نه تنها برای خود سبک و روشی جداگانه دارد، بلکه تأثیر شیوه ی او بر شعر فارسی تیز انکار ناپذیر است. وی با گشودن این مسیر و هم چنین توجه به مضمون های اخلاقی و اندرزی تکیه گاه تازه ای برای شعر فارسی ایجاد کرد و نشان داد که می تواند چیزهای دیگری غیر از مدیحه و توصیف و غزل را وارد شعر کند. او به شاعران پس از خود نشان داد که می توان شاعر بزرگی بود اما به دربارها و زورمندان تکیه نداشت.

8)امیر خسرو دهلوی، خواجوی کرمانی، جامی، مکتبی شیرازی، وحشی بافقی، فیضی دکنی، کاتبی ترشیزی، عرفی و غیره ... موفقیت بیشتر، از امیر خسرو دهلوی بوده است اما جامی را هم در سرایش هفت اورنگ نباید از نظر داشت.

9)بیشتر از فردوسی تأثیر گرفته است و رد پای مقابله با سنایی در شعر او دیده می شود.

 

 

پاسخ خود آزمایی های نمونه صفحه 163

1)    موضوع آن اندیشه های عارفانه و فیلسوفانه و قالب آن رباعی است.

2)    بدون شک، عطار  از شاعران بزرگ و معتدل زبان فارسی است که خود به درجه والایی از کمال و معرفت دست یافته است. او آن چه را که سنایی در آغاز کار از سرمایه های عرفانی به عرصه شعر فارسی وارد کرد، با والایی و برجستگی خاصی به کمال نسبی خود نزدیک کرده است و اگر بگوییم حتی برای مولانا جلال الدین راه رسیدن به اوچج عارفانه ای را که مثنوی و غزلیات شمس می بینیم هموار کرده است، سخنی به گزاف نگفته ایم.

3)    پدر مولانا هنگامی که به بلخ مهاجرت می کند در سر راه خود به شهر نیشابور وارد می شود. او در این شهر با عطار نیشابوری ملاقات می کند در این زمان مولانا نوجوانی سیزده ساله است. عطار کتاب اسرار  نامه ی خود را به او هدیه می کند و به پدرش می گوید :« زود باشد که این پسر تو آتش در سوختگان عالم زند».

4)                       منطق الطهیر، الهی نامه، مختارنامه، تذکره الاولیا.

5)    آشنایی و ملاقات با شمس تبریزی، که یک باره سرنوشت و درس و عظ و مریدان و شاگردان جلال الدین را دگرگون کرد.

6)                       چنان که خود گفته است به سه دوره می توان تقسیم کرد:

حاصل عمرم سه سخن بیش نیست                          خام بدم، پخته شدم، سوختم

1-                       مرحله ی خامی: از کودکی تا دوره ی جوانی

2-    مرحله ی پختگی: از جوانی تا دیدار شمس و تا مرگ صلاح الدین

3-                       مرحله فنا شدن و سوختن: انقلاب روحی تا پایان عمر

7)                       مثنوی معنوی

8)    مولوی خوش نام ترین و مردمی ترین شاعر زمانه ی خویش و حتی سراسر ادبیات فارسی است. او خداوندگار شعر و ادب فارسی است، کسی که عشق و عرفان را در اوج قله ی ادب نشاند: مولوی  یکی از ارکان اصلی فرهنگ و ادب ایرانی است.

9)    شعر جوششی برخاسته از جذبه ها و کشش های عمیق  درونتی شعر است. که از اعماق وجود او بر می خیزد و بر لب او جاری می شود و حاصل یک نوع بی خودی و جوشش عشق است. اما شعر کوششی و پیوندی از دل بر نمی خیزد و حاصل جذبه و عشق نیست. شاعر می کوشد الفاظ را در قالب وزن ها و قافیه های دلخواه بریزد و سپس به رفع اشکالان آن بپردازد و ...

شعر مولوی جوششی است، که بر ذهن و زبان او جاری می شده است و مریدان او می نوشته اند.


پاسخ خود آزمایی های نمونه صفحه 164

1)    تحفقه العراقین است که شاید بتوان آن را کهن ترین و مهم ترین سفرنامه ی منظوم حج در زبان فارسی دانست. تأثیر حدیقه ی سنایی در آن پیداست.

2)    به طور کلی تفاوت شعر او با شاعران پی.ش از وی عبارتست از:

1- معانی پیچیده 2- ترکیبات و تعبیرات تازه 3- تشبیهات و استعارات غریب و ..

3)    مادرش از نژاد ترسایان  بود و این امر باعث شد که اصطلاحان ترسایی وارد شعر او شود. حبسیه هایی که سروده نشان از زندانی هایی است که دچار آن شده و مرثیه هایی که در فراق فرزند فرزند سروده نشان از داغ هایی است که بر جگر داشته است.

4)    نظامی شیفته ی زر و زور نبود، پاکدامن بود که قناعت و گوشه نشینی را به جای تمایلات دنیوی انتخاب کرد. شاعری بوده که لفظ را به زشتی نیالوده است. بزرگ بود و بزرگ ماند.

5)    بنا بر روایاتی غیر موثق در حمله ی خانمان سوز مغول به شهادت رسید.

6)    سبک بیان عطار در این منظومه تمثیلی است و از نوع ادب تعلیمی شمرده می شود.

7)    سبک بیان عطار در این کتاب ساده و روان است. جمله های کوتاه و ایجاز از ویژگی های نثر این اثر است.

8)    مجموعه ی نامه هایی است که مولانا به این این و آن نوشته است.

9)    پیرو مرشد، راهنمای کسانی است که راه طلب حق و حقیقت قدم بر می دارند که بی همرهی او نمی توان به مقصد رسید:

ترک این مرحله بی همرهی خضر مکن    ظلمات است بترس از خطر گمراهی (حالفاظ)

جایگاه او در ادب عرفانی بسیار والا و ارزشمند و اطاعت از او مبذول بوده است.

10)                خود مولانا فرموده است:

عطار روح بود و سنایی دو چشم او                           ما از پی سنایی و عطار آمدیم

عطار برای مولانا که خود را وام دار و دنباله ی سنایی و عطار می دانست راه رسیدن به اوج عارفانه ای را که در مثنوی و غزلیات شورانگیز شمس می بینیم، هموار کرده است.


بخش دهم                      عصر سعدی

در آمدی بر عصر سعدی در اوج واعتدال

نکته های مهم

-  عصر سعید عصر فروپاشی قدرتها حتی قدرت معنوی خلافت بغداد نیز هست.

-  در این دوره گسترش زبان فارسی در بیرون مرزهای جغرافیایی ایران به اوج خود رسید.

-  عصر سعدی  روزگار کسایی نسبی بازار قصیده و رونق بازار واعتبار غزل است.

-  با رسمیت یافتن ثبت نام یا تخلص شاعر در غزل شاعران هویت شعری خود را در غزل یافتند .

-  درشعر عصرسعدی قصیده از رونق می افتد اما نمی میرد و مسیر تازه ای می یابد.

-  در شعر این عصر از خشکی زبان شعر آغازین خراسان و تکلف ها و واژه پردازی ها تازی مآبانه عصر انوری خبری نیست .

-  خود عصر سعدی در خدمت تجربیات زندگی و دستاوردهای اخلاقی و عاطفی آن روزگار قرار دارد .

-  بخشی از خرد عصر سعدی مصروف شناخت جامعه و محیط بیرون وبخش دیگر هم متوجه درون آدمی و بازشناسی ابعاد احساس و عاطفه شاعر می شود.

-  غزلیات این دوره نغز و پر احساس است وغزلهای ناب را در کلیات سعدی می یابیم .

-  بوستان بهترین جلوه گاه خرد و انسان خردمند عصر سعدی دراوج است .

-         در شعر و ادب این دوره سعدی در اوج عظمت و اعتدال است .


-         پاسخ خود آزمایی های نمونه صفحه 177

1)    چون او با خلق شگرف و پر تأثیر مثل گلستان در عرصه نثر فارسی نیز هم چون شعر، بی رقیب مانده است. خود او چنین می گوید: «سخن ملکی است سعدی را مسلم»

2)    بنا بر مشهور باید از نام سعدبن ابی بکر، اتابک سلغری زمان خود گرفته باشد. برخی از محققان اخیراً ابراز کرده اند  به علت انتساب اجدادش به قبیله ی بنی سعد این نام در واقع نام خانوادگی او بوده است.

3)    رموز عاشقی و معیارهای زیبا پسنداتنه در فضایی سرشار از عاطفه و احساس

4)                      نظام الدین اولیا عارف پر آوازه ی دهلی

5)    کتاب مثنور، اعجاز خسرو دیوان اشعار، مثنوی خضر خان و دولرانی، خمسه ی او که به تقلید پنج گنح نظامی سروده است، عبارتند از: 1- مطلع الانوار 2- شیرین و خسرو3- مجنون و لیلی 4- آیینه ی اسکندری 5- هشت بهشت. میزان ابتکار او در داستان ها از حد همان نام هایی که برای کتاب هایش برگزیده فراتر نمی رود.

6)    نام آوران این سبک عبارتند از: سعدی، حالفاظ، مولانا، نظامی، خاقانی، عطار نیشابوری و ...

در باره ی ویژگی سبک عراقی به بخش«در آمدی بر عصر انوری» نگاه کنید

 

 

 

پاسخ خود آزمایی های نمونه ی بخش دهم صفحه 178

1)    دو حادثه ی مهم تاریخی: 1- جنگ های صلیبی میان مسیحیان و مسلمانان در آسیای صغیر 2- یورش تاتار:  در این دوره علاوه بر فارس مراکز علمی و فرهنگی دیگری چون قونیه و دهلی در بیرون مرزهای جغرافیایی قبلی پیدا شد.

2)    نشانه ی وسعت اندیشه و جامع نگری و اعتدال او است که همهی جنبه های هنری، فنی و جهان مضونی، فکری، اجتماعی و عاطفی و عقلی را مد نظر داشته است.

3)    نویسندگان بسیاری گلستان  سعدی را سرلوحه کار خود قرار دادند، از جمله: جامی، قاآنی، قائم مقام فراهانی، مجد خوافی و ...

4)                       نظامی

5)    امیر خسرو و طوطی زبان آور هند است که نقش ارزنده و سازنده ای در معرفی زبان و فرهنگ ایرانی در شبه قاره داشته است. همچنین حجم آثارش در رواج و تبلیغ و فرهنگ ایرانی موثر بوده است.

 

 



بخش چهارم           ـ عصر عنصری

در آمدی بر عصر عنصری یا دوره ی ستایشگری و جای گزینی تاریخ به جای حماسه

 

·         نكته هاي کوتاه :

- باقدرت يافتن غزنويان ،پايتخت ادب فارسي از بخارا به غزنه انتقال يافت .

- حلقه ي شاعران وادب دوستان منتسب به دستگاه غزنوي درهمه دوره هاي تاريخ ادبي، زبانزد است .

- از ميان شاعران دربار آن كه معمولاً شعري برترومهارتي تمام تر داشت ، (امير الشعرا ) يا (‌ملك الشعرا )‌پيدا مي كرد .

- شاعران ديگر پس ازتاييد ملك الشعرا مي توانستندشعر خودشان درموقع مناسب به سمع سلطان برسانند .

- مشهور ترين ملك الشعرا دربار غزنه ، عنصري بلخي بود .

- زبان شعر اين دوره از دوره استواري واستحكامي ويژه برخوردار است درصد لغات عربي درآن  روبه فزوني است.

- تنو ع معاني ومضامين شعري اين دوره ازعصر سامانيان كم تراست ودرعوض ، زبان وبيان شعر پخته و متكامل ترمي نمايد.

 

 

 

پاسخ خود آزمايي هاي نمونه   :                      صحفه 75

1)    عنصري 

2)    فرخي سيستاني

3)    قصه ي وامق وعذرا،‌شادبهر ، عين الحيات ، سرخ بت وخنگ بت

4)    مديح وتوصيف

5) قالب مسمطّ عبارت است از چندين بند وهر بند مركب از چهار تا هشت مصراع هموزن وهم قافيه كه آخرين مصرع درهر بند بامصرع هاي آخر بندهاي ديگر قافيه اي يكسان دارد منوچهري دراين نو ع شعر استاد وسر آمد بوده است.

----------8                                ----------8

----------8                                ----------8

----------8

----------S

----------ª                                ----------ª

----------ª                                ----------ª

----------8

----------S

 

6- بیشترین مسائلی که منوچهری در زندگی با آنها سرو کار داشته است . مانند توصیف طبیعت و گل وگیاه و پرندگان خوش آواز که در واقع تصویر خاطرات ایامی است که او در گرگان و طبرستان گذرانده است . همچنین توصیف کاروانگه و ربع و اطلال ودمن و حرکت شبانه ی شتران با آن جرس های خوش آواز . این توصیفات بیشتر خیال بر انگیز و شاعرانه است.

7- ناصر خسرو و به قول خود دو لفظ دری رادر پای خوکان نمی ریزد و درباره ی عنصری نیز اینگونه نظر می دهد که :

پسنده است با زهد عمار وبوذر                          کند مدح محمود مر عنصری را


پاسخ خود آزمایی های نمونه بخش چهارم صفحه 86

1-حدود پانصد بیت اصل داستان یونایی است .

2-چون قصاید او عموما بر شیوه ی منوچهری است . کار اصلی او قصیده سرایی و مضمون عمده ی شعرش مدیح و توصیف است .

3-شعر اودر عین استحکام ساده وروان است وی در قصاید خود شاعر نخست جلوه های طبیعت مثل بهار و خزان و صبح و شب ابر و رود را توصیف کرده و آن گاه از بزرگی ها و بزرگواری های ممدوح یا کرده است .

4-منوچهری دامغانی شاعر طبیعت.

5-ستایشگری و جای گزینی تاریخ به جای حماسه چون بیشتر قصایدی یافت نمی شود که مضمون آنها وصف و مدح پادشاهان است .همچنین شاعران به جای آن که تجربیات واندیشه های خود را در شعر بیاورند پسن و سلیقه ی ممدوحان خود را در نظر می گرفتند .

6-دو بخش: 1- قصیده های با مقدمه 2- قصیده های بی مقدمه (محدود یا مقتضب)

قصیده های با مقدمه از ازجای زیر تشکیل می شوند :

- تغزل یا تشبیب یا نسیب تخلص شریطه

موضوع قصاید بیشتر ستایش  نکوهش ، وصف و مسایل اخلاقی و حکمی و پند و اندرز است .

7-برای رقابت باسامانیان بساط شاعرپروری را گسترده است .

او علاوه بر فنون شعر از دانش های زمان خود نیز بهره مند بوده و به ویژه پاره ای از اصطلاحات حکمت و منطق را در شعر خویش به کار گرفته است .

بخش پنجم  عصر ناصر خسرو

در آمدی بر عصر ناصرخسرو و یادوره ی شعر مکتبی

نکته های مهم :

- در عصر ناصر خسرو جمعیت معروف به اخوان الصفا پیشاهنگان فکر و فلسفه به شمار می رفتند .

- دراین عصر تجربه های تازه ای از طریق برخورد عقاید و آرای کلامی پدید آمد.

- از دوره ی حاکمیت غزنویان کلام اشعری چیرگی یافت.

- کلام اشعری برداشتی راکد و ایستا از اسلام بود .

- در این دوره فرقه ای از شیعیان زندیه با تشکیل حکومتهای شیعه قدرت سیاسی چشم گیری به دست آورند  .

- فرقه ای دیگ راز شیعیان هفت ا مامی به نام فاطمیان در مصر و شام حکومتی الهی بر مبنای تعلیمات مذهب شیعه تشکیل دادند .

- فاطمیان دامنه ی فعالیت پنهانی و تبلیغات مذهبی خود را در ایران گسترش دادند و به تربیت نیروهای مختلص و وفادار به نام فداییان اسماعیلی اقدام کردند.

- فداییان اسماعیلی خواجه نظام الملک توسی و بسیاریاز رجال دولت متعصب سلجوقی را از پا در آوردند .

- ناصر خسرو بزگرترین شاعر یان دوره در میانه ی عمر به خدمت این تشکیلات در آمد و مامور تبلیغ تشیع اسماعیلی در سرزمین خراسان گردید.

- در میانه این دوره یعنی نیمه ی دوم قرن پنجم هجری جریان تازه ای ابتدا رد نثر و سپس در شعر فارسی به نام عرفان آشکار کرد که طلیعه ی آن در اواخر عصر ناصر خسرو آشکار گردید.

عرفان در میان مسلمانان تصوف نیز نامیده  می شود .

عرفان در آغاز عبارت بوداز شیوه هایی از وصل به حقیقت و رسیدن به حق بر اساس ریاضت و پارسایی و پاک دامنی و دوری از آلایش های مادی و پرهیز از دنیاداری به گونه ای که شخص عارف بتواند درون خود را برای تابش انوار الهی صافی کند و  بی واسطه به مقام قرب حق نایل آید .

-         عرفان اسلامی منشا قرآنی دارد .

-  تمایلات عارفانه ابتدا در بین النهرین پیدا شد و سپس ایرانیان آنرا در خراسان پرورش دادند .

-  در سده های نخستین اسلامی عارفان بیشتر بر جنبه ی عملی کار تاکید داشتند از این دسته اند بایزید بسطامی . حسین بن منصور حلاج که به دوره های قبل از ناصر خسرو مربوط می شوند .

-  از نخستین اسلامی عارفان بیشتر بر جنبه ی عملی کار تاکید داشتند . از این دسته اند بایزید بسطامی حسین بن منصور حلاج که به دوره های قبل از ناصر خسرو مربوط می شوند .

-  از نخستین عرفان دوره ی مورد بحث (عصر ناصر خسرو) ابوسعید ابوالخیر است .

-  محمد بن منور نواده ی ابوسعید ابوالخیر در کتاب اسرارالتوحید سخنان و سرگذشت جد خود را به رشته تحریر آورد.

-  از بابا طاهر عریان همدانی پاک باخته جز دوبیتی سخنان کوتاهی نیز به عربی باقی مانده است .

از دوبیتی های اوست:

اگر دل دلبر و دلبر کدومه                                           و گر دلبر دل و دل را چه نومه

دل و دلبر به هم آمیته وینم                                       ندونم دل که و دلبر کدومه

 

 

 

پاسخ خود آزمایی های نمونه صفحه 86

1- زیرا در این عصر  علم و فلسفه ومعارف به اوج شکفتگی رسدی و دانشوران صاحب نامی هم چون فارابی ابن سینا ابوریحان و... به پا خواستند و دانش های طب و ریاضی ونجوم پا به پای فلسفه و کلام و فقاهت به شکوفایی رسید.

2- حکومت های آل بویه زیاریان دیلمیان که در صفحات شمالی رشته کوه البرز و کرانه های مازندران مستقر بود .

3- چون در سده های  نخستین اسلامی عارفان بیشتر بر جنبه های عملی کار تاکید داشتند و به نشر اصول وبه تعالیم عارفانه از طریق درس و بحث و کتاب و تعلیم بی اعتقاد بودند.

4- دو بیتی (ترانه) که به لهجه ی لری سروده شده است .

5- سفرنامه خوان اخوان، زاد ا لمسافرین ، جامع الحکمتین.

6- محتوای شعر او در مسیر خردورزی است و دین واعتقاد و علم و جویندگی و حقیقت نگری و کمال انسانی .

7- برخلاف شعر پیشینیان  شعر او در خدمت فک راخلاقی و اجتماعی مسیر اندیشه ی مکتبی است نه در خلافت دربار وتوصیف ومدیح.

8- در علم کلام عقایددینی به کمک استدلال و منطق اثبات می شود.

9-   تصوف طریقت مخصوصی است که از دیرباز درایرن ظهور نموده  به تدریج وسعتیافته و به ادبیات ایران راه یافته است . در این که این طریقت از کجا و چه زمان میان مسلمانان راه یافت اختلفا است . به طور کلی صوفی کامل کسی است که مراحل تقلید و توسل به تعالیم دیگران و دلایل منطقی را طی کرده و از طریق کشف و شهود و مطالعه ی نفس راه به حقیقت برده و قلب خود را مرکز عشق و محبت و جلوه گاه احدیت قرار داده است .

تصوف ایران دو جنبه دارد اول جنبه ی منفی که اعراض از دنیا و ریاضیت و ترک علایق و ترجیح فقر  و پشمینه پوشی سرلوحه ی عقاید آنان است و این مسلک با تصوف هندی شباهت دارد .

دوم جنبه ی مثتب که عبارت است از سلوک و جستجوی طلب وطی مراحل اخلاص عبادت و خدمت به خلق مطاله و تربیت نفس وکسب معرفت و رسیدن به مقام عشق و فنا و قیام به اوامر حق و خدمت بی ریا.

10- ترک دل بستگی های مادی و پرهیز از وصف معشوق و طبیعت.

 

 

 

پاسخ خود آزمایی های نمونه بخش پنجم صفحه 87

1- اسماعیلیان چه کسانی بودند؟ درمورد فکر واندیشه ی ایشان چه می دانید ؟

گروهی از شیعیان هفت امامی بودند که پس از امام جعفر صادق به ا مامت اسماعیل فرزند بزرگ آن حضرت اعتقاد داشتند واو آخرین امام آنان بود.

2-    عقایدعارفانه

3- بی قراری هایی که ارامش طبع او را بر هم می زد و ناشی از تنگ نظری ارباب مذهب عصرش بود .

4-    حجت

5- مردم چون نسبت به آن چه می گفت شور و شوقی نشان نداند و حتی برخی در سخنان او با طعن و انکار نگریستند و در صدد آزارش بر امدند واو را فاطمین و بی دین خواندند به یمگان رفت .

6-    ابوعلی سینا .

 

 

 

بخش ششم                                       عصر بیهقی

درآمدی بر عصر بیهقی و بلاغت طبیعی فارسی

نکته های مهم

-  خاستگاه نثر فارسی به مانند شعر خراسان و ماوراء‌النهر بود.

-         کم کم زبان فارسی در کنار زبان عربی رسمیت یافت .

-  زبان فارسی در اثر مجاورت لهجه های محلی و آمیختگی تدریجی با آنها تحولات تازه ای یافت و در معرض تغییر و دگرگونی قرار گرفت .

-  نمونه بارز این دگرگونی دور شدن زا سادیگ اولیه و آمیختگی با واژه ها و تعبیرات عربی بود.

-  در این دوره آرام آرام زمینه ی آرایش های لفظی و توصیف های ادبی در کتاب ها فراهم شد و نثر به صورت میداین برای هنرنمایی و نمایش توانایی های زبانی نویسندگان در آمد .

-         نثر صوفیانه از همین دوره آغاز شد .

-  در این دوره مناجات های منثور خواجه عبدالله انصاری به تمامی ،‌جوهر و معنا و مفهوم شعری پیدا کرد .

 

 

پاسخ خود آزمایی های نمونه صفحه 97

1-    الف- این کتاب یک دوره کامل از فلسفه وطبیعیات را به زبان فارسی شامل می شود.

ب- بسیاری از اصطلاحات منطقی و فلسفی را به زبان فارسی در بر می گیرد .

2- در زمینه های طب جغرافی  و ریاضی و فلسفه که به زبان عربی تالیف شده است .

3- عنصر المعالی کیکاووس بن قابوس بن وشمگیر زیاری در چهل و چهار باب و موضوع آن نشان دادن راه و رسم زندگی به فرزند خودگیلانشاه.

4- آیین مملکت داری و رسوم پادشاهان پیشین و آیین پادشاهی نام دیگر آن سیرالملوک است .

 

 

پاسخ خود آزمایی های نمونه صفحه 102

1-    موضوع آن طریقت و اصول تصوف و بیان کیفیت عشق به پروردگار است .

کتاب دیگر در باره ی این موضوع عبارت اند از شرح تعرف المصباح الهدایه و نیز مفتاح الکفایه می باشد .

2-                       طبقات الصوفیه رسایل و مناجات نامه و ...

3-    این اثر حاوی لطیف ترین و عمیق ترین معانی عرفانی و با بیانی شاعرانه و خوش آهنگ است .

4-    نثر مرسل نثری است ساده و روشن باجملات کوتاه که از لغات مهجورعربی خالی است . توصیفات کلی و کوتاه. اما نثرمسجع و فنی که می خواهد به شعر نزدیک شود .

5-                       از تفسیر سوره ی مریم تا پایان قرآن .

6-                       با ترجمه تفسیر طبری

7-    این تفسیر ها برای استفاده ایرانیان مسلمانی که عربی نمی دانستند تالیف گردید دو نمونه از تفسیر های مهم 1- تفسیر قرآن مجید معروف به تفسیر کمبریج 3- تفسیر سور آبادی .

 

 

 

پاسخ خود آزمایی های نمونه بخشش ششم صفحه 103

1-                       تا مورد استفاده بیشتری در دنیای اسلام قرار گیرد .

2-    این کتاب اولین و مهمترین کتابی است که خاص علم نجوم و هندسه و حساب به فارسی نوشته شده است .

3-                       تحت تاثیرمتون آموزشی پیش از اسلام

4-    نثر بخش نخست کتاب ساده و طبیعی و به شیوه ی کتابهای تاریخ دوره قبل مانند بلعمی است که تاحدودی از لغات و ترکیبات دشوار تازی به دور مانده است اما بخش دوم که در اوایل قرن هشتم با سبک نثر همان زمان نگارش یافته است سادگی بخش اول را ندارد .

5-    این اثر ارزشمند در سی مجلد فراهم شده بود . اما متاسفانه آنچه از تاریخ بیهقی مانده است مربوط به روزگار سلطان مسعود غزنوی از این رو به تاریخ مسعود نیز مشهور است .

6-    در تاریخ بیهقی وظیفه شناسی و زبان آوری و ایمان به کار دست به دست هم داده و اثری را پدیدآورده است که بلاغت طبیعی زبان فارسی را درخود منعکس کرده است . همچنین قدرت نویسندگی بیهقی و توانایی او در قلمرو امکان زبان فارسی از یک طرف و امانت داری ودقت در جزئیات و پیوند دادن به حوادث مربوطه باعث شده است .

7-    سیمای شهر ها و مردمان آ  نها و وضع زندگی واجتماعی آن روزگاران را برای خواننده ی امروز تصویر می کند .

8-                       اسماعیل بن محمد مستملی بخاری

9-    نثر کتاب آراسته و زیبا در بسیاری موارد به ویژه در مقدمه شاعرانه و موزون به نظر می آید.

10-                 شیخ ابوالحسن خرقانی

11-   اصلا شخصی به نام شخصی ابو عبدالرحمان سلمی نیشابوری به زبان تازی تالیف کرده بود و خواجه عبدالله آن را به فارسی هروی املا می کرد و یکی از شاگردان او فراهم می آورد .


بخش هفتم  عصر انوری

در آمدی بر عصر انوری فرجام رونق ستایشگری

نکته های  کوتاه

-  دوره ی دوم فرمان روایی سلجوقیان که در سراسر نیمه ی اول سده ی ششم هجری ادامه داشت یا یورش غزان خراسان و شکست سنجر در سال 548 هجری  پایان گرفت.

-   سیاست کلی سلاجقه و امرای  پس از آنان بر حمایت از شعر و ادب فارسی استوار نبود چون با فرهنگ وزبان ایران بیگانه بودند .

-  در این دوره شاعران هم اگر شعری می گفتند از روی عادت و بیشتر بدان دلیل بودکه اغلبشان هنر دیگری نداشتند .

-  مضمون عمده ی شعر این دوره البته هنوز مدح است و صورت  به مقدار بیشتری نسبت به دورههای پیش هم غزل

-  در کنار مضمون های اصلی بد زبانی وهجاگویی وروی گردانی از دنیا و پاره ای از اندرزگویی های بی پشتوانه و فاقد اعتبار علمی وعملی نظر منتقد شعر این عصر را به خود جلب می کند .

-  قالب شعر در این عصر  عمدتا قصیده وغزل که آرام آرام نسبت غزل فزونی میگیردو بعد هم قطعه و رباعی و مسمط وترکیب بند . قالب مثنوی روایی چندانی ندارد .

-  زبان شعر عموما پخته و نسبت به دوره های گذشته نرم تر و رام تر است و روی هم رفته  ترکیب شعر دشوارتر و دیریابتر .

-  تفاوت عمده شعر این دوره را شعر دوره های پیش و به دلیل بالندگی اش در سرزمین عراق عجم آ ن را سبک عراقی نامیدند.

 

 

پاسخ خود آزمایی های نمونه صفحه 111

 

1-    قطعه ابیاتی استکه هم وزن که مصرع های زوج آن با هم در قافیه یکی اند . حداقل 2 بیت و حداکثر معمول آن پانزده بیت است . محتوای قطعه بیتشر مطالب اخلاقی وحکمی پندر واندرز است .

2-    تخلص انوری در آغاز خاوری. خاقانی در آغاز حقایقی و شهریار نیز بهجت و قاآنی حبیب بود.

3-    مسعود سعد سلمان اشاره به زندانهای سو و دهک و نای است که مسعود سعد بهترین سالهای عمرش رادر آن بود.

4-    این توصیف درباره ی انوری است که او را پیامبر ستایشگران نامیده اند زیرا قصایدش سه مضمون بیش یافت نمی شود اول ستایش شاهان وبزرگان دوم وصف طبیعت وهجو دشمنان و مخالفان

 

 

پاسخ خودآزمایی های نمونه صفحه 113

1- این ترکیب بند مشهود ای از برسد ره شاهراهت    وای قبه عرش تکیه گاهت

موضوع آن نعت و ستایش پیامبر گرامی اسلام است .

2-    یعنی  آفرینشگر معانی تازه . کمال الدین اصفهانی بدنی نام لقب یافت چن وی در خلق معانی تازه دستی توانا داشته است .

3-    دوره ی پرآشوب حمله ی مغول او سرانجام به دست مغولان به قتل رسید.

 



خود آزمایی ها ؛ پژوهش ها  و

خلاصه ی درس های

 تاریخ ادبیات 1

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

درس اول ) خط وزبان درایران پیش ازاسلام

 

·         نکته های کوتاه : 

-  تاریخ ادبیات فارسی تاریخ زبان وخط فارسی هم هست . 

-  بشر درآغاز نوشتن نمی دانست ومقصود خود راتنها با گفتار ادا می کرد . 

-  تاریخ پیدایی خط به درستی معلوم نیست .

-  خط تصویری نخستین نوشتار های انسان بوده است . 

-  خط تصویر پس از تکامل وگذشتن از مرحله ی علامت نویسی (معنی نگاری ) به مرحله ی الفبایی قدم گذاست . 

-  ایرانیان دردوره ی پادشاهی مادها علامت های میخی بابلی راقتباس کردند ومانند فینیقی ها از آن الفبایی مستقل                    به نام خط میخی ترتیب دادند. 

-  تمام سنگ نوشته های باز مانده از عصر هخامنشی به خط میخی است . 

-  خط اوستایی دراصل از خطوط سامی گرفته شده است . 

-  دربخش (یشت ها )از کتاب اوستا اخبار تاریخی وبعضی داستان ها وروایات  بیشتری از بخش های دیگر است. 

-  قسمت عمده ای ادبیات پارسی میانه به خط پهلوی نوشته شده است .

-  زبان ایران پیش از اسلام مادر وریشه ی زبان امروز ایران است . 

-  زبان ایران پیش از اسلام پارسی (فارسی )نامیده می شود . 

-  یکی از منابع عمده ی شاهنامه ی فردوسی شاهنامه منثور ابومنصور عبدالرزاق توسی است . 

-  درزمینه ی ادبیات داستانی وجد کتاب های  مانند هزار افسانه یا داستان های مربوط به خسرو وشیرین وهفت پیکر               گذشته ی ادبی پر باری رانشان می دهد . 

-  برخی منشا کتاب هزار ویک شب راکتاب  هزار افسانه است . 

-  داستان های مربوط به خسرو  وشیرین  وهفت پیکر به دوره های از اسلام باز می گردد. 

-  زبان پارسی ازشاخه های اصلی زبان های هند اروپایی است .

-  منظور از فارسی نو فارسی تحول یافته ی آغاز دوره ی  اسلام است .

-  فارسی دری همان فارسی نو است .

 

 

 

 

·         پاسخ های خود آزمایی  نمونه ـ صفحه 15 

1- الف :  بسیار ساده وابتدای بوده است .    ب:   به طرزی از ظرافت تصویر چیزها رامی کشیدند ومقصود خود را به دیگران              می فهمانند. 

2- الفبا برای اولین بار درمیان فنیقی ها درحدود سه هزار سال قبل از میلاد رواج پیدا کرد. 

3- منظورافراد هستند که مهم ترین ویژگی های ادبی یک مقطع رامی توان درآثار آنها پیدا کرد . 

4- زیرا گاهی شاعری که ازنظر دردوره ای زندگی می کند ازلحاظ ادبی وفکری دردوره ی پس یاپیش ازخود قرار می گیرد . 

5- چون این افراد سنت گذاران وشاخه های ادبی عصر خود هستند و ویژگی های آثار پیش از آنها به نحوی مستقل و              رو به کمال درآثار شان پیداست ومی توان انها را فرزندان واقعی زمانه ی خودشان دانست . افرادی که قادرند دست                         به خلق آثار وطرح اندیشه های بزنند که به نحو بارزی تحت تاثیر کارها وافکار آنها قرار گیرد. 

6- ازپنج کتاب به این نام: یسنا- یشت ها ویسپرد وندیداد خرده اوستا  

7-خدای نامه مهم ترین نوشته های است به پارسی میانه ی که اواخر عهد ساسانی پدید آمد ودرنخستین سده های اسلام چند بار به عربی ترجمه شده خدای نامه سرمشقی برای تاریخ نویسی دردوره ی بعد است .

 

 

 

 

 

 

 

 

 

بخش اول ـ عصر پیش از رودکی 

درآمدی  برعصر پیش از رودکی ...(ازسال 21 تا 250 هـ ق )

 

 

·         نکته های کوتاه : 

- درسال 21هجری قمری سپاه تازه نفس و فداکاراسلام عظیم ساسانی را از درون متلاشی شده بود درجنگ مهمی درحدود نهاوندکه عرب ها آن را (فتح الفتوح ) نامیدند ؛ یزدگرد سوم آخرین امپراتورساسانی رابه زانو درآوردند و او را به داخل فلات ایران عقب راندند. 

- حکومت های ساسانی به علت های : الف) نابه سامانی های اقتصادی واجتماعی  ـ ب) فاصله گرفتن زمامداران از عامه ی مردم ازدرون متلاشی شده بود .

-بعد ازاین سال نزدیک به دویست سال ایران ازداشتن حکومت مستقل ملی محروم بود . 

- درطول این دو قرن بدون حکومت مستقل فعالیت های زیر ادامه داشت : 

الف)جنگ وگریز برخی ازایرانیان مخالف مانند: القنع - به آفرید بابک وکوشش ابومسلم خراسانی دربرانداختن حکومت بنی امیه .  

ب) تلاش های ایرانیان دانش دوست درفرا گرفتن زبان عربی وانتقال میراث فرهنگی گذشته ایران به دامن اسلام از طریق ترجمه ی متوی پهلوی به عربی.

ـ بعد ازاین دو قرن ابتدا امرای طاهری وبعد ازآن ها سامانیان درشرق وشمال شرقی ایران حکومت های نسبتاً مستقلی             تشکیل دادند .

 

 

 

 

·         پاسخ خود آزمایی های نمونه ـ صفحه 26  

1- الف) راه یافتن ایرانیان  به دستگاه حکومت به ویژه درعصر عباسی وبه دست گرفتن قدرت وامکانات دولتی ـ  ب) روآوردن ایرانیان به مباحثات مذهبی  دردوره ی  اسلامی وتوجه به دانش  های  آن روزگار به سبب آشنا بودن به بحث وتحقیق پیرامون فضایل دینی .ـ  ج) ترجمه علوم مختلف فرهنگ ایران به زبان عربی و انتقال روحیه ی  علمی مناسب با آن به فرهنگ اسلامی 

2-   با تمسک به آیه شریفه ی (وجعلنا کم شعوبا لتعارفواان اکرمکم عندا اتقیکم ) موضوع برابری عرب وعجم رامطرح کردند وتنها عامل امتیاز بخش را (تقوا ) دانستند. 

3- فارسی نو وگویش دری دنباله ی پهلوی ساسانی است ودرآن عناصری از اشکانی هم دیده می شود این گویش ابتدا درمشرق ایران رایج بود اما دردوره ی بعد از اسلام پس از آن که حکومت های مستقل ونیمه مستقل ایرانی درخراسان و                ماوراء النهر پیدا شدند رسمیت یافت ودرامور اداری وبرای نوشتن آثار ادبی به کار گرفته شد. کلمه ی (دری )به                        معنای (درباری ) ومنسوب به (در)(دربار ) است. 

۴-- کتب (الا بنیه عن حقایق الادویه ) است که درزمینه ی پزشکی وبه خط اسدی توسی نوشته شده است . 

5- خیر زیرا درایبن باره اقوال گوناگونی نقل شده است واشعاری هم که به عنوان نخستین شعرهای پارسی درتذکره ها              نقل شده  غالباً یک دست نیست اولین نمونه هایی هم که تذکره نویسان عنوان کرده اند چنان پخته وفصیح است که پذیرفتن آن ها بعنوان نخستین اشعار فارسی دری آسان نیست (مانند اشعار حنظله ی بادغیسی ) اما به قول مولف تاریخ سیستان    مبنی برنخستین شاعر پارسی گوی یعنی محمد بن وصیف سیستانی اعتماد بیشتری می توان کرد.


 

 

·         پاسخ خود آزمایی نمونه ی بخش اول ـ صفحه   26   

۱-  ایجاد روحیه ی  مقابله با برتری جویی تازیان واعتماد به اصل و برادری مسلمانان و پدید آمدن قیام های مردمی علیه ظلم وفشارهای بنی امیه ایرانیان منصف ودانش دوست حساب تازیان وبنی امیه متعصب را از اسلام واقعی جدا کردند واز اسلام راستین باآغوش باز استقبال نمودند وآثار بسیاری دربرتری ایرانیان مانند شاهنامه پدید آمد ودر تحکیم مبانی فرهنگ ایرانی وایجاد دولت ملی سهم عمده داشتند. 

2- مبنای وزن درشعر پیش ازاسلام وحتی قرن های اولیه اسلامی با آنچه ما به عنوان (شعر عروضی ) می شناسیم متفاوت بوده است . ایرانیان شعر عروضی رادر ظاهر از شعر عربی تقلید کرده اند هرچند درزبان های ایرانی پیش از اسلام وحتی دراوستا

هم شعر موزون از قرن ها قبل ازآن وجود داشته است که تعداد هجاهای مصراع ها تقریبا یکسان بوده است . 

3- تاریخ سیستان  

4-  ازآن جایی که زبان قرآن بود زبان ولغات عربی دربین ایرانیان ودرزبان فارسی نفوذ یافت وخط عربی برای نوشتن زبان فارسی پذیرفته شد استفاده ازاین خط زبان وفرهنگ توده های مردم ایران را با دیانت مقدس اسلام نزدیک کرد.

 

 

 

 

 

 

بخش دوم : عصر رودکی

درآمدي برعصر رودكي يادره تغزل وخرد آزمايي

 

 

·         نکته های کوتاه : 

-  عصر رودکی از رودکی از نظر سیاسی وتاریخ هم زمان است بادوره ی  اوج و اعتلاي حكومت ساماني درماوراء النهر و خراسان كه بيش از صد سال دوام داشته است . 

-  در زمان سامانيان ، بخارا عمده ترين مركز فرهنگي به شمار مي آيد.  

-  بعضي ازاميران ساماني ،خود صاحب فضل وادب بودند. 

-  علاوه بر بخارا  ، سمرقند  ،مرو ، توس ، نيشابور هم از مراكز فضل ودانش وادب به شمار مي رفت. 

-  درعصر ساماني شعر دري به تمام ويژگي هاي زبانيس ومضموني خود با ظهور شاعران بزرگي چون رودكي ، شهيد بلخي            رو به گسترش نهاد.

-  حمايت شاهان ساماني ازشعر وشاعري سبب ظهور عده ي زيادي از شاعران خويش قريحه وپر مايه شد. 

-  رودكي (پدرشعرفارسي ) (آدم الشعرا) دراين دوره ي ظهوركرد وشيوه ي اوسرمشق شاعران بعدي قرار گرفت .

-  طرز شاعري اين دوره برسادگي الفاظ وآساني معني استواراست. 

-  موضوعات شعري ،گذشته از وصف ، بيشتر ستايش بود واندرز ومعاني تغزّلي واحساس وكمي هم مزاح. 

-  قالب هاي شعر اين دوره ، قصيده وقطعه واندكي هم رباعي بود . 

- محور شعري شاعران اين دوره خرد بود وتكيه بردانش وفضيلت.

 

 

 

 

 

·         پاسخ خود آزمايي هاي نمونه ـ صفحه 36 

1-    علاوه برلطف طبع ،اشعار او غالباً فكر وفلسفه نيزتوام شده است . سادگي الفاظ وآساني معني كه از ويژگي هاي عمده ي شعر شهيد بلخي وشاعران اين دوره بوده است .

2-محمدبن زكرياي رازي ،طبيب وفيلسوف  

3- اين مطلب نشانه ي ديوان عظيم  رودكي است كه گفته اند صد دفتر شعر بوده است اماّ بيش ازحدود هزار بيت                      برجاي نمايده است . 

4-    غزل درلغت به معني عشق بازي است ودراصطلاح عبارت است از ابياتتي چند بريك وزن وقافيه ، مشتمل برمضاميني بلند ودلنشين ودر تصوير احوال عاشق وجمال معشوق وشرح رنج فراق وشوق وصال وغيره ،اماّ تعزّل به معني وصف محبوب وغزل سرايي درباره ياوست كه بعضي از شاعران درقصايد خود ،پيش ازشروع به موضوع اصلي مقدمه اي دلكش و                      لطيف مي آورند.

تشابه درمضمون است اما تفاوت دراين است كه غزل خود يك غالب شعري است امّا تعزّل مقدمه ي غزلگونه ي قصيده است . 

5- عنصري بر رودكي رشك مي برد، غزل را «رودكي وار» نيكو مي دانست واعتراف مي كرد كه غزل او رودكي وار نيست.   ناصر خسرو رودكي را شاعر «تيره چشم روشن بين»گفته است.كسايي مروزي وي را «پدر شاعر فارسي»و                            «سلطان شاعران جهان » لقب داده است .و اين همه به علت شور وشادي وزهد و اندرزهاي اوست . 

6- مثنوي كليله ودمنه ومنظومه ي سندبادنامه كه از آن ها جز ابياتي پراكنده در دست نيست.

 

 

·   پاسخ خود آزمايي نمونه ـ  صفحه 41 

1) ابوشكور بلخي 

2) موضوعات شعري، گذشته از وصف بيش تر ستايش بوده است و معاني تعزلي و احساسي و كمي هم مزاح 

3) چون مذهب شيعه دوازده امامي داشته است و هم زمان با فردوسي به عنوان نخستين شاعر دل بسته ي اهل بيت، درفش جانبداري و ستايش خاندان پيامبر را بر دوش كشيده است: 

مدحـــت كن و بستاي كسي را كه پيمبـــر                            بستــود و ثنا كـرد و بدو داد  همه كار 

آن كيست بدين حال كه بوده است و كه باشد                         جز شير خــــداوند جهـان حيدر كرار 

4) كسايي مروزي

 

 

 

 

 

 

 

 

·         خود آزمايي هاي نمونه ي بخش دوم صفحه 41 

1) رودكي سمرقندي

2) الف) سادگي لفظ و آساتي معني ـ ب) توجه به بيروت و واقعيت حيات ـ ج) طرح مفاهيم ذهني در قلمرو تعاليم كلي    اخلاقي در حد صميمانه و علمي 

3) منسوب به ابوسليك گرگاني، شاعرذ معاصر عمر بن ليث. 

4) خير، زيرا از اشعار او آنچه در دست است به ويژه در توصيفات دقيق و رنگارنگش، بر نمي آيد كه همه ي عمر را در كوري و تاريكي هاي دنياي روشن دلان، گذارنده باشد.

5)    ابوالحسن كسايي مروزي

6)  ابوالحسن شهيد بلخي


 

بخش سوم ـ عصر فردوسی

درآمدی بر عصر فردوسی دوره ی حماسی ملی و خرد آزمایی

 

 

·         نکته های کوتاه :  

-  عصر فردوسی را حماسه ملی وخرد آزمایی نام نهاده اند .  

-  آغاز عصرفردوسی از نظر تاریخی هم زمان است با اوج حاکمیت سامانیان

- دوره ی فردوسی . عصر اندیشه استقلال ملی ایران است .  

-  دراین دوره امرای سامانی می کوشند با تشویق بزرگان علم و ادب ترکیب تازه ای از هویت فرهنگی را که باز یافتن اندیشه ایرانی در چهار چوب فرهنگ اسلامی است ترویج کنند. 

-  در آغاز این دوره هنوز بیشتر دانشمندان ایرانی به ضرورت آثار خود را به عربی می نوشتند تا بتوانند در سرتاسر دنیای اسلام خوانندگان بیشتری پیدا کنند. 

-  تا آنجا که به قلمرو و کار سامانیان مربوط می شد بیشتر نویسندگان فارسی زبان به نوشتن زبان فارسی تشویق می شدند .

-  نثر هم در عصر سامانیان مانند نظم رو به ترقی گذاشت .  

-  تکیه ی اصلی جریان شعری در این دوره بر حمایت از فرهنگ قومی واعتبار بخشیدن به زبان فارسی است . 

-  می توان کار دقیقی و فردوسی را در کنار ادبیات ستایشی و وابسته به دربار وقت ؛ در زمره ی ادبیات مردمی به شمار آورد .

 

 

·         پاسخ خود آزمايي نمونه ـ صفحه 49 

1) خوا ص گياهان و داروها(علم داروشناسي) 

2) خير، بلعمي اطلاعات ديگر درباره ي تاريخ ايران بر آن افزود و با حذف مطالبي از اصل تاريخ طبري، در واقع آن را به صورت تأليفي مستقل در آورد. 

3) نخستين كتاب نثر فارسي است كه به عنوان اثري مستقل عرضه شد و چون به دستور و سرمايه ي ابومنصور                         محمد بن عبدالرزاق توسي فراهم شد ، به شاهنامه ي ابومنصوري شهرت يافت و تاريخ گذشته ي ايران به شمار  مي آمده است. اصل كتاب از بين رفته است و تنها مقدمه ي آن در حدود 15 صفحه باقي است. 

4) حدودالعالم من المشرق الي المغرب نام دارد، مولف آن معلوم نيست.

5) زيرا خردورزي و دست يابي به انديشه هاي حكيمانه در آثار اين دوره بسيار متجلي است.

6) ترجمه ي تفسير طبري كه به نثر فارسي در زمان سامانيان فراهم آمده است.

7) دقيقي توسي، فردوسي توسي، اسدي توسي

·         پاسخ خودآزمايي هاي نمونه ـ صفحه 62 

1) ابومنصور دقيقي توسي نخستين كسي است كه پس از مسعودي مروزي، به اين مهم همت گماشت. 

2) به امر نوح منصور ساماني مأموريت يافت تا شاهنامه ي منثور ابومنصوري را به نظم در آورد ولي چون به دست غلام خود كشته شد ، كارش نا تمام ماند. 

3)    گشتاسب نامه 

4) روحيه ي حماسي، جوان مردي و مردانگي، دليري و خودورزي دقيقي را به نظم داستان هاي ملي ايران وا داشت و در موقع پيشواي فردوسي در اين كار بود و بر او تأثير گذار. او با سرودن هزار بيت از شاهنامه، زمينه را براي فردوسي آماده كرد. 

5) دهقانان طبقه اي صاحب مقام و داراي املاك و اموال بودند و زندگي راحتي داشتند  و روايات تاريخي و سرگذشت پيشينيان خود را بهتر از هر گروهي مي دانستند و آن را سينه به سينه به نسل هاي بعد از خود انتقال مي دادند.

6)    الف) شاهنامه اثري ايراني بود و محمود ترك نژاد  

ب) فردوسي شيعه مذهب بود و محمود سني و متعصب 

ج) فردوسي وزير ايران دوست عصر غزنوي- ابوالعباس اسفرايني- را مدح گفته و شايد به تشويق او بود كه كتاب خود را بر محمود عرضه كرد، اما هنگام حضور فردوسي در غزنين و درگاه محمود اين وزير بر كنار شده و مورد غضب سلطان بود.  

د) در شاهنامه از محمود چنتدان ستايش به عمل نيامده بود و بيشتر سرشار از ستايش پهلوانان و شاهان گذشته ي ايران بود.

 7) 1- محتويات عبرت انگيز و حكمت آموز و آزادگي و آزاد انديشي

 2- ايمان پاك و اخلاص و صميميت و علاقه ي مخلصانه ي فردوسي  به نظم شاهنامه كه علل عمده ي توفيق شاهنامه در ميان مردم است. 

8) ملاحظات نغزي است كه در ضمن با پايان داستان ها و جنگ هاي بزرگ اظهار مي دارد. 

9) 1- انتخاب هوشمندانه قالب مثنوي و بحر متقارب براي به نظم كشيدن داستان هاي شاهنامه كه مناسب ترين قالب و وزن است.

2- چيره دستي در تشبيه وتوصيف صحنه هاي گوناگون به ويژه ميدان هاي رزم ولحظه هاي پر تپش كارزار. 

3- استواری واستكام ابيات  

4- اشاره به حكايت هاي ، ضرب المثل ها ومعاني ديني واخلاقي وآميختن مفاهيم اخلاقي واسلامي با معتقدات پهلوانان

5- گنجينه هاي پر بهاي واژ ههاي فارسي (‌درسراسر شاهنامه تنها حدود هشتصد لغت عربي به كاررفته است.) 

6-زبان فخيم وآراسته

 

10) خير ، بامطالعه شاهنامه از مراسم اجتماعي ، ازتمدن ومظاهر مدنيّت واخلاق ايرانيان ومذهب ايشان وبحث هاي فلسفي وديني آنان مطلع مي شويم همچنين انديشه هاي اخلاقي واجتماعي درخلال داستان هاي  بازگو مي شود . 

11) ارادت خالصانه فردوسي به خاندان پيامبر (ص) وتعظيم تشيع

12) زيرا توس خاستگاه حماسه اي ملّي ايران واستمرار دهنده ي فرهنگ وقوميت ايراني از اولويّت خاصي برخورداراست . 

13) 1200لغت فارسي . چون قديم تين كتاب لغت موجود واولين لغت نامه ي مدوّن فارسي است از اهميت خاصي برخورداراست. 

14) مناظره دراصطلاح به شعري گفته مي شود كه درآن دو طرف سخن ( درانسان يا حيوان ياشي يادو مفهوم )‌هر يك خواّص وامتيازات خود را برشمرند و سعي كنند خود را برتر از ديگري بدانند . مبدع مناظره اسدي توسي است . در شعر عصرما مناظره هاي پروين اعتصامي چشم گير است . 

15) چون شعراسدي ، استوار ولطيف والفاظ وتعبيرات او اصيل وكهن است وتحولاتي كه زبان فارسي براثر مهاجرت به سرزمين هاي عراق عجم درروزگار او پيدا كرده ،‌ هنوز به شعر اوراه پيدا نكرده است .

 

 


 

 

·         پاسخ خود آزمايي هاي نمونه ي بخش سوم ـ صفحه 63

1) سادگي الفاظ وآساني معني ، استحكام قالب ومعني ، تنوع اوزان وقالب ها ،‌گونه گوني مضامين ومايه ها وخيال هاي شعري، پايه گذاري سنت داستان پردازي ،‌ منظومه سرايي اخلاقي ونظم حماسه هاي ملّي .

2)الف ـ دوره ي اساطيري : ازآغازتمدن بشري وظهور كشاورزي ،‌بافتن ، ساختن ، تا داستان ضحاك وقيام كاوه و فريدون .

  ب ـ دوره ي پهلوي : پيدا شدن سام وزال ورستم وعصر كيكاووس وكيخسرو ؛ جنگ هاي دراز ايران و توران و وجود شخصيت رستم .

  ج ـ دوره تاريخي : روي كارآمدن بهمن وحوادث عصر اسكندر وپادشاهي اشكاني وساساني .

3) آزادي ، آزادانديشي ، ستايش دادپيشگي و تاكيد بر دادگري.

4) تشبيه ، توصيف ، اغراق

5) عشق به حقيقت ، برتري يافتن خبر دربرابر شر ،‌بهروزي قوم ايراني ودرنهايت ،همه  انسان هاي حق طلب است.

6)غلبه ي روح ايران دوستي واحساس نياز به هويتي مستقل ودرواقع چون اين دوره عصر انديشه ي استقلال ملي ايران بوده است .

7)حسّ ديني وعلاقه به مياني اسلام.

8)شعراين عصر، منادي صلح وآرامش ورفاه وشادي است . از خصوصيات بارز آن نزديكي به طبيعت،‌آميختگي با موسيقي، داشتن رنگ ملي وايراني دربرگيرنده ي مايه ي حكمي واخلاقي وفقدان مايه هاي عرفاني وآسماني است .

9)(اين پرسش پژوهشي است به عهده دانش آموزان واگذارمي شود .)

حماسه ي مردم روم باستان :‌اِنه ائيد:‌ سروده ويرژيل

حماسه ي مردم هند :‌(ادبيات سانسكريت ) مهابهارات ورامايانا : سروده ی صدها شاعربي نام ونشان درزمان هاي مختلف .

حماسه ي مردم يونان باستان : ايلياد واٌ ديسه ، اثر هومر

ادبيات عرب : ‌الحماسه ، نام دوكتاب ازشاعر بزرگ عرب ، ابوتمام وبحتري است .

ادبيات فارسي :‌ شاهنامه ي فردوسي و ....

 

 

 

 

 

 

 



درس پانزدهم

خود آزمايي ص 114

       1-  واژه هاي زير را بر اساس ترتيب اجزاي سازنده ، تا مرحله تك واژه تجزيه كنيد.

واژه                                     مرحله ي نخست                                          مرحله ي دوم                                        مرحله ي سوم

ناتواني                                 ناتوان + ي                                                       نا + توان                                                -----

بي حوصلگي                       بي حوصله + گي ( گ + ي )                          بي + حوصله                                         -----

يخجال سازي                    يخچال ساز + ي                                               يخچال + ساز                                        يخ + چال

گرفتاري                           گرفتار + ي                                                       گرفت + ار                                             -----

نسنجيده                            ن +  سنجيده                                                    سنجيد + ه                           سنج + يد(تكواژ ماضي ساز )

هنرآموزي                        هنر آموز+ ي                                                    هنر + آموز                                             -----

پروار بندان                       پروار بند + ان                                                   پروار + بند                                               -----

دل بستگي                        دل بسته + گي                                                 دل + بسته                                               بست + ه 

دل دادگان                       دل داده+ گان                                                 دل + داده                                                داد + ه

هم دردي                         هم درد+ ي                                                      هم + درد                                                 -----

هزارتوماني                       هزارتومان + ي                                                هزار + تومان                                            -----

دانش آموزان                   دانش آموز+ ان                                               دانش + آموز                                         دان +      ش

بي مسئوليتي                     بي مسئوليت + ي                                             بي + مسئوليت                                       مسئول + يت  

ستايشگري                       ستايش گر+ ي                                                ستايش + گر                                           ستاي + -ِ ش

دانشگاه                           دانش + گاه                                                       دان +    ش                                              -----

2- برخي از واژه هاي مشتق ، بيش از يك وند دارند : (نا هماهنگي  ، نا شكيبايي) پنج كلمه بنويسيد كه بيش از يك وند داشته باشند و وندآخرآن ها  «گي » باشد ، بي برنامگي ، وارستگي ، نقدينگي ، بي پردگي ، ناپيوستگي ، وا نهادگي ، بي پايگي ، بي حوصلگي ، هم خانوادگي ، بي مايگي، همپايگي و …

پنج كلمه بنويسيد كه بيش از يك وند داشته باشند و وند آخر آن ها  « ا »  باشد،مثل:ناشنوا،نازيبا ، ناروا ، ناخوانا ، ناشكيبا ، نازيبا ، نابينا  

       3- تكليف دانش آموزي     

 با    4- با مراجعه به فرهنگ لغت بنويسيد كدام تلفّظ درست است؟

شکل ب صحيح است .  ب -   غِرّه مشو ، متمِّمِ فعل ، مٌصاحَب خوب ، مصوِّت كوتاه ، مٌضافً اِليه

 

درس شانزدهم

خود آزمايي    ص 124

       1- تكليف دانش آموزي است .

       2- با كمك فعل هاي ساده ي زير ، فعل پيشوندي بسازيد. آن گاه تفاوت تعداد اجزاي آن ها را دردو كاربرد نشان دهيد.

داشتن : بازداشتن ، برداشتن ، واداشتن

داشت : من چند كتاب داشتم   ←  ( سه جزئي مفعولي )

بازداشت : او من را از اين كار بازداشت ( منع کرد )   ←    ( 4 جزئي مفعولي متممي )

برداشت : او كتاب را برداشت .  ← ( 3جزئي مفعولي )

واداشت : او مرا به اين كار واداشت ( وادار کرد )  ← ( 4 جزئي مفعولي متممي )

انگيختن : بر انگيختن

انگيخت : سخنان او شوري در من انگيخت ( ايجاد کرد ) . ( در نثر معيار امروزي كاربرد چنداني ندارد )  ←  ( 4جزء مفعولي ، متممي )

برانگيخت : خداوند ، پيامبران را برانگيخت ( مبعوث کرد ) / اين سخن خشم او را  برانگيخت   ←  ( 3جزئي مفعولي )

رسيدن : فرارسيدن

رسيد : كتاب ها رسيد   ←  ( 2 جزئي )

فرا رسيد:فصل بهار فرا رسيد . ( آغاز شد )   ←  ( 2جزئي)

بردن :    فرو برد

بردن : كتابم را بردم ، بچه را بردم   ←  (3جزئي مفعولي )

فرو برد : او خشم خود را فرو برد   ← (3جزئي مفعولي )

ماند :  درماند، بازماند  ،  فرو ماند

ماند : او در خانه ماند  ( نرفت )  ←  (2جزئي )

درماند : او از پاسخ درست در ماند   ←  ( 3 جزئي متممي )

بازماند : او از تحصيل باز ماند   ←  ( 3 جزئي متممي )

فرو ماند : ماه از جمال محمّد (ص) فروماند . ( متحير شد )  ←  ( سه جزئي متممي )

كشيد : باز كشيد ،دركشيد ، فروکشيد ، برکشيد

كشيد : او نقاشي كشيد  ←  ( 3 جزئي مفعولي )

بازكشيد : او دست از كار باز كشيد ( برداشت )  ← ( چهار جزئي مفعولي متممي )

دركشيد : او را از اسب دركشيد  (استفاده ي تاريخي دارد به معني پايين كشيدن  )  ←  ( 3 جزئي مفعولي ) 

فرو کشيد : او را از ديوار فرو کشيد   ←  ( سه جزئي مفعولي )

برکشيد : او خود را برکشيد ( ترقي داد )    ←   ( سه جزئي مفعولي )

خواست : درخواست ، باز خواست

خواست : من كتاب را خواستم ، او چند كاغذ مي خواست  ←  ( 3 جزئي مفعولي )

درخواست : او كتاب را از من درخواست ( درخواست كرد )  ←  ( 4 جزئي مفعولي متممي )

امروزه به جاي « درخواست » ، « درخواست كرد » رايج است .

بازخواست : قاضي متهم را بازخواست كرد  ←  ( 3 جزئي مفعولي ) 

3- پنج واژه ي ديگر در زبان فارسي معاصر بيابيد كه صورت ملفوظ و مكتوب آن ها متفاوت باشد.

شنبه : شمبه  / تمبر : تمر / دست آويز : دستاويز  /  بيابان : بي يابان / زنبور : زمبور / زودتر : زوتر / مجتمع : مشتمع / خويش : خيش /

خوار : خار

 

درس هفدهم

خود آزمايي  ص 129

      1- با توجه به آن چه خوانده ايد ، ويژگي هاي دستوري اين جمله ها را پيدا كنيد.

الف) تقديم مضاف اليه : . ابودجانه را قاعده چنان بود …….. قاعده ي ابودجانه ……

ب) كاربرد ساخت كهن ماضي استمراري : به جنگي رفتي ، برسر بستي ، بربستي ، بدانستندي

پ)كوتاهي جملات        ت)كاربرد فعل پيشوندي : بر بستي            ث) تكرار واژه ها  مثل : عصابه ، بربستي  و تكرار جمله عصابه بربستي 

2- جابه جايي اجزاي جمله را در نمونه هاي زير پيدا كنيد.

تقديم فعل بر مفعول : برداشتيم ، تني هفتاد ( مفعول ) /جابه جايي صفت و موصوف : تني هفتاد / تقديم فعل : يافتم امير را فرودآمده /

تقديم فعل بر نهاد : نباشد خصمان را بس خطري / تقديم مضاف اليه : سالار هندوان را گوش

3- پنج كلمه مثال بزنيد كه فرايند واجي كاهش در آن صورت پذيرفته باشد.

دل آور : دلاور / صحراء : صحرا  /  علما ء : علما   / دست به دست : دس به دس  /دست رنج : دس رنج / خواهر : خاهر

قند شكن : قن شكن / ماست بند : ماس بند / پستچي : پسچي

 

درس هجدهم

خودآزمايي ص 136

1ـ تكليف دانش آموزان است .

2ـ تكليف دانش آموزان است.

3ـ علاوه بر صامت ( ي) چه صامت هاي ديگري مشمول قاعده ي افزايش مي شوند؟

صامت ( گ)     ←            ستاره : ستارگان /  خسته : خستگي                            صامت «همزه»    ←           خانه : خانه اي / خانه : خانه ات

صامت (ج) ←                    ترشي : ترشيجات /  سبزي : سبزيجات                     صامت «ك» ←                  نيا: نياكان / پلّه: پلكان

صامت (و)          ←             جادو : جاودان /  آهو: آهوان (1)                          صامت «د»        ←              بدين / بديشان

صامت «هـ »      ←              بهت / بهش

(1)  توجه : در گفتار واج ( و) ( v) نمود آوايي دارد ولي در خط نشان داده نمي شود.

 

درس نوزدهم

خودآزمايي ص 144

       1- معادل امروزي فعل هاي زير را بنويسيد.

گفتندي: مي گفتند / همي خواست : مي خواست / شنيدستم  : شنيده ام / بديدمي : مي ديدم / مي نويس : بنويس / مي بنوشت : مي نوشت

2- شكل امروزي فعل هاي دعايي زير را بنويسيد.

زديده گرچه برفتي نمي روي از ياد                      كه چشم بد به جمال مباركت مرساد ← نرسد.

درهاي علم و حكمت بر ايشان گشاده گرداناد ←گرداند.

خداي – عزّوجل – بر زندگاني تو بركت كناد  ←كند.

و بر شما كسي گماراد  كه شما را مكافات كند. ←بگمارد.

3- ده مورد از فعل هاي تاريخي در س حسنك وزير را استخراج كنيد و نوع و معادل امروزي آن ها را بنويسيد.

گذشته شده است : در گذشته است .                                     ببايد رفت : بايد برود .

در تاريخي كه مي كنم : در تاريخي كه مي نويسم .              خشم گرفتي : خشمگين مي شد .

مي جنبانيدندي : مي جنبانيدند .                                               

مي شنودم : مي شنيدم                                                              خلعت مصريان استد : خلعت مصريان را گرفت .

پيغام بگزاردم : پيغام رساندم .                                                 در آن خلوت چه رفت : چه روي داد.

حسنك پيدا آمد :  حسنك پيدا شد.                                        خليفه را به چند گونه صورت كردند :  گزارش دادند .

5-واژه هايي نظير مراجعه ، لبريز ، نگريستن ، استفاده و به متمم نياز دارند. پنج جمله از كتاب ادبيات فارسي انتخاب كنيد كه نظير اين واژه ها در آن ها به كار رفته باشد.

مبارزه با : طبق طرح مارشال وزير امورخارجه آمريكاي لاتين براي مبارزه با كمونيسم به كشورهاي اروپايي كمك مالي پرداخت شد.

دلجويي از و تسلا بخشيدن به : تُم براي دلجويي از ضعفا و تسلا بخشيدن به‌آنها وسيله اي مي يافت .

روي آوردن به : روي آوردن به ادبيات معاصر از اوايل دوره مشروطه آغاز شد.

مصاحبه با : خبرنگار با وزير آموزش و پرورش مصاحبه كرد .

مهارت در : رشهريار در سرودن انواع شعر سنتي مهارت داشت  .

علاقه مند به : پدرش بسيار به افسانه و داستان علاقه مند بود .

بحث درباره ي : بحث درباره ي ادبيات خوب است  .

مراجعه به : به مدير مدرسه مراجعه كردم .                                                

لبريز از : نگاهش لبريز از محبت است  .                                                 

 آشنايي با : از آشنايي با شما خوشحالم . 

گفتگو با : او با ما گفتگو كرد . 

جنگ با : جنگ آمريكا با عراق فجايع بسيار به بار آورد . 

توجه : اين واژه ها با حرف اضافه هاي اختصاصي در جمله به كار مي روند.

 

درس بيست و يكم

خود آزمايي ص 162

       1- درس ( چگونگي تصنيف گلستان ) را از نظر دستور تاريخي بررسي كنيد.

جابه جايي ضمير :  به چه كار آيدت ز گل طبقي = به چه كارت

حذف فعل قرينه : فلان عزم كرده است و نيّت جزم / آزردن دوستان جهل است و كفّارت يمين سهل

حذف فعل بدون قرينه : به عزّت عظيم و صحبت قديم (قسم مي خورم ) / موضعي خوش و خرّم و درختان درهم (بود)

كاربرد كهن واژه ها : گفتا ، بقيّت …

توجّه : مي توان متن را به طور كامل به شيوه ي فوق بررسي كرد.

 

درس بيست و دوم

خود آزمايي  ص 168

       1- معادل امروزي جمله هاي زير را بنويسيد.

آن حال كه همي طلب كرد   ← آن حالتي كه طلب مي كرد ( مي خواست )

مرا رشك وي مي رنجه داشت   ← حسادت وي مرا مي آزرد . ( ناراحت مي كرد)

ابراهيم ينال برادر كهين سلطان طغرل بود   ←  ابراهيم ينال كوچكترين برادر طغرل بود.

همي يك باري از جاي بجست   ←  ناگهان ( يك باره ) از جاي برخاست ( ناگهان از جا پريد).

ديگر بار شيخ حديث دستار كرد  ←  بار ديگر شيخ درباره ي عمامه صحبت كرد.

اما حدود سيستان و شهرهاي او كه چند است از كجا تا كجاست  ←  حدود سيستان از كجا تا كجاست و شهرهايش چند تاست؟

اگرپنداري كه به خواباندراست،چون بخواني پاسخ هميدهد  ←  اگر فكرمي‎كني كه خوابيده‎است وقتي‎صدايش‎بزني‎جواب مي دهد.

به پهلوي او بر، ستارگكي است خُرد ، نام او سُها  ←  در كنار آن ، ستاره اي كوچك به نام سهاست .

2- دو جمله ي زير را با آهنگ افتان و خيزان بخوانيد و تفاوت آن ها را توضيح دهيد.

*او خيلي بر انجام اين كار تاكيد داشت .     ــــــــــــــــ  افتان

جمله ي فوق ، خبري و آهنگ آن افتان است .

*او خيلي بر انجام اين كار تاكيد داشت ؟  ــــــــــــ  خيزان

جمله ي فوق ، پرسشي و آهنگ آن خيزان است .

*شما هم اين موضوع را به خوبي مي دانيد. ـــــــــــ   افتان

جمله ي فوق ، خبري و آهنگ آن افتان است .

*شما هم اين موضوع را به خوبي مي دانيد؟ ـــــــــــ  خيزان

جمله ي فوق ، پرسشي و آهنگ آن خيزان است.

 

درس بيست و سوم

خود آزمايي  ص 173

       1- براي هر يك از نقش هاي زبان مثالي ( غير از آن چه در كتاب آمده است ) ذكر كنيد.

الف : انتقال پيام : فردا به مسافرت خواهم رفت .

ب : محمل انديشه : سنگ فاقد روح است .

پ : حديث نفس : بايد عجله كنم .                   

ت : آفرينش ادبي: اگر همه شب قدر بودي ، شب قدر بي قدر بودي . /    و يا : چشمان سبزو آبي خطه ي شمال مرا به خويش خواند.

2- كدام يك از نقش هاي زبان ، كاركرد اجتماعي بيشتري دارد؟ چرا؟

ايجاد ارتباط : زيرا زبان يك پديده قانون مند اجتماعي است كه براي اطلاع رساني و ايجاد هم حسّي و هم زباني و هم دلي به كار مي‎رود.

يا زيرا برقراري هر گونه مناسبات اجتماعي و انتقال پيام و ايجاد ارتباط و هم حسّي و هم دلي و هم زباني با ديگران در مسائل اجتماعي از طريق ارتباط كلامي صورت مي گيرد .

3- درباره ي ارتباط زبان با فكر يك بند بنويسيد .

 زبان تكيه گاه انديشه است يعني به خاطر وجود زبان است كه انسان قادر به انديشيدن است از طرف ديگر انسان تنها موجودي است كه فكر مي كند و سخن مي گويد از اين طريق معلوم مي شود بين فكر و زبان ارتباط عميقي وجود دارد .

اگر انسان از زبان بي بهره بود ، نه مي توانست تفكر كند نه مي توانست علمي را به دست آورد و نه مي توانست فكر و علم خود را به ديگران منتقل كند . اغراق نيست ، اگر گفته شود كه بدون زبان حيات انسان بر روي زمين ناممكن بوده است .

4ـ جمله ها وكلمه هاي زير را بخوانيد و محل تكيه را با گذاشتن علامت مشخص كنيد و با تغيير جاي تكيه تفاوت جمله ها و كلمه ها را توضيح دهيد  . 

الف) آيا به او اطلاع داديد كه در جلسه شركت كند ؟

در اين جمله تكيه بر « اطلاع داريد» مي باشد يعني بايد به او اطلاع  داديد ولي اگر تكيه بر « شركت كند » باشد مفهوم جمله منفي و اعتراض آميز است .

ب) از او خواهش كرديم كه انشايش را در كلاس بخواند  .   بر هر كدام از واژه ها تأكيد كنيم تكيه مي گيرد .

                            از او                      ←                                                             از او نه كس ديگر

                                    خواهش كرديم               

 

                                                    انشايش را                ←                        انشايش را نه چيز ديگر

                                                                         كلاس                    ←              در كلاس نه جاي ديگر

 

                                                                                بخواند          ←             بخواند نه كاري ديگري انجام دهد

                                                        

 

 

                                      اگر «ي» نكره باشد، تكيه بر هجاي سوم (وا ) مي باشد .

 

 

پ) شنوايي               اگر«ي» مصدري باشد، يعني علاقه مند بودن ، تكيه بر هجاي آخر (يي) مي باشد .

      ش- ن -و ا-يي             اگر «ي» به جاي فعل باشد ،يعني شنوا هستي ، تكيه بر هجاي سوم ( وا ) مي باشد .

 

 

                                             اگر «ي» نكره باشد، تكيه بر هجاي ماقبل آخر يا هجاي چهارم (مَن) مي باشد .

 

 

ت)علاقه مندي               اگر «ي» مصدري باشد، يعني علاقه مند بودن ، تكيه بر هجاي آخر ( دي ) مي باشد .

عَ ـ لا ـ قه ـ من ـ دي            اگر « ي» به جاي فعل باشد، يعني علاقه مند هستي ، تكيه بر هجاي چهارم يا ماقبل آخر ( مَن ) مي باشد .

 

 

                                    اگر «ي» نكره باشد، تكيه بر هجاي اول ( دي ) است .

 

ث)ديني

                                     اگر « ي ِ» نسبت باشد، تكيه بر هجاي دوم ( ني ) است . مثل : كتاب ديني ، گرايشات ديني

                                                                           صفت نسبي                        صفت نسبي

 

درس بيست وچهارم

خود آزمايي ص 188

        3- تلفظ قديم برخي از كلماتي را كه در محل زندگي شما رواج دارند اما در فارسي امروز متروك شده اند پيدا كنيد.

      درگويش شيراز :     گاس : شايد  /  جومولو : دوقلو  /   وواري :  قرض  /   لمته : لاغر و ضعيف   /    سيل كردن : ديدن  

       4- مثل جمله هاي نمونه ي آغاز بياموزيم درس دو جمله بنويسيد.

ما نان و پنير ، تازه خورديم / مدير مدرسه ، ما را ديد.  / اميد ما ، در موفقيت توست / اين لباس ، فروشي است ./ مادر، حسين آمد.

ما نان و پنير تازه ، خورديم/ مدير ، مدرسه ي ما را ديد. / اميد مادر ، موفقيّت توست / اين ، لباس فروشي است ./مادرحسين ، آمد.

 

درس بيست وششم

خود آزمايي ص 197

1ـ با توجّه به آن چه خوانده ايد، ويژگي هاي دستوري متن زير را بنويسيد.

1ـ كهنگي زبان با توجّه به جمله بندي هاي كوتاه

2ـ  استفاده از شكل هاي قديم و تاريخي فعل : همي خورديم ، فرمود

3ـ ويژگي تكرار خصوصاً در ضماير مانند تكرار « ما » ، « وي » و حرف نشانه ي « را »

4ـ كاربرد (را) به جاي حرف اضافه ي( به ) : احكام شريعت ما را مي آموخت .

5- كاربرد ( به ) به جاي ( براي ) :  او را به رسالت به ما فرستاد.

6ـ جابه جايي اجزاي جمله : از پرستيدن بتان ما را منع كرد.

7ـ به كار بردن مفعول ومتمم به صورت مضاف اليه : ما تصديق وي نموديم . ← ما وي را تصديق نموديم .

متابعت وي كرديم      از وي متابعت كرديم.

8ـ همراه بودن «ب» با فعل ماضي مثل : بكرديم 

2-انواع ( نقش نما ) را در جمله هاي زير پيدا كنيد و معاني ( را ) را بنويسيد.

مرا  ديگر روز نوبت بود. به ديوان آمدم . استادم به باغ رفت و بوالحسن دلشاد را فرمود تا آن جا آمد و بونصر و تني چند ديگر . و نماز شام را باز آمد . يافتم امير را آن جا فرود آمده و اعيان همي آمدند. گمان افتاد كه مگر اين جا ثبات خواهد كرد و لشكر را ضبط كرد و آن  را مي ماندند تا كساني از اعيان كه رسيدني اند در رسند و آفتاب زرد را  امير به آب روان رسيد. ديگران در آمدند و اسب و سلاح بستدند و مردان را دل شكست . گفتند > زندگاني خداوند دراز باد . بيش ايستادن را روي نيست < و اين حاجب را از غم زهره بترقيد.

1 – مرا ديگر روز نوبت بود : فک اضافه ( تقديم مضاف اليه )     ←       نوبت من

2 به ديوان آمدم :  به حرف اضافه   نشانه ي متمم 

3 -  استادم به باغ رفت : به حرف اضافه   نشانه ي متمم

4 - بوالحسن دلشاد را فرمود :  را حرف اضافه   نشانه ي متمم 

5 – تا آنجا آمد : تا حرف اضافه    نشانه ي متمم

6 -  نماز شام را باز آمد : نشانه قيد    ←      هنگام نماز شام

7 – يافتم امير را آن جا فرو آمده : نشانه مفعول

8 – گمان افتاد که مگر اينجا ثبات خواهد کرد : که حرف ربط وابسته ساز

9 – لشکر را ضبط کرد : را نشانه ي مفعول

10 – آن را مي ماندند : حرف اضافه ( براي )

11 – تا کساني از اعيان که رسيدني اند ، در رسند : تا و که حرف ربط وابسته ساز /  از حرف اضافه نشانه ي متمم

12 – آفتاب زرد را امير به آب روان رسيد : را نشانه ي قيد      ←      هنگام آفتاب زرد / به حرف اضافه نشانه ي متمم

13 – مردان را دل بشکست : فک اضافه      ←      دل مردان شکست

14 – بيش ايستادن را روي نيست : فک اضافه      ←     روي بيش ايستادن

15 – اين حاجب را از غم زهره بترقيد : را فک اضافه     ←     زهره ي اين حاجب / از حرف اضافه نشانه ي متمم

* واو در همه ي جمله ها حرف ربط هم پايه ساز است .

3- تكليف دانش آموزي است .

4-با فعل ( پختن ) جمله هايي بسازيد كه هر بار معناي فعل در آن جمله ها تغيير كند.

الف – او را پختم  ( آماده كردم  )                        ب : غذا را پخت ( گذرا )                  پ : غذا پخت .( ناگذر)

ت : از گرما پختم . ( خيلي گرمم شد)                  ث : چه خيال ها در سر مي پخت . ( مي پرورد )

ج : خرما بر نخل پخت . ( رسيد  )                         چ : در كوره ي حوادث پخت . ( تجربه کسب كرد)

 

 

 

 

درس بيست وهفتم

فعاليت 1   ص 199

جمله ي زير را ويرايش كنيد.

*اين مسئله را مطرح و مورد بررسي قرار گرفت .

ويرايش شده : اين مسئله مطرح شد و مورد بررسي قرار گرفت .

فعاليت 2   ص200

*يكي از دلايل علاقه ي من به موسيقي كلاسيك اين است كه شما با شنيدن آن احساس راحتي مي كنيد.

ويرايش شده : يكي از دلايل علاقه ي شما به موسيقي كلاسيك اين است كه با شنيدن آن احساس راحتي مي كنيد.

فعاليت 3 ص 200

*به بخش بعدي ملاحظه بفرمائيد .

ويرايش شده : بخش بعدي را ملاحظه بفرماييد .

دليل خطاي جمله اول : زيرا فعل « ملاحظه كردن » گذرا به مفعول است و نياز به حرف اضافه ندارد .

فعاليت 4   ص 201

*ادامه و تاكيد بر انجام چنين تمرين هايي باعث ورزيدگي در نگارش مي گردد.

ويرايش شده : انجام چنين تمرين ها و تاكيد بر ادامه ي آن ها باعث ورزيدگي در نگارش مي شود.

فعاليت صفحه ي 5  ص 202

*او با برادر همسايه اش احمد مسافرت كرد.

ويرايش شده : او با احمد برادر همسايه ي خود مسافرت كرد.

فعاليت 6  ص 202

*اگر از چسب كم تر يا بيشتر از حد معمول استفاده شود ، به صافي و شفّافيّت كتاب آسيب مي رسد  .

ويرايش شده : استفاده ي نادرست از چسب به شفّافيّت كتاب آسيب مي رساند.

فعاليت 7  ص 203

براي هر يك از كلمات بيگانه ي زير معادل هايي مناسب پيشنهاد دهيد.

كاناپه : نيمكت      / فريم : قاب    / تيراژ : شمارگان / تيتر : عنوان   / اديت : ويرايش / سوبسيد : يارانه / نگاتيو : منفي

 

درس بيست و هشتم

خودآزمايي ص 210

جمله هاي زير را ويرايش كنيد.

*اين موضوع در جلسه ي امروز مطرح و مغاير اهداف شركت تشخيص داده شد.

ويرايش شده : اين موضوع در جلسه ي امروز مطرح گرديد و مغاير با اهداف شركت تشخيص داده شد.

*هر نواري را سالي يك بار استفاده مي كنند.

ويرايش شده : از هر نوار سالي يك بار استفاده مي كنند.

*دروازه بان توپ را براي مدافع كناري واگذار كرد.

ويرايش شده : دروازه بان توپ را  به مدافع كناري داد.

*برنامه اي كه از سمع و نظر گراميتان گذشت را با هم نقد و بررسي مي كنيم .

ويرايش شده : برنامه اي را كه مشاهده كرديد ، نقد و بررسي مي كنيم.

*حسن به برادرش گفت كه مقاله اش منتشر شد.

ويرايش شده : حسن به برادرش گفت كه مقاله ات منتشر شد.

*زندگي دانشمندان بايد ضمن آن كه به دست اهل فن نوشته شود مورد دقت قرار گيرد.

ويرايش شده : اهل فن بايد زندگي نامه ي دانشمندان را با دقّت بنويسند.

*تيم مقابل از ده بازيكن خود مورد استفاده قرار داد و در فينال نهايي اين بازي را به سود خود پايان داد.

ويرايش شده : تيم مقابل از ده بازيكن خود استفاده كرد و بازي نهايي را به سود خود پايان داد.

*روش مورد استفاده در اين پژوهش روش توصيفي مي باشد كه در اين روش از روش تحليل محتوا استفاده شده است.

ويرايش شده : در اين پژوهش از روش توصيفي و تحليل محتوا استفاده شده است.

*مي رفتيم كه دومين گل را از حريف دريافت كنيم .

ويرايش شده : نزديك بود كه دومين گل را از حريف بخوريم .

*در هفته هاي اخير ، تجارت جهاني رونق بي سابقه اي را تجربه مي كنند.

ويرايش شده : در هفته هاي اخير تجارت جهاني رونق بي سابقه اي داشته است.

*اين كودك از كم خوني قابل توجّهي برخوردار است.

ويرايش شده : اين كودك دچار كم خوني شديدي است. / اين كودك بسيار كم خون

 



 

 

 

 

 

 

 

 

 

زبان فارسي 3 تخصصي

علوم انساني

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

خود آزمایی های زبان فارسی 3 انسانی

پاسخ  خود آزمايي هاي زبان فارسي 3

باسمه تعالي

درس اول

فعاليت 1  ص 11

بر اساس الگوي زير ، يك گروه اسمي بسازيد و درباره ي امكان جابه جايي اجزاي آن گفت و گو كنيد:

صفت + صفت + اسم + نقش نماي - + صفت + نقش نماي - + اسم 

1- آن        چند         اختر                         تابناك                         آسمان

2- اين       دو          كتاب                        ارزشمند                      تاريخ

3- هر        دو          خاطره       ي            زيبا                ي            نويسنده (صفت جانشين اسم درحكم اسم است )   

شايد بتوان در برخي از اين گونه مثال ها جايگاه صفت پسين را با اسم عوض نمود، نه همه جا . مثال :

اين دو كتاب تاريخ ارزشمند ← نمي توانيم جاي صفت شمارشي«دو» و صفت اشاره«اين را عوض كنيم←   دو اين يا نمي توانيم جاي « كتاب» و « تاريخ را عوض كنيم   ←  «اين دو تاريخ كتاب ارزشمند »زيرا بر خلاف قواعد همنشيني است .

در شماره (1) هم نمي توانيم جاي « آن» و « چند» را عوض كنيم چون بر خلاف قواعد همنشيني است . و صفت اشاره ، دورترين وابسته ي پيشين به هسته است . و جاي « اختر » و آسمان را هم نمي توان عوض كرد .

در شماره (3) هم مانند دو شماره ي قبل است فقط مي توانيم  جاي « زيبا» و نويسنده را عوض كنيم .

فعاليت 2 ص 12

با استفاده از روش جانشين سازي هر يك از گروه هاي جمله را دوبار تغيير دهيد تا به جمله هايي كاربردي تبديل شوند.

كتاب ، درس را نجات يافت : ازديدگاه نحوي جمله غلط است .

كتاب ، درس را نجات داد : از ديدگاه معنايي جمله غلط است .

مادر، فرزند را نجات داد.

 

 

 

 

خودآزمايي ص13

1- براي رعايت نكردن هر يك از قواعد واجي ، هم نشيني ، نحوي و كاربردي مثال بزنيد.

* قواعد واجي رعايت نشده است . مثل :  پرد ، شچر

*قواعد هم نشيني  رعايت نشده است . مثل : كتاب سعدي ارزشمند گلستان / درس فارسي زبان 3

*قواعد نحوي رعايت نشده است . مثل : من به مدرسه رفتيم / ما را از مدرسه بيرون كرديم .

*قواعد معنايي رعايت نشده است . مثل : سنگ كوه را ديد / قورباغه سرفه  كرد .

*قواعدكاربردي  رعايت نشده است . مثل  : آيا آب ميل داريد ؟ بلي پرنده آواز مي خواند.

2        - چرا توليد واحدهاي زباني زير غير ممكن است ؟

 مر: خــارج از ضـــوابط هجـايي فارسي است و چنين الگويي ( cc  ) در زبان فـارسي نيست يعني هيچ واژه اي با دو صامت آغاز نمي شود . ( قواعد واجي رعايت نشده است ) .

ژزف :  بر خلاف قواعد واجي و الگوي هجايي است مصوت ندارد .

چجد:  بر خلاف قواعد واجي و الگويي هجايي است و مصوت ندارد « چ » و«ج » واجگاهي مشترك دارد .   

پرورش وزارت و آموزش : قواعد هم نشيني رعايت نشده است .

3- چرا  تو ، تو  را سرزنش مي كردي ؟ از نظر نحوي غلط است، زير  « تو » تكرار شده است و در دو نقش به كار رفته است . به جاي آن بايد از ضمير « خود » و يا  « خودت » استفاده نمود.

4- با ضميرهاي پرسشي زير ، گرو ه  قيدي بسازيد و آن ها را در جمله به كار ببريد:

كي   ←  از كي غايب بودي ؟        از كي آمدي ؟

كي   ←  با كي رفتي ؟                  با كي آوردي ؟

چه   ←  از چه مي گويي ؟             از چه افتادي ؟

2 - ضميرهاي پرسشي بالا را به عنوان متمم اجباري دريك جمله ي سه جزيي به كار ببريد.

کی

 

 

      از كي گفتي بپرهيز.                کی        با كي جنگيدي .                      چه        به چه مي نازي ؟

           از كي و كجا بگذر                             به كي نگريستي                                     به چه مي ماند؟

درس دوم

فعّاليّت 1   ص15

 جمله هاي مستقل يك فعلي و چند فعلي را در نمونه ي آغاز درس مشخص كنيد.

جمله هاي بند اول « مستقل چندفعلي » و جمله هاي بند دوم  « مستقل يك فعلي » است .

فعّاليّت 2   ص 16

هسته ي گروه هاي زير را بيابيد و تعداد واژه هاي هر گروه را نير مشخص كنيد:

گروه هاي اسمي                        هسته               تعداد واژه

اين پرسش ها                            پرسش                  2 

دماي اجرام آسماني                    دما                      5

ابزارهاي گوناگون                      ابزار                     3 

شاخه هاي تخصصي                  شاخه                    3

تاريخچه ي جهان                      تاريخچه                 3

فعّاليّت 3  ص 18

هسته ي گروه هاي زير را بيابيد ، تكواژهاي هر گروه و تعداد واج هاي هسته را نيز معين كنيد

                                           تعداد تكواژ                   هسته                      تعداد واج هسته

هر چهار كارمند ساده :              6                            كارمند                                7

آن آدمهاي كوشا :                    6                            آدم                                    5

دفترچه هاي مشق بچه ها :          8                           دفترچه                                 8 

داستان هاي جن وپري :             6                           داستان                                 6 

 

فعاليت 4  ص 19

تكليف دانش آموزان است .

 

 

خود آزمايي  ص 22

1- در متن زير ابتدا جمله ها را بر اساس درست ترين شيوه ي ممكن بازنويسي كنيد . آن گاه جمله هاي مستقلّ ساده و مركب را مشخص كنيد.

 

شاعري غزلي بي معنا و بي قافيه سروده بود .                              مستقلّ ساده

 

آن را نزد جامي برد .                                                              مستقلّ ساده

 

 پس از خواندن آن گفت : همان طوري كه ديديد در اين غزل از حرف > الف < استفاده نشده است .              جمله ي مستقلّ مركب

 

جامي گفت : بهتر بود از ساير حروف هم استفاده نمي كرديد .                     جمله مستقلّ مركب

2- نخستين جمله ي متن بالا را بر اساس سلسله مراتب واحدهاي زبان ، تا حد واج ساده كنيد.

شاعري غزلي بي معنا و بي قافيه سروده بود.

شاعري غزلي بي معنا و بي قافيه سروده بود………………………………………………..                 جمله ي مستقل

شاعري غزلي بي معنا و بي قافيه سروده بود ………………………………………………                   يك جمله ساده

شاعري / غزلي بي معنا و بي قافيه/ سروده بود………………………………………………………   3 گروه

 

شاعري/ غزلي/ بي معنا/ و/ بي قافيه/ سروده بود……………………………………………………     6 واژه

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

شاعر           ي           غزل            ي          بي         معنا       و       بي      قافيه     سرود      ه         بود          1 تكواژ

 

5               1              5               1           2           5           2        2         6            5         1        3      1        تعداد واج 

1- هر يك از كلمات متشابه زير را تا حد امكان گسترش دهيد و طولاني ترين گروه اسمي معنادار را با آن بسازيد .

                   عمل : همان يك عمل جوانمردانه ي فلاني                        انتصاب : همان يك انتصاب نادرست او  

                    امل : امل دست نيافتني جوانان ما                                     انتساب : اين انتساب بزرگ پدرش

                   تعلّم : همين تعلم دوره ي تربيت معلم تهران                        حيات : حيات شورانگيزعاشقان 

                   تألّم : غم انگيزترين تألّم خاطر آن بزرگمرد                        حياط : بزرگ ترين حياط مدارس شهر ما

                   جذر : جذر اين عدد چهار رقمي

                   جزر : جزر فريبنده ي رودخانه ي اروند

 

درس سوم

خودآزمايي ص 30

1-   براي نهادهاي زير ، فعل مناسب بياوريد و علت مفرد و جمع بودن فعل را توضيح دهيد.

استادان : استادان با شيوه ي نيكوي خود دانشجويان را به علم آموزي ترغيب مي كنند.

روال عادي زبان . مطابقت نهاد و فعل

                        استاد بسيار زيبا سخن مي گفت . روال عادي زبان . مطابقت نهاد و فعل

استاد

                       استاد با روش خاصي سخن مي گفتند . استثناي زبان . عدم مطابقت  نهاد و فعل به لحاظ احترام

 

                       آجرها به دست معماران بر روي هم قرار گرفت . روال عادي زبان . فعل مفرد براي نهاد جمع غير جان دار   

 آجرها                 براي نهاد جمع بي جان به كاربردن فعل به صورت مفرد ، جمع ، هر دو صحيح است

                       آجرها به دست معماران بر روي هم قرار گرفتند . گونه اي كه امروز در زبان رايج است.مطابقت نهاد و فعل

                    

                         گل ها روييد. روال عادي زبان . فعل مفرد براي نهاد جمع غير جان دار / براي نهاد جمع بي جان به كار بردن           

                          فعل به صورت مفرد و جمع ، هر دو صحيح است .

گل ها

                            گل ها بر سر شاخسار ادب روييدند. مطابقت نهاد و فعل گونه اي كه امروز رايج است .

 

                                  هيچ كس از بزرگان علم و ادب آن جا نبود. 

          

هيچ كس

                                   هيچ كس از بزرگان علم و ادب آن جا نبودند.

 

                                    هيچ يك از آن ها نيامد.

هيچ يك از                                                                                                هر دو شكل درست است .

                                   هيچ يك از آن ها نيامدند.

 

                              گروه ادبيات با دقت كار خود را دنبال مي كند.

گروه                                                                                                                                                            

                              گروه نقاشان از …….. با دقت كار خود را دنبال مي كنند.

تبصره  :‌ اگركلمه بعداز « گروه » جمع باشد فعل جمع است و اگر مفرد باشد فعل مفرد است .              

 

2-   دو جمله مثال بياوريد كه در آن ها نهاد و متمم حذف شده باشد.

كتاب را خريد.                             عاشقانه نگريست

3- فعل هاي مجهول زير را به معلوم تبديل كنيد و براي هر يك از آن ها نهاد مناسبي بنويسيد.

گرفته شده است  : گرفته است .                اوكتاب فارسي مرا گرفته است .

گفته مي شد : مي گفت .                         اوبسيار شيوا سخن مي گفت .

جوشانده شده بود : جوشانده بود .            فريده چاي را جوشانده بود.

برده خواهد شد : خواهد برد .                  او ميز را از اين جا خواهد برد.

4-   جملات زير را ويرايش كنيد:

او در منزل استجاره اي زندگي مي كند و در ابتداي هر ماه با صاحب خانه اش تصفيه حساب مي كند.

ويرايش شده : او در منزل استيجاري ( اجاره اي ) زندگي مي كند ودرابتداي هرماه با صاحب خانه اش تسويه حساب مي كند.

مس سرو پا از اعمال وضو است .            ويرايش شده : مسح سر و پا از اعمال وضو است

همه ي بچه ها به او احسن گفتند .           ويرايش شده : همه ي بچه ها به او احسنت گفتند.

 

درس چهارم

خودآزمايي  ص 41

1 تكليف دانش آموزان است .

2- در جمله هاي زير ، كدام نهاد و فعل مطابقت ندارند؟ كدام را درست تر مي دانيد؟ چرا؟

* صحبت هاي دوستان به درازا كشيد . مطابقت ندارد. به همين شكل درست است ، زيرا نهاد بي جان است. (درفارسي امروز تمايل بر تطبيق نهاد جدا و پيوسته است )

 * نامه هايي رسيده اند كه داريم پاسخ آن ها را تهيه مي كنيم . مطابقت دارد. نامه هايي رسيده است . چون نهاد غير جان دار است پس مي تواند مطابقت نكند .

* در كتابخانه ي آن شهر ، كتاب هاي بسياري بودند كه دشمنان همه را در آتش سوزاندند.

مطابقت دارد. كتاب هاي بسياري بود . چون نهاد غير جان دار است پس مي تواند مطابقت نكند .

* روزهاي بيستم و بيست ويكم اين ماه براي بررسي علمي زبان انتخاب شده اند.

مطابقت دارد . چون نهاد غير جان دار است ، پس نياز به مطابقت ندارد.

* در اين كتاب ، آيات قرآني تفسير شده اند . مطابقت دارد… چون نهاد غير جان دار است ،  فعل مي تواند مفرد هم بيايد  .

* گروه اعزامي ، نخست به دوري راه اعتراض كرد . مطابقت دارد . اگر واژه ي بعد از « گروه »  جمع باشد فعل جمع و اگر مفرد باشد فعل به صورت  مفرد به كار مي رود  .

* حرف هاي اضافه نبايد بدون قرينه از كلام حذف شود. مطابقت ندارد. به همين شكل دو دسته است . زيرا نهاد غير جان دار است و فعل در اين شكل به صورت مفرد به كار مي رود.

2- نمازگذار : نمازگزار /  بنده گان  : بندگان  /  خسته گي : خستگي /  غرض  : قرض /  نقز : نغز /  بر خواستن : برخاستن

 

درس پنجم

خودآزمايي ص 45

1- مدخل « گذشتن »  را از فرهنگ معين استخراج كنيد .

     گذشتن : gozas- tan    ] پهـ . [vitartan  ( گذشت ، گذرد ، خواهد گذشت ، بگذر، گذرنده ، گذرا ، گذران ، گذشته )

الف :‌ ( مص ل ) عبور كردن ، مروركردن ، گذر كردن                              ب : طي شدن ، سپري شدن  

ت :‌ مردن ، درگذشتن                                                                           ج : ‌به سرآمدن ، پايان يافتن ...

شامل اطلاعات املايي - آوايي - ريشه تاريخي - دستوري و معنايي است .

2- دو سطح واژگان شناسي و واژگان نگاري چه تفاوتي با هم دارند؟

سطح واژگان شناسي به انواع روابط ساختاري ، تاريخي ، روان شناختي و جامعه شناختي ميان واژه ها مي پردازد ، ولي در سطح واژگان نگاري به چگونگي گرد آوري ، تدوين و ضبط واژه ها پرداخته مي شود.

3- با مراجعه به يكي از فرهنگ هاي معتبر درباره ي يكي از واژه هاي زير از نظر ريشه شناسي مطالعه كنيد.

      فردوس : اصل آن اوستايي است . معرب شده است .               كنز : اصل آن فارسي است . معرب شده است .

      نيم كت : اصل آن پهلوي است .                                            هندسه : اصل آن پهلوي است . معرب شده است .

4- دو جمله بنويسيد كه در آن ها ، قيدهاي ( بي شك و بي ترديد) درست به كار رفته باشد.

*  بي شك آناني پيروزند كه در راه حق پا مي گذارند.

*  بي ترديد جوانان ساعي امروز ، مردان موفق آينده اند.

درس هفتم

       خودآزمايي  ص 58   

1-  جمله هاي زير چند جزئي هستند؟

                    متمم مفعول

      *   نمونه هايي از اين نوع شعر مردمي  را در بررسي ادبي دهه ي اخير  ، خواهيم ديد              ( 3 جزئي مفعولي )

                گروه مفعولي                                       متمم قيدي                   فعل

شعر اين دوره  ، پناه شكست خوردگان و نوميدان و از راه واماندگان   شده بود.                 ( 3 جزئي مسندي )

          نهاد                                          گروه مسندي                              فعل

شعراي متعهد دهه ي چهل    شعر مبتذل مسلط بي مايه   را  شعري بيمار   مي دانستند .        ( 4 جزئي مفعولي مسندي )

           نهاد                                 مفعول                          مسند                 فعل

قالب ترجيع بند   متشكل  از تعدادي غزل   است .                                                         ( 3 جزئي مسندي )

          نهاد               مسند    متمم اسم(مسند)   فعل

 2- جمله هاي مركب زير را با تاويل جمله ي وابسته به يك جمله ي ساده تبديل كنيد و پس از آن ، تعداد اجزاي هريك  از جمله ها را بنويسيد.

* نويسندگاني كه به افزوني تقسيم بندي ها ، علاقه ي زيادي داشته اند ، نوعي از ترجيع بند را كه بند ترجيع آن در هر خانه ، متفاوت است، تركيب بند خوانده اند.

                                             متمم نهاد

* نويسندگاني علاقه مند به افزوني تقسيم بندي ، ترجيع بند داراي بيت برگردان متفاوت  را تركيب بند   خوانده اند .

                            گروه نهادي                                            گروه مفعولي                            مسند            فعل

                            ( 4 جزيي مفعولي و مسندي ) اين جمله را به صورت كوتاه شده ي زيرمي توان نوشت :

نويسندگان ، نوعي ترجيع بند را تركيب بند خوانده اند.

   نهاد                  مفعول               مسند           فعل

 *گاهي شاعران مجاز بوده اند كه با استفاده از اختيارات شاعري ، تغييراتي جزئي در وزن شعر اعمال كنند.

 گاهي شاعران  با استفاده ازاختيارات شاعري مجاز به اعمال تغييراتي در وزن  بوده اند.          ( 3جزئي مسندي )

               نهاد                                               مسند              متمم مسند              فعل

گاهي شاعران با استفاده از اختيارات شاعري،تغييرات جزئي در وزن شعر اعمال مي كنند          ( 3 جزئي مفعولي )

* هر جا شاعر تصوير سازي شعر را تا حد نازل ، ساده مي كند،معلوم مي شود كه مايه ي سخن از كيفيت والايي برخوردارنبوده است .

تصوير ساده ي شعر   بيانگر   بي بهرگي مايه ي سخن   از كيفيت بالا   است .                        ( 3 جزئي مسندي )

           نهاد                  مسند         مضاف اليه مسند     متمم مضاف اليه  فعل

 

2-   براي هر يك از واژه هاي زير، كدام علامت جمع مناسب تر است ؟

چشمه          چشمه ها / گوسفند         گوسفندان ( گوسفندها )/   رود         رودها /  ديوار         ديوارها

شهيد         شهيدان ، شهيدها/ انسان            انسان ها

درس هشتم

خود آزمايي ص 64

      1-در نوشته ي زير كار برد زبان هنري را نشان دهيد:

 اين متن يك نوشته ي ادبي است و ويژگي هاي هنري آن بدين گونه است :

(1)          در قلمرو زيبايي شناسي و صور خيال :

تشبيه : حراي جاهليّت سياه ، جاده ي نور ، همچون كهكشان ،  …

تشخيص : لبان عبوس و تيره ي افق ، …

استعاره مكنيه :‌ لبخندي از نور شكفت .

حسّاميزي : پرتو سبز الهام

     (2) كاربرد زباني :

الف – بعضي واژه ها ساخت تاريخي دارند مانند: اندر.

ب- فعل هاي پيشوندي مانند : فرو نشست .

پ- جملات عموما خبري است .

(3 ) بار عاطفي و احساسي بعضي از جملات به گونه اي است كه در خواننده ايجاد هم حسّي با نويسنده  مي كند. مثال : بر قلب اُمّي من ، پرتو سبز الهامي فرو تابيد.

 

     2- در جمله هاي زير ، زمان فعل ها را بنويسيد.

آن چه در نظام آموزشي ما به عنوان ادبيّات به دانش آموزان ياد داده مي شود ( مضارع اخباري مجهول ) قطعاتي است

( مضارع اخباري)كه گاهي تنها به دليل دشوار بودن براي درج دركتاب هاي درسي برگزيده شده است.( ماضي نقلي مجهول ) هدف آموختن ادبيّات به دانش آموزان بايد اين باشد ( مضارع التزامي ) كه قوّه اي در او پديد آيد ( مضارع التزامي) كه بتواند  از سر اين عبارات دشوار بگذرد ( مضارع التزامي ) و به معنايي كه در پس آن ها ست  ( مضارع اخباري ) برسد  

( مضارع التزامي ) و اين جز با ايجاد انس با ادبيّات در دانش آموز ميسّر نيست . ( مضارع اخباري )

3- يكي از واژگان داخل كمانك ( پرانتز) را انتخاب كنيد. ( در انتخاب واژه ها آزاد هستيد) . 

به ، چه صبح ( زيبايي ، قشنگي ، خوبي ) است ( تمام ، همه ، سرتاسر) شب ماه ( جلوه فروخته ، خودنمايي كرده ، حركت كرده ) اكنون شرمنده از گوشه ي ميدان ( به در مي رود ، فرار مي كند ، مي گريزد ).

( نيمي ، نصفي ، بخشي ) از صورتش پيدا است.ستارگان همه گريخته اند، مگر چند دانه كه وفا به جا آورده و هنوزماه را

( رها ، ول ، يله ) نكرده اند . ( شاه جهان ، خورشيد عالم تاب  ، آفتاب ) از ( آرامگاه ، مقر ، نهانخانه ) خود بيرون مي آيد. موجودات همه با شور و ذوق منتظر و نگران اند . پرده ي ( ساحره  ، جادوگر ، شعبده باز ) صبح گسترده است . از يك طرف ذرّات لاجوردي و از طرف ديگر ذرات طلايي سخت در هم ريخته و از افق ( كبود ، تيره ، سياه ) تا افق ( سرخ ، قرمز ، لعل فام ) هزاران رنگ (ساخته اند ، درست كرده اند ،آورده اند .) درختان (بر پا ايستاده اند ، صف كشيده اند  ، قامت افراشته اند) و نسيم صبحگاهي هم چون كمان ( نرم ، خشن ، زبر) استادي كه براي دل خود ساز مي زند ، بر شاخ و برگ ها (مي گذرد ، عبور مي كند ، مي رود ) و آوازهاي آسماني و نغمه هاي جان پرور ( مي نوازد ، مي خواند ، سرمي دهد  ) .

4- براي هر يك از واژگان زير سه مترادف با بارهاي معنايي متفاوت بنويسيد.

مثال : عميق ، گود، ژرف ( توجه : چون اين واژگان كاربردهاي متعددي دارند، در نتيجه مترادف هاي گوناگوني نيز دارند).

وسيع : گسترده ، فراخ ، پهن                                    كم كم : آرام آرام ، اندك اندك ، نرم نرمك

آرام : ساكت ، خاموش ، آهسته                                خشمگين : دژم ، عصباني ، غضبناك

انداختن : افكندن ، رهاكردن ، پرتاب كردن             ايستادن : قيام كردن ، برپا بودن ، توقف كردن ، مقاومت كردن

گذشتن : گذر كردن ، عبور كردن ، رد شدن            نا بينا : كور ، اعمي ، روشندل

5-كلمات زير را با > ان < جمع ببنديد و نوع صامت هاي ميانجي آن ها را مشخص كنيد.

پله : پلّكان (ك)  / دانا : دانايان ( ي)  /  سخن گو:  سخن گويان ( ي) / گرسنه : گرسنگان (گ)

 

درس نهم

خودآزمايي ص 73

1- گروه هاي اسمي جمله هاي زير را استخراج كنيد . نقش آن ها را بنويسيد و هسته و وابسته ي هر گروه را با ذكر نمودار پيكاني مشخص كنيد.

گروه هاي اسمي : نگرش حاكم بر آموزش ادبيات فارسي / در مدارس و دانشگاه هاي ما / نگرش لغوي و دستوري / هنري / اين نگرش / تلاش غالب / معناي شعر/ درستي آن / معيار دستور زباني واحد و انعطاف ناپذير / يك اثر ادبي / انتقال معنا / نحوه ي انتقال رشد/ تاثير آن / اهميت انكار ناپذيري .

نقش ها : نگرش حاكم بر آموزش ادبيات فارسي : نهاد / در مدارس و دانشگاه هاي ما : گروه اسمي ( متمم قيدي ) / نگرش لغوي و دستوري : گروه مسندي / هنري : صفت وابسته به مسند محذوف / تلاش غالب : گروه نهادي / معناي شعر ، مفعول / درستي آن : گروه مفعولي/با معيار دستور زباني واحد و انعطاف ناپذير : متمم قيدي (گروه قيدي) / يك اثر ادبي : نهاد / مسند / نحوه ي انتقال : نهاد / شدّت تاثير آن ، معطوف : نهاد / اهمّيّت انكارناپذيري : مفعول / انتقال معنا  متمم قيدي ( گروه قيدي )

 

هسته و وابسته ها با ذكر نمودار پيكاني : نگرش حاكم بر آموزش ادبيّات فارسي                در مدارس و دانشگاه هاي ما

 

نگرش لغوي و دستوري     هنري : يك گروه اسمي . چون صفتي است كه اسم آن حذف شده است .

 

در اين   نگرش        تلاش غالب           معناي شعر            درستي آن           معيار دستور زباني واحد و انعطاف ناپذير

 

  يك  اثر  ادبي             براي انتقال   معنا             نحوه ي انتقال                  شدت تاثير آن               

 

  اهمّيّت انكار ناپذير  ي            اهمّيّت انكار ناپذير  ي

  

3- چه بخش هايي از اين جمله ها حذف شده است ؟ جزء حذف شده و نوع حذف را تعيين كنيد.

( من – نهاد جدا – قرينه ي لفظي ) از پنجره ي اتاقم او را در حياط خانه اش مي ديدم كه ( او  - نهاد جدا – قرينه ي لفظي )

( در حياط خانه اش  - گروه قيدي – قرينه ي لفظي ) قدم مي زد و ( او  - نهاد جدا – قرينه ي لفظي ) باغچه ها را آب مي داد و (او  نهاد جدا- قرينه ي لفظي ) پرنده ها را با احتياط ، دانه  ( مي داد – فعل – قرينه ي لفظي )

       3- براي هر كدام از نقش هاي تبعي يك مثال ذكر كنيد.

الف – معطوف :    سعدي و  حافظ   از شاعران برجسته ي ايران هستند.

                                    معطوف به نهاد

ب – بدل : عارف بزرگ قرن هفتم ، مولوي  ، از بلخ بود

                                                      بدل

پ – تكرار :  به گلستان سعدي توجه كنيد  .  به گلستان

                                                                                        تكرار

4- در جمله ي زير، متمم اسم را مشخص كنيد.

افتخار به دوستي  با دانايان  افتخار واقعي است .

متمم نهاد      متمم           متمم

درس دهم

فعّاليّت  ص 75

يك بار ديگر در جملات درس دقّت كنيد ، در تمام اين جمله ها چه عامل مشتركي را مي توان يافت ؟ صور خيال

خود آزمايي   ص 80

        1- در نوشته هاي زير ، انواع صور خيال را نشان دهيد.

امان ازهم نشين بد.آخر به آتش او خواهي سوخت . آتش: استعاره  ازبدي/به آتش كسي سوختن:كنايه از ضرر ديدن از بدي كسي.

بغض آسمان تركيد و چنان گريست كه سيل جاري شد . تشخيص

بابام مي آيد ، لباسش پر از بوي آفتاب است .                            بوي آفتاب : حساميزي / آفتاب : استعاره .

اگر پلك ها شكفته شوند :‌  استعاره ي مكنيّه/ اگر گوش ها به شنيدن ايستند : تشخيص و استعاره ي مكيّنه .

همه چيز معلم انسان است :تشبيه / عبور ثانيه ها : تشخيص و استعاره ي مكنيه / بيداري شبانگاه ستارگان : تشخيص واستعاره ي  مكنيه ومراعات/ خواب زمستاني درختان : تشخيص و استعاره ي مكنيه  /  و بيداري بهارانه ي بذرها : تشخيص و استعاره ي مكنيه / غروب و طلوع: تضاد/ مرگ  و تولد :تضاد / هر صحنه و لحظه و پديده معلمي است . تشبيه / كه در كلاس بزرگ آفرينش ، تشبيه / با ما دانش آموزان سخن مي گويد. /سخن گفتن صحنه و لحظه وپديده : تشخيص و استعاره ي مكنيه

كلبه ي گلي آنان روي خاك خيس و نم كشيده ي كنار رودخانه ، قوز كرده بود و انگار پنجه هاي خود را به خاك فرو برده بود . در سرازير آن جا خود را به زور روي تپه نگه مي داشت. كلبه قوز كرده بود: استعاره ي مكنيه / پنجه هاي خود را در خاك فرو برده بود : استعاره ي مكنيه / در سرازير نگه مي داشت : تشخيص واستعاره ي مكنيه /شب چون شبحي ، در حياط بادكي مي وزيد . مهتاب روي موج هاي كوچك حوض سر مي خورد و هزار بار در لايه هاي سربرآورده ي آب تكثيـــــر مي شد و باز سكوت آن يكي مي شد و نمي شد.

شب چون شبح : تشبيه / مهتاب سر مي خورد :تشخيص واستعاره ي مكنيه / لايه ها سر بر آورده ي آب : تشخيص و استعاره ي مكنيه/ مهتاب تكثير مي شد استعاره ي مكنيه / چنان مي نشيند كه گويي كوهي گران برجاي نشسته است.نشستن به كوه ، تشبيه/كوهي نشسته است ، تشخيص و استعاره ي مكنيه

در زندگي زخم هايي هست كه مثل خوره روح را آهسته و در انزوا مي خورد و مي تراشد.

زخم ها :  مجاز از درد وناراحتي /  زخم مثل خوره : تشبيه 

       2-  مفهوم هريك از كنايه هاي زير را بنويسيد.

ابرو در هم كشيدن : اخم كردن ، ناراحت شدن ، عصباني شدن

خط و نشان كشيدن براي كسي : تهديد كردن ،توطئه كردن

لب تر كردن : كوچك ترين اشاره ي لفظي ، اراده كردن

ضرب شست نشان دادن : قدرت نمايي ،اظهار وجود كردن

پنبه از گوش بيرون آوردن : تنبّه و آگاهي ، هشيار شدن

مو بر تن راست شدن : ترسيدن ، وحشت كردن

3 ـ تكليف  دانش آموزي است .

4ـ كلمات زير را يك بار در معني واقعي  و يك بار در معني مجازي آن به كار ببريد.

 

واژه

 در معني اصلي

در معني مجازي

كاسه

كاسه شكست .

تمام كاسه را سر كشيدم

دست

دست يكي از اعضاي بدن انسان است .

دست بالاي دست بسيار است .

با دست (انگشت) سرم را خاراندم

كلّه

چنگيـز از كلّه ي انسـان مناره ها ساخت

كلّه اش كار مي كند.

چشم

او عينك به چشم دارد.

چشمهايش را بست

ديشب چشمم روي هم نيامد (پلك)

دل

يك كيلو دل و جگر خريدم .

دل اين كار را نداشت .

 

 

 5- يك بند نوشته ي طنزآميز بنويسيد و درآن از كنايه هاي زير استفاده كنيد .

پاسخ آزاد ، مانند :  با اون كه خيلي سر به هواست تا حالا دم به تله نداده . تازگي ها هم خودشو داخل آدما كرده و حرف تو دهن مردم گذاشته .

درس سيزدهم

خودآزمايي  ص 97

1ـ در نوشته ي « رنگ هاي زندگي » نويسنده از كدام عناصر و عوامل هنري براي زيبايي نوشته ي خود استفاده كرده است؟

1 – شروع و پايان مناسب                    6 -  فضا سازي                                    11 - مراعات نظير در رنگ ها (سفيد،آبي و … )

2 - هم حسّي ( عاطفه و احساس )       7 -  ساده نويسي                                12 - استفاده از جمله هاي كوتاه و اغلب خبري

3 -  عنوان زيبا و مناسب                      8 - داشتن طرح مشخص                   13 - استفاده از گفت و گو.

4 -  بهره گيري درست از واژگان        9 -  داشتن صداقت و صميميت         14 - دوري از ريا و تصنّع

5 - صور خيال : اشك هايم مثل باران (تشبيه)            10 -   استفاده از طنز (امروز فهميده ام ،كورتراز من هم در دنيا هست ) .

2ـ يكي از عبارات زير را به كمك صور خيال به صورت هاي مختلف بنويسيد :

* رزمندگان اسلام در جبهه ها حماسه آفريدند.

الف) رزمندگان اسلام شيران عرصه پيكارند ( تشبيه )

ب) شيران عرصه ي پيكار فاتحانه بازگشتند. ( استعاره )

پ) رزمندگان فرياد سرخ پيروزي سردادند. ( حس آميزي )

ت) رزمندگان اسلام در جنگ حق ، حق جنگ را ادا كردند. ( عكس )

3 ـ جمله ي زير را با توجه به كلمه هاي داخل كمانك ( پرانتز ) تغيير دهيد.

*مهتاب چون حرير سپيد روي برف بيابان ، نشسته بود. ( نرم و ملايم )

مهتاب نرم و ملايم چون حرير سپيد روي برف بيابان نشسته بود.

يا : مهتاب چون حرير سپيد روي برف بيابان ، نرم و ملايم نشسته بود.

* مهتاب چون حرير سپيد روي برف بيابان دامن گسترده بود.

*آهوي مهتاب روي برف بيابان نشسته بود.

*عروس سپيد پوش مهتاب آرام و با وقار بر حرير برف بيابان نشسته بود.

*حرير ماهتاب روي برف بيابان نشسته بود.

    4- ده واژه كه در زبان فارسي امروز دو تلفظ دارند ، بنويسيد.

 

ارجمند – آموزگار – مستمند – آسمان – سازمان – رايگان – پروردگار – روزگار – رستگار ـ كارگر ـ يادگار

 

ارجمند – آموزگار – مستمند – آسمان – سازمان – رايگان – پروردگار – روزگار – رستگار  ـ كارگر ـ يادگار

 

درس چهاردهم

فعّاليّت 1

در جاهاي خالي ، واژه هاي مناسبي بنويسيد كه معناي فعل ها را تغيير دهند. سپس در باره ي معناي فعل ها گفت و گو كنيد.

*پرنده به هوا پريد . ( پرواز كرد)

*رنگ از صورت خسرو پريد. ( ترسيد)

*علي از ديوار پريد.( به پايين آمد . پايين پريد)

*ناگهان از خواب پريد. ( بيدار شد)

*لبه ي استكان پريد . ( شكست )

آيا مي توانيد نمونه هاي ديگري با تغيير معنا ذكر كنيد؟

                 فعل بريد                                                           گرفت                                                            فعل خورد

حسن طناب را بريد.  (جدا كرد )              خورشيد گرفت(كسوف كرد)                         احمد با سر به ديوار خورد ( اصابت كرد ) خسرو از شهباز بريد. ( قطع رابطه كرد)                  دلم گرفت ( غمگين شدم )                             كتاب او خيلي به دردم خورد( مفيد بود )

احمد دستش را بريد.(زخم كرد )             پليس دزد را گرفت ( دستگير كرد )                هوشنگ غذا خورد ( تناول كرد )

خياط پارچه را بريد. ( جدا كرد )              صياد آهو را گرفت ( صيد كرد )                     موتور به ماشين خورد ( تصادف كرد )

                                                                لوله گرفت( مسدود شد )                               او تمام پولهايم را خورد ( تصاحب كرد )

                                                                طفل دستش را به ديوار گرفت (چسبانيد )      او حق من خورد ( پايمال كرد )

                                                                آب همه جا را گرفت ( احاطه كرد )

 فعاليت 2 ص 103

هريك از واژه هاي زير مشمول كدام يك از وضعيت هاي چهارگانه هستند ؟

 

واژه

معناي قديم

معناي جديد

 

 

كرسي

تخت حكومت ، مركز حكومت

چهار پايه كه آتش زيرآن مي گذارند و لحاف روي آن قرار مي دهند ، چهارپايه معمولي چهارپايه درس تخصصي يك استاد (كرسي استادي)

ت

تحول‎ معنايي با حفظ يكي از معاني قديم

دستور

وزیر ، فرمان  ، اجازه

دستور زبان فارسی ، فرمان ، برنامه

ت

تحول معنايي با حفظ يكي از معاني قديم

زين

زين اسب ، ابزار جنگي

زين اسب ، زين دوچرخه

ت

تحول معنايي باحفظ

معنی قدیم معنی جدید پذیرفته است

زين وبرگ

وسايل ابزار جنگي

ـــــــــــــــ

الف

متروك

برگ

برگ درخت ، درفش، ساز ، دستگاه ، ...

برگ درخت ، برگ كاغذ ، كباب برگ

ت

تحول معنايي با حفظ يكي از معاني قديم

پاره

پول ، رشوه ، مزد ، گرز آهنين

شكافته و پاره شدن ، قطعه

ب

تحول معنايي

پارچه

تكه ، قطعه ، هرچيز بافته شده 

قماش و منسوج ، هر چيز بافته شده ، قطعه 

ت

تحول معنايي با حفظ معاني قديم

ساده

بي نقش و نگار ، ابله و نادان ، آسان

بي نقش و نگار ، ابله ، آسان ، بسيط درمقابل مركب

ت

تحول معنايي

مزخرف

آراسته و زر اندود شده

سخن بيهوده

ب

تحول معنايي

برگستوان

پوششي كه در قديم بر اسب و فيل مي انداختند و …

ـــــــــــــــ

الف

متروك

آچار

انواع پرورده ها در آبليمو و سركه ، قلم حكاكي، زمين پست و...

وسيله ي فلزي براي باز كردن پيچ و مهره

ب

تحول معنايي

تيم

كاروان ، سراي بزرگ ، تعهد ، غمخواري

دسته ي ورزشي

ب

تحول معنايي

       تبصره - كلمه آچار دخيل تركي و كلمه تيم دخيل انگليسي است .

خود آزمايي ص 106

 

1ـ آخشيج : عنصر / آبزن : حوضچه /  بابزن : سيخ كباب / مزگت : مسجد/  پرويزن : غربال

2ـ  چهار كلمه مثال بزنيد كه در گذشته وجود داشته اند و امروز نيز با تغيير در حوزه ي معنايي به كار مي روند:

 

لغت

قديم

جديد

شوخ

چرك

بذله گو

سیاست

 تنبیه

 سیاست

حوصله

چينه

صبر و تحمل

دبير

نويسنده

معلم

سوگند

گوگرد

قسم

 

3- واژه هاي زير چه معنايي دارند و چگونه ساخته شده اند ؟

 نزاجا : نيروي زميني ارتش جمهوري اسلامي                                       ساف : سازمان آزادي بخش فلسطين

سمت : سازمان مطالعه و تدوين كتب دانشگاهي                                      ره : رحمه الله عليه و رضوان الله عليه

 

4- چرا فعل هاي زير ، ساده اند ؟

 زيرا بن مضارع آن ها از يك تك واژه ساده تشكيل مي شود.

آموختم : آموز / آویختی : آویز / افزود : افزای / آلودن : آلای / بخشید : بخش / پرداختن : پرداز / پیوست : پیوند / چسبید : چسب /

سپرد : الف ) سپار : سفارش کردن     ب ) سپر : طی کردن  / فروخت : فروش

 

5ـ براي موصوف هاي زير صفت هاي طنزآميز و جدي بنويسيد. مثال :                     

 

موصوف

صفت

جدي

طنز‌آميز

قد

بلند

دراز

كلاس

بزرگ

گنده

خيابان

وسيع ، ناهموار

گًل وگشاد ، پرچاله چوله

امتحان

آسان ، دشوار

آبكي ، نفس گير ، پدر در بيار

پا

بزرگ ، كوچك

فسقلي ، گنده ، دراز

 

6- سه نمونه ي ديگر جز آن چه در بياموزيم درس آمده است ، بنويسيد كه دو تلفظ متفاوت دارند و تلفظ رايج آن را مشخص كنيد.

الف –  تجربه – لذت – مداد – عطر – نماد – جهاد   ←  ( تلفظ الف رايج است )

ب -   تجربه – لذت – مداد – عطر – نماد – جهاد

 

 


واج و ....

تعریف : واج کوچک­ترین واحد صوتی ( آوایی )  زبان است که گر چه خود معنایی ندارد امّا با تغییر در یک واژه ( تکواژ ) تغییر معنایی ایجاد می­کند[1] :

خار  و کار  تنها در یک واج با هم اختلاف دارند ؛ همان­طور هستند جفت واژه­ها یا گروه واژه­های مقابل : دَست ،  مَست ،  سَر ، سِر ، سار ، سیر  ،  چین ، چون  ،  کُشت ، کاشت ، کشت  ،  جان ، جام ، جار، جال ، جاز  هر یک از این کلمات با جفت واژه­های خود تنها در یک واج با هم اختلاف دارند .

انواع واج : واج­ها دو دسته هستند « صامت و مصوِّت »

صامت­ها : « /  ء  ،  ع  /  ب  /  پ  /  ت  ،  ط  /  ث  ،  س  ،  ص  /  ج  /  چ  /  ح  ،  هـ  /  خ  /  د  /  ذ  ،  ز  ،  ض ، ظ  /  ر /  ژ /  ش /   غ  ،  ق  /  ف  /  ک  /   گ  /  ل  /  م  /  ن /  و  /  ی  /  = 23 صامت ؛ با این توضیح که تمام صامت­هایی که در کنار هم با کشیدن خطی زیرشان آمده­اند در واقع یک واج محسوب می­شوند .

مصوِّت­ها : /   ـَـ  /  ـِـ  /  ـُـ  /  ا  /  و  /  ی  /  = 6 مصوِّت ؛  با این توضیح که شکل­های / ا ، و ، ی / زمانی مصوِّت محسوب می­شوند که در یک هجا واج دوّم باشند . ( در ادامه بیشتر توضیح داده می­شود . )

ترکیب واج­ها :

 به این معنا که چه واجی در کنار واج دیگر می­آید و چه واج­هایی نمی­توانند بلافاصله در کنار دیگر واج­ها بیایند . همواره ترکیب اصلی واج­ها که به ساخت یک هجا ( بخش ) منتهی می­شوند به سه شکل زیر خواهد بود :

( در ادامه واج صامت را با « ص » ، واج مصوِّت را با « م » نمایش می­دهیم  . )

ص  +  م  = نه ( ن ـَ  ) ، به ( ب ـِـ ) با ، بو ، کی ( چه کسی ؟) کو ( کجاست ؟ ) را ، ما ، بی ( بدون ِ ) چه ، جا ، وَ ...

ص  +  م  +  ص    =  سَر ، سِر ، سُر ، خان ، چین ، چون ، دار ، دیر ( با تأخیر ) زور ، دَر  کِی ( چه وقت ) مِی(شراب ) دُو ( بن مضارع دویدن ) رُو ( بن مضارع رفتن ) خویش = ( خیش ،  چرا که در آوانگاری ( واج نگاری ) تنها به نوشتن واج­هایی می­پردازیم که تلفّظ می­شوند . ) آب = ( ء ا ب )   ...

ص  +  م  + ص  + ص   =  داشت ، پوست ، دَرد ، سوخت ، دِیر ( عبادت­گاه ) خواست = ( خاست ، چرا که در آوانگاری ( واج نگاری ) تنها به نوشتن واج­هایی می­پردازیم که تلفّظ می­شوند . ) دوخت ، است = ( ء ـَ  ست )

چند نکته : با اندکی توجّه معلوم می­شود :

 اوّلین واج در تمام ترکیب­ها صامت  است .

 دومین واج در تمام ترکیب­ها مصوّت  است .

سومین  و چهارمین واج همواره صامت  است .( ما در زبان فارسی معیار هجایی نداریم که بیشتر از چهار واج داشته­باشد .)

     با توجّه به الگوهای ارائه شده ما هجایی (تکواژ و واژه­ای ) نداریم که با مصوّت شروع شده باشد و یا به اشکال زیر آمده باشد :

« م + ص   یا    ص +  م + م   یا   ص + ص  یا   ص + م + م  + ص »

 

راه­ تشخیص صامت از مصوّت  : ( پیش از هر کاری لازم است 1- واژه­ها و تکواژهای داده شده را به هجاها تقسیم نماییم  2-  واج­نگاری ( آوانویسی ) کنیم  3-  در پی  یافتن نوع و تعداد واج­ها باشیم . ) 

امّا برای یافتن نوع و تعداد واج­ها بهترین و ساده­ترین راه استفاده از الگوی هجایی و یا در واقع استفاده از محور جانشینی است ؛ یعنی ، باید با توجّه به الگوهای ارائه شده واج­ها را جانشین یکدیگر نماییم تا به این وسیله امکان تشخیص نوع واج ممکن شود و چون در زبان فارسی هیچگاه صامت جانشین مصوّت  و یا بالعکس مصوّت  جانشین صامت نمی­شود ؛ پس تمام واج­هایی که جای اوّلین واج را اشغال می­کنند قطعاً صامت  و واج دوم مصوّت  و واج­های سوم  و چهارم صامت  خواهند بود :

 

تکواژ

=

صامت

+

مصوّت

+

صامت

+

صامت

 

نه

=

ن

+

ـَـ

 

 

 

 

 

دار

=

د

+

ا

+

ر

 

 

 

موش

=

م

+

و

+

ش

 

 

 

دین

=

د

+

ی

+

ن

 

 

 

دوخت

=

د

+

و

+

خ

+

ت

 

آرد

=

ء

+

ا

+

ر

+

د

 

چای

=

چ

+

ا

+

ی

 

 

 

لارو

=

ل

+

ا

+

ر

+

و

« و » در این تکواژ صامت  است .

و

=

و

+

ـَـ

 

 

 

 

« و »  در این تکواژ صامت  است .

رُو

=

ر

+

ـُـ

+

و

 

 

« و »  در این تکواژ صامت  است .

کوشک

=

ک

+

و

+

ش

+

ک

« و »  در این تکواژ مصوّت است .

 

پس هر واجی که در ستون صامت­ها قرار گرفت مطمئن خواهیم بود که صامت  است و هر واجی در ستون مصوّت­ها قرار گرفت قطعاً مصوّت  خواهد بود .

( چون هر هجایی برای شکل­گیری آوایی حدّاقل به یک صامت و یک مصوّت  نیاز دارد و باز با عنایت به اینکه تعداد مصوّت­ها در یک هجا نمی­تواند بیشتر از یکی باشد بنا براین تعداد هجاها در هر واژه و یا تکواژ قطعاً برابر با تعداد مصوّت­ها خواهد بود و این یکی از بهترین و سریعترین راه اثبات صحت و سقم اوّلیه­ی آوانگاری و واج­شماری است . )

قابل توجّه :

 الف )  بدانیم که هجاهایی مانند زیر به اشتباه آوانگاری ( واج نویسی ) و واج شماری   نشوند .

     آ  = /  ء  / ( صامت  ) +  /   ا  /  ( مصوّت  )  =  2 واج    ، 

 اَ  =  /  ء  /  ( صامت  ) +  /  ـَـ  /  ( مصوّت  ) =  2 واج  ،

اِ  =  /  ء  /  ( صامت  )  +  /  ـِـ / ( مصوّت  ) =  2 واج  ،  

  اُ  =  /  ء  / ( صامت  )  +  /  ـُـ  / ( مصوّت  )  =  2 واج

ب )  آوانگاری چند واژه که به نسبت مشکل ساز هستند :

« دو » ( بن مضارع دویدن ) =  / د  / ( صامت  ) +  /  ـُ  /  ( مصوّت  ) + /  و  / ( صامت )  ،

« رو  »( بن مضارع رفتن ) =/ ر  / ( صامت  ) +  /  ـُ  /  ( مصوّت  )  + /  و  / ( صامت ) ،

« نو » = ( تازه )  / ن / ( صامت  ) +  /  ـُ  /  ( مصوّت  )  + /  و  / ( صامت )  ، 

 « کی » ( چه وقت  ) =  / ک  / ( صامت  ) +  /  ـِ /  ( مصوّت  )  + /  ی  / ( صامت )  ،

 « می  »( شراب ) = / م  / ( صامت  ) +  /  ـِـ  /  ( مصوّت  )  + /  ی  / ( صامت ) ،

« دی » ( نام ماه ) =  / د/ ( صامت  ) +  /  ـِـ /  ( مصوّت  )  + /  ی / ( صامت )

نمونه سؤالات کنکوری مرتبط با واج نگاری و یا واج شماری :

1-  ترکیب واج­های واژه­ی « آسایشگاه » به ترتیب در کدام گزینه آمده­است .( کنکور- 81 )

الف) / ص / م / ص / م / ص / م / ص / ص / م / ص /       

ب) / ص / ص / م / ص/ ص / ص / م / ص /

ج) / ص / م / ص / م / م / ص / م / ص / م /     

د) / م / ص/ م / ص / م / ص / م / م / ص/ م /        

در این سؤال گزینه­ی « ب » بلافاصله حذف می­شود چرا که با دو صامت آغازین آمده و این خلاف قانون ترکیب واج­ها است.

گزینه­ی « ج» نیز حذف می­شود چرا که دو مصوّت  بلا فاصله پشت سر هم آمده است .

گزینه­ی « د » نیز به خاطر آمدن مصوّت  در ابتدای واژه حذف می­شود .

بنابر این بدون اینکه حتّی به واژه نگاه کنیم جواب صحیح را یافته­ایم .

                ( الف ) / ص= ء / م = ا / ص = س / م = ا / ص = ی / م = ـِ / ص = ش / ص = گ / م = ا / ص = ه /         

2-  ترتیب واج­ها در نظام آوایی کدام واژه درست نیست ؟ ( المپیاد ادبی 79 )

الف) سود = صامت + مصوّت+ صامت      ب)اَثَر=  صامت + مصوّت+  صامت +  مصوّت  + صامت        

ج) ناله =  صامت + مصوّت+ صامت + مصوّت   د) تحفه =   صامت + مصوّت+ صامت + مصوّت   

 با تعیین تعداد هجاها می­توان به این نتیجه رسید که تنها گزینه­ی « د » دو هجا است بنابراین باید دو مصوّت داشته باشد «تـُح / فـِ »و چون دو مصوّت دارد تا اینجا عیبی مشاهده نمی­شود امّابا اندک توجّهی به تعداد واج­ها می­توان بلافاصله حکم به غلط بودن گزینه­ی « د » داد چرا که با نوشتن هجاهای این واژه اندکی دقّت می­توان تعداد واج­های آن را حدس زد ( 5 واج ) امّا می­بینیم که چهار واج است و این حکم غلط بودن این گزینه است بدون این­که به نوع واج­ها بخواهیم بپردازیم . جواب گزینه­ی « د »  = صامت + مصوّت+ صامت +  صامت + مصوّت 

3- واج­های کدام گزینه با واژه­ی « بهجت­انگیز » مطابقت می­کند ؟ ( کنکور ریاضی – 85 )

الف) / ص / م / ص / م / ص / م / ص / ص / م / ص /               

 ب) / ص / ص / م / ص/ م / ص / ص / م / ص / م / ص /

ج) / ص / م / ص / ص/ م / ص/ ص / م / ص/  ص / م / ص /         

د) / ص / م / ص / ص / م / ص  / م / ص / ص/ م / ص

گزینه­ی « ب » به خاطر داشتن دو صامت آغازین از نظر قانون ترکیب واج­ها غلط است پس نمی­تواند جواب باشد .

اکنون هجاهای واژه را می­نویسیم : « بـِـه ، جـَـت ، ء ـَ ن ، گیز »

در این مرحله بدون توجّه به نوع صامت و مصوّت و تنها با شمارش واج­های موجود در آوانگاری می­توان دانست که واژه­ی مذکور دارای 12 واج است و این شرط تنها در گزینه­ی « ج » موجود است .(بِـه  = / ص / م / ص *[2] جـَت = ص/ م / ص *  ء ـَن = ص / م / ص *  گیز = ص / م / ص *)

( توضیح : متأسّفانه اشکالی بر این سؤال وارد است چرا که می­توان واژه را با توجّه به قاعده­ی کاهش بدون همزه نیز آورد در این صورت جواب می­تواند گزینه­ی « د » باشد . )   

4- کلمه­ی « آسِمان خراش » از چند واج تشکیل شده­است ؟ ( سنجش – 82 )

الف)   9              ب) 12                    ج)    13                   د)    10

اوّلین و بهترین کار این است که واژه را به هجا تقسیم نموده و واج­نگاری کنیم : « ء ا  * سـِ  * مان * خـَ * راش * »  = 12 واج

بنابراین بلافاصله با شمردن تعداد هجاهای آوانگاری خود ، به جواب صحیح  پی­می­بریم . ( جواب =  ب )

5-    تعداد صامت و مصوّت در کلمه­ی « دانش­نامه­نویسی » به ترتیب در کدام گزینه آمده­است ؟

الف )   8  ،  7            ب )   6  ،   9[4]             ج )   7  ،  8 [5]              د ) 9  ،  6

باز طبق روال ابتدا هجابندی و آوانگاری می­کنیم : « دا  *  نـِش  *  نا  *  مـِ  * نـِ  * وی  *  سی  * » با همین کار بدون این­که لازم باشد تمام واج­ها را بشماریم و نوع آن ها را تشخیص دهیم به جواب صحیح می­رسیم . ( الف )

چرا که ما می­دانیم همواره در زبان فارسی تعداد مصوّت­ها برابر با تعداد هجاها است پس چون هفت هجا داریم بنابراین هفت مصوّت  نیز داریم و این پاسخ تنها در گزینه­ی « الف » وجود دارد .

صامت­ها :  / د  ن ش ن م ن و س /  = 8       مصوّت­ها : / ا ـِـ ا ـِـ ـِـ ی ی / = 7

   


1- با این توضیح که گاهی اختلاف در واج باعث تمایز معنایی نمی­شود ،  به  عنوان مثال جفت واژه­های « فیل ، پیل » و « سپید ، سفید » و امثالهم با وجود اختلاف در واج یک معنا دارند امّا  این استثناها هم نمی­تواند قانون کلّی زبان را نقض کند  چرا که هریک از این ااستثناها هم با قوانین زبان­شناسی قابل توجیه هستند .

2-  ( * ) به عنوان فاصله­ی میان هجاها از این علامت بهره گرفته شد .

3- با توجّه به دو تلفّظی بودن اگر در صورت سؤال مصوّت « ـِـ » زیر صامت « س » قرار داده­نشده­بود  می­توانستیم واج­ها و هجاها را به این شکل نیز نمایش دهیم : « ء اس  * مان * خـَ * راش * = 11 واج

4- لازم به توضیح است که غلط بودن این گزینه بسیار مشهود است چرا که ما هیچ هجایی نداریم که تعداد صامت­های آن کمتر از مصوّت­هایش باشد یا همواره صامت­ها با مصوّت­ها برابرند و یا تعداد صامت­ها بیشتر از مصوّت­ها خواهد بود .

5- عیناً با عنایت به توضیح قبل این گزینه نیز غلط است .



سؤالات درس هشتم : « تشبيه »

1. در بيت زير پايه های تشبيه را معين کنيد ؟

ايام گل چو عمر به رفتن شتاب کرد

ساقی به دور باده ی گلگون شتاب کن

E ايام گل : مشبه / عمر : مشبه به / چو : ادات تشبيه / به رفتن شتاب کرد : وجه شبه .

2. در بيت زير ارکان تشبيه را مشخص کنيد ؟

بلم آرام چون قويی سبکبار         به نرمی بر سر کارون همی رفت

E بلم : مشبه / قو : مشبه به / چون : ادات تشبيه / آرام رفتن : وجه شبه .

3. پايه های تشبيه را در اين مثال مشخص کنيد .

گفتا برو چو خاک تحمل کن ای فقيه

با هر چه خوانده ای همه در زير خاک کن

E تو مستتر در فعل باش : مشبه / خاک : مشبه به / چو : ادات تشبيه / تحمل کردن : وجه شبه .

4. ارکان تشبيه را در عبارت زير مشخص کنيد .

نادان چون طبل غازی است بلند آواز و ميان تهی .

E نادان : مشبه / طبل غازی : مشبه به / چون : ادات تشبيه / بلند آواز و ميان تهی : وجه شبه .

5. در بيت زير چهار رکن تشبيه را پيدا کنيد .

معلم چو کانونی از آتش است          همه کار او سوزش و سازش است

E معلم : مشبه / کانونی از آتش : مشبه به / چو : ادات تشبيه / سوختن و ساختن : وجه شبه .

6. با توجه به بيت زير به پرسشها پاسخ دهيد .

چون آينه جان نقش تو در دل بگرفته است

دل در سر زلف تو فرو رفته چو شانه است

الف: مشبه و وجه شبه را در مصراع اول بيابيد .

ب: مشبه به و وجه شبه را در مصراع دوم بيابيد .

E الف: جان : مشبه / نقش چيزی در دل گرفتن : وجه شبه .

ب: شانه : مشبه به / فرو رفتن در زلف معشوق : وجه شبه .

7. با توجه به بيت

گرت ز دست برآيد چو نخل باش کريم

ورت ز دست نيايد چون سرو باش آزاد

در مصراع اول : الف: مشبه : (......) ب: وجه شبه : ( ........)

در مصراع دوم : ج: ادات تشبيه : (.....) د: مشبه به : (......) را بنويسيد.

E الف: تو مستتر در فعل باش : مشبه / ب: کريم بودن : وجه شبه

ج: چون : ادات تشبيه / د: سرو : مشبه به .

8. در مصراع " همچو جنگم سر تسليم و ارادت در پيش " مشبه به و       وجه شبه را مشخص کنيد .

E جنگ : مشبه به / اوفتادگی (سرتسليم و ارادت در پيش بودن):وجه شبه.

 

9. با توجه به بيت زير به پرسشها پاسخ دهيد .

لبت تا در لطافت لاله ای سيراب را ماند

دلم در بی قراری چشمه ی سيماب را ماند

الف: مشبه به و وجه شبه در مصراع اول کدام است .

ب: مشبه و ادات تشبيه را در مصراع دوم بنويسيد .

ج: غرض شاعر از تشبيه نخستين چيست ؟

E الف: لاله : مشبه به / لطافت : وجه شبه .

ب: دل : مشبه .                 ج: اغراق در لطافت لب معشوق .

10. وجه شبه معمولاً در کدام يک از طرفين تشبيه بايد مشخص تر و بارزتر باشد ؟

E مشبه به

11. در کدام گزينه کلمه دريا مشبه به است ؟

الف: تلاطم زندگی امواج دريا را به ياد می آورد .

ب: دلش چون دريا بزرگ است .

ج: دريای بی کران چون دل عارفان است .

د: رنگ دريا همچو رنگ آسمان آبی است .

E گزينه "ب" صحيح است .

 

سؤالات درس نهم : « تشبيه بليغ »

12. در مثال زير کدام پايه تشبيه حذف شده است ؟

ميان دو کس جنگ چون آتش است .

E وجه شبه

 

13. در تشبيه زير کدام يک از پايه های تشبيه محذوف است ؟

مرد نقال از صدايش ضجه می باريد و نگاهش مثل خنجر بوده .

الف: وجه شبه     ب:مشبه      ج: ادات تشبيه        د: مشبه به

E گزينه الف صحيح است .

14. مشبه و مشبه به را تعريف کنيد و در بيت زير مثالی برای آن دو معين کنيد .

هرگز نميرد آنکه دلش زنده شد به عشق

ثبت است بر جريده ی عالم دوام ما

E مشبه چيزی يا کسی است که قصد مانند کردن آن را داريم . مشبه به چيزی يا کسی است که مشبه ، به آن مانند می شود . در اين بيت جريده عالم يک تشبيه بليغ است که عالم مشبه است و جريده مشبه به .

15. با توجه به بيت زير :

الف: يک تشبيه بليغ در بيت بيابيد .

ب: در مصراع دوم مشبه به چيست ؟

نه اين زمان دل حافظ در آتش طلب است

که داغدار ازل همچو لاله ی خود رو است

E الف: آتش طلب يک تشبيه بليغ است .           ب: لاله

16. در بيت زير يک تشبيه بليغ بيابيد .

گذشت روزگاران بين که دوران شباب ما

در اين سيلاب غم دسته گلی شاداب را ماند

E سيلاب غم

 
 

17. در بيت زير يک تشبيه بليغ بيابيد و مشبه به آن را ذکر کنيد .

روی کسی سرخ نشد بی مدد لعل لبت   

بی تو اگر سرخ شود بر اثر غازه بود

E لعل لب يک تشبيه بليغ است و لعل مشبه به است .

18. چرا اضافه تشبيهی درخت دوستی يک تشبيه بليغ است ؟

E زيرا وجه شبه و ادات تشبيه در آن حذف شده است .

19. چرا اضافه ی تشبيهی قد سرو يک تشبيه بليغ است ؟

E زيرا ادات تشبيه و وجه شبه در آن حذف شده است .

20. در بيت زير تشبيهات بليغ اضافی و غير اضافی را مشخص کنيد .

در مکتب حقايق پيش اديب عاشق   هان ای پسر بکوش که روزی پدر شوی

E اديب عشق در مصراع اول يک تشبيه بليغ اضافی است . در مصراع دوم تشبيه بليغ غير اضافی وجو دارد . تشبيه تو(ضمير مستتر در فعل بکوش)به پدر

21. بيت های زير را بخوانيد و به پرسشها پاسخ دهيد .

درخت دوستی بنشان که کام دل به بار آرد

نهال دشمنی برکن که رنج بی شمار آرد

 

گويند سنگ لعل شود در مقام صبر

آری ، شود ولی به خون جگر شود

الف: تشبيهات بليغ اضافی و غيراضافی را مشخص کنيد .

ب: غرض از تشبيه موجود در بيت دوم چيست ؟

Eالف:درخت دوستی و نهال دشمنی در بيت اول دو تشبيه بليغ اضافی است.سنگ لعل شود در بيت دوم يک تشبيه بليغ اسنادی (غير اضافی)است .                    ب: اغراق

22. در بيت زير چند تشبيه وجود دارد ؟

تو همچون گل ز خنديدن لبت با هم نمی آيد

روا داری که من بلبل چو بوتيمار بنشينم

E در اين بيت سه تشبيه وجود دارد :

1.     تشبيه تو (معشوق) به گل در مصراع اول . / 2. تشبيه من (عاشق) به بلبل در مصراع دوم که يک تشبيه بليغ اسنادی (غيراضافی) است. /            3. تشبيه من (عاشق) به بوتيمار در مصراع دوم .

23. دو تشبيه بليغ اضافی و غيراضافی بسازيد که "شب" مشبه آن باشد ؟

E چاه شب تشبيه بليغ اضافی / شب چاه است تشبيه بليغ غيراضافی .

24. دو تشبيه بليغ اضافی و غيراضافی بسازيد که "عشق" مشبه آن باشد ؟

 E دريای عشق تشبيه بليغ اضافی / عشق درياست تشبيه بليغ غيراضافی .

25. مشبه و مشبه به در بيت زير کدام است ؟

تو دی ماهی و آن دلبر بهار است   رسيدنتان به هم دشوار است

E تو و آن دلبر مشبه است / ماه و بهار مشبه به است .

26. در بيت زير مشبه به و وجه شبه را پيدا کنيد .

حريف دوست که از خويشتن خبر دارد

شراب صرف محبت نخورده است تمام

E شراب يا شراب صرف مشبه / مستی آوری وجه شبه .

27. در بيت زير مشبه به و وجه شبه را پيدا کنيد .

غرق دريای غمت را رمقی بيش نماند

آخر اکنون که بکشتی به کنار اندازش

E دريا مشبه / پهناوری و عمق وجه شبه .

 

28. رساترين و خيال انگيزترين تشبيه چه نام دارد ؟

E تشبيه بليغ

 

سؤالات درس دهم : « تشبيه مفرد ، تشبيه مرکب »

29. در دو بيت زير تشبيه مفرد و مرکب را مشخص کنيد .

الف: از ديده گر سرشک چو باران چکد رواست

      کاندر غمت چو برق بشد روزگار عمر

 

ب: آن شاخه های نارنج اندر ميان ابر    

    چون پاره های اخگر ميان دود

E الف: تشبيه مفرد           ب: تشبيه مرکب

30. با توجه به بيت زير به پرسشها پاسخ دهيد .

آن شاخه های نارنج اندر ميان ابر        چون پاره های اخگر ميان دود

الف: تشبيه در اين بيت مفرد يا مرکب / ب: وجه شبه را معين کنيد .

E الف: تشبيه مرکب / ب: قرار گرفتن اشيايی قرمز در ميان توده ای سياه

31. با توجه به بيت زير به پرسشها پاسخ دهيد .

عرقت بر ورق روی نگارين به چه ماند ؟

همچو بر صفحه ی گل قطره ی باران بهاری

الف: تشبيه در اين بيت مفرد است يا مرکب / ب: وجه شبه را معين کنيد .

E الف: تشبيه مرکب / ب: قرار گرفتن چيزی سفيد و روشن بر صفحه ای سرخ رنگ .

 

 

32. در بيت زير مشبه ، مشبه به ،وجه شبه را بيابيد و نوع تشبيه را بنويسيد؟

بر گل سرخ از نم اوفتاده لالی            همچو عرق بر عذار شاهد غضبان

E مصراع اول مشبه / مصراع دوم مشبه به / قرار گرفتن چيزی شفاف بر صفحه ای سرخ رنگ وجه شبه .

33. در کدام از اين ابيات تشبيه مفرد و در کدام يک تشبيه مرکب به کار رفته است ؟

الف: آن قطره ی باران که برافتد به گل سرخ

چون اشک عروس است بر افتاده به رخسار

 

ب: ای زلف تو هر خمی کمندی        

چشمت به کرشمه چشم بندی

E الف: تشبيه مرکب / ب: تشبيه مفرد

34. تشبيه مفرد ، مرکب و بليغ را در ابيات زير مشخص کنيد .

الف: بر گل سرخ از نم اوفتاده لالی   

همچو عرق بر عذار شاهد غضبان

 

ب: هرگز نميرد آنکه دلش زنده شد به عشق

ثبت است بر جريده عالم دوام ما

 

ج: تو همچو صبحی و من شمع خلوت سحرم

تبسمی کن و جان بين همی سپرم

E الف: تشبيه مرکب / ب: تشبيه بليغ جريده عالم يک تشبيه بليغ است / ج: تشبيه مفرد .

35. با توجه به بيت زير تشبيه بکار رفته مفرد است يا مرکب ؟

به چمن خرام و بنگر بر تخت گل که لاله

به نديم شاه ماند که به کف اياغ دارد

E تشبيه مرکب

36. با توجه به بيت زير به پرسشهای زير پاسخ دهيد .

صلای يوسف گل شد جهان گير     زليخای جوان شد عالم پير

الف: دو تشبيه بليغ بيابيد و بنويسيد از نوع اضافی هستند يا غير اضافی .

ب: تشبيهات بيت مفرد هستند يا مرکب ؟ دقيقاً مشخص کنيد .

الف:يوسف گل در مصرع اول يک تشبيه بليغ اضافی است و گل مصراع دوم يک تشبيه بليغ غير اضافی است/ب:هر دو تشبيه مفرد محسوب می شود .

37. در تشبيه مرکب زير مشبه و مشبه به را معين کنيد . بعد شعر را طوری به نثر بازنويسی کنيد که تشبيه مرکب به تشبيه مفرد تبديل شود.

در خم زلف تو آن خال سيه دانی چيست ؟

نقطه ی دوده که در حلقه ی جيم افتاده است .

E مصراع اول مشبه / مصراع دوم مشبه به / تبديل تشبيه مرکب به تشبيه مفرد : خال سياه مانند نقطه ای بوده است .

38. در تشبيه مرکب زير ، مشبه و مشبه به را تعيين کنيد . بعد شعر را طوری به نثر بازنويسی کنيد که تشبيه مرکب به تشبيه مفرد تبديل شود .

عرق بر ورق روی نگارين به چه ماند  

همچو بر صفحه ی گل قطره ی باران بهاری

E مصراع اول مشبه / مصراع دوم مشبه به / تبديل تشبيه مرکب به تشبيه مفرد : عرق مانند قطره ی باران بهاری است . (عرق مانند قطره است.)

 

39. طرفين تشبيه و وجه شبه را در بيت زير مشخص کنيد .

شقايق بر يکی پای ايستاده            چو بر شاخ زمرد جام باده

E مصراع اول مشبه / مصراع دوم مشبه به / قرار گرفتن سرخی در بالای سبزی وجه شبه .

40.تشبيه مرکبی بنويسيد که مشبه آن ستاره های سرخ در تيرگی شب باشد

E ستاره های سرخ رنگ در تيرگی شب چون جرقه های آتش در ميان دود است .

41. درباره ی دو تشبيه زير کدام گزينه درست است ؟

الف: قرار در کف آزادگان نگيرد مال چو صبر در دل عاشق ، چو آب در غربال

 

ب: ماه خورشيد نمايش ز پس پرده ی زلف

آفتابی است که در پيش سحابی دارد

1. هر دو تشبيه مفردند .              2. هر دو تشبيه مرکب اند .

3. الف: مرکب / ب: مفرد           4. الف: مفرد / ب: مرکب

E گزينه 2 صحيح است .

 

سؤالات درس يازدهم : « استعاره مصرحه (آشکار) »

42. عبارت زير را تکميل کنيد .

تشبيه ادعای ..... است اما استعاره ادعای ...... است .

E همانندی – يکسانی .

43. غرض از تشبيه ، ادعای همانندی است ، غرض از استعاره چيست ؟

E ادعای يکسانی

44. کدام يک از ارکان تشبيه می تواند استعاره مصرحه باشد ؟

E مشبه به

45. استعاره مصرحه تشبيهی است که همه ارکان آن به جز ...... حذف شده است .

E مشبه به

46. در بيت زير شاعر سه تشبيه در ذهن خود ساخته است آنها را بنويسيد و بگوييد اين صورت خيالی چه نام دارد ؟

بتی دارم که که گرد گل ز سنبل سايه بان دارد

بهار عارضش خعلی به خون ارغوان دارد

E ا. يار در زيبايی مانند بت است / 2. چهره ی يار مانند گل است /

3. موی يار چون سنبل است اين صورت خيالی استعاره مصرحه نام دارد .

47. با توجه به واژه ی مشخص شده در بيت زير ، به پرسشها پاسخ دهيد .

چو تنها ماند ماه سرو بالا           فشاند از نرگسان لؤلؤی لالا

1.                    معنای غير حقيقی که شاعر از آن اراده کرده است چيست ؟

2.                    چه تناسبی ميان معنی حقيقی و غير حقيقی آن وجود دارد ؟

3.                    کدام نشانه خواننده را از توجه به معنای حقيقی باز می دارد ؟

4.                    چنين استفاده ای از زبان را چه می نامند ؟

       الف: حسن تعليل / ب: کنايه / ج: تشبيه / د: مجاز

5.    اين آرايه چه ارتباطی با استعاره دارد .

1. محبوب و معشوق / 2. شباهت / 3. تمام نشانه هايی که دلالت بر انسان بودن دارد مثل تنها ماند ، گريستن بی اختيار / 4. گزينه د: مجاز /

5. مجازی است که علاقه آن شباهت است .

48. در بيت زير يک استعاره ی مصرحه پيدا کنيد . آن را به تشبيه تبديل کنيد و مشبه به آن را مشخص کنيد .

مرا برف باريده بر پر زاغ           نشايد چو بلبل تماشای باغ

E در اين بيت دو استعاره مصرحه وجود دارد :

1. برف استعاره از موی سپيد / 2. زاغ استعاره از موی سياه

تبديل اين دو استعاره ی مصرحه به تشبيه :

1.        موی سپيد چون برف است / 2. موی سياه چون پر زاغ است . برف و پر زاغ هر دو مشبه به هستند .   

49. با توجه به واژه ی مشخص شده در بيت به پرسشها پاسخ دهيد .

نشست و لؤلؤ از نرگس همی ريخت     بدان آب از جهان آتش برانگيخت

1.                    معنای غير حقيقی که شاعر از آن اراده کرده است چيست ؟

2.                    چه تناسبی ميان معنی حقيقی و غير حقيقی آن وجود دارد ؟

3.                    کدام نشانه خواننده را از توجه به معنای حقيقی باز می دارد ؟

4.                    چنين استفاده ای از زبان را چه می نامند ؟

الف: مجاز / ب: کنايه / ج: تشبيه / د: حسن تعليل

5.    اين آرايه چه ارتباطی با استعاره دارد ؟

E 1. چشم / 2. شباهت / 3. لؤلؤ (اشک) ريختن يا هر مفهوم مشابه /         4. گزينه الف / 5. مجازی است که علاقه آن مشابهت است .

50. در بيت زير استعاره مصرحه را مشخص کنيد سپس آن را به تشبيه بدل کنيد .

بخت آن نکند با من کان شاخ صنوبر را  بنشينيم و بنشانم گل بر سرش افشانم

 E شاخ صنوبر استعاره از يار و معشوق / يار در زيبايی و طراوت چون شاخ صنوبر است .

51. استعاره را در بيت زير بيابيد و نوع آن را بنويسيد .

ای غنچه ی خندان چرا خون در دل ما می کنی

خاری به خود می بندی و ما را ز سر وا می کنی

E غنچه ی خندان استعاره از يار و محبوب است و نوع آن استعاره مصرحه است .

 

سؤالات درس دوازدهم:« استعاره مکنيه،شخصيت بخشی (تشخيص) »

52. کدام آرايه از بقيه زيباتر ، بليغ تر و هنری تر است ؟

الف: تشبيه ساده   ب: تشبيه بليغ    ج: استعاره مصرحه    د:استعاره مکنيه

E گزينه د صحيح است .

53. در اين عبارت استعاره مکنيه را بيابيد و مشبه و مشبه به و وجه شبه را معين کنيد .

به صحرا شدم عشق باريده بود .

E عشق /  عشق : مشبه    از جهت باريدن : وجه شبه                  مانند : ادات تشبيه     باران:مشبه به    است .

54. استعاره مکنيه را در مثالهای زير نشان دهيد .

الف: قضا چون ز گردون فرو هشت پر

ب: عشق آموخت مرا شکل دگر خنديدن

E الف: قضا / ب: عشق

55. کدام کلمه در بيت زير در مفهوم استعاری به کار رفته است ؟ نوع آن را مشخص کنيد و دليل آن را بنويسيد .

گل بخنديد و باغ شد پدرام           ای خوشا اين جهان بدين هنگام

E گل: استعاره مکنيه يا تشخيص / چون مشبه به آن انسان است .

56. ترکيب پيشانی عفو اضافه ی تشبيهی است يا استعاری ؟

E اضافه ی استعاری .

57. از ترکيبات جريده عالم ، دست جفا و ديده ی عقل کدام يک اضافه ی استعاری است ؟

E 1.دست جفا 2. ديده ی عقل / جريده ی عالم تشبيه بليغ است .

58. استعاره مکنيه ای که مشبه به آن انسان باشد چه نام دارد ؟

E تشخيص

59. توضيح دهيد چرا در عبارت دمدمه های ارديبهشت ، اصفهان ، آرام آرام از خواب بيدار می شود صنعت تشخيص بکار رفته است ؟

E زيرا مشبه به آن انسان است .

60. در کدام يک از مثالهای زير واژه ی بنفشه آرايه تشخيص دارد ؟

الف: از سبزه و بنفشه و گل های رنگارنگ

      گويی بهشت آمده از آسمان فرود

 

ب: چون ز نسيم می شود زلف بنفشه پر شکن

     وه که دلم چه ياد از آن عهد شکن نمی کند

 E قسمت ب زلف بنفشه تشخيص است .

61. در بيت زير يک تشخيص پيدا کنيد و توضيح دهيد چرا به آن تشخيص می گويند .

ای نسيم صبح اگر باز اتفاقی افتدت    

آفرين گويی بر آن حضرت که ما را بار نيست

E نسيم صبح يک تشخيص است زيرا با حرف ندا مورد خطاب قرا گرفته و بدان شخصيت انسانی داده شده است .

62. در بيت زير يک تشخيص پيدا کنيد و توضيح دهيد چرا به آن تشخيص می گويند .

ای عقل نگفتم که تو در عشق نگنجی

در دولت خاقان نتوان کرد خلافت

E عقل يک تشخيص است زيرا با حرف ندا مورد خطاب قرار گرفته و بدان شخصيت انسانی داده شده است .

63. استعاره ای که در اين شعر به کار رفته مصرحه است يا مکنيه ؟

خواهم شدن به ميکده گريان و دادخواه

کز دست غم خلاص من آن جا مگر شود

E دست غم استعاره مکنيه است که به شکل اضافه ی استعاری آمده است.

64. در ابيات زير استعاره مصرحه و مکنيه را پيدا کنيد و بنويسيد که استعاره مکنيه تشخيص است يا غير تشخيص ؟

الف: گل بخنديد و باغ شد پدرام      

       ای خوشا اين جهان بدين ايام

       

ب: مرا در خانه سروی هست کاندر سايه قدش

     فراغ از سرو بستانی و شمشاد چمن دارم

E الف: گل استعاره مکنيه از نوع تشخيص زيرا مشبه به آن انسان است .

ب: سرو استعاره مصرحه از يار و محبوب راست قامت ( همسر شاعر )

65. بيت های زير را بخوانيد و به پرسشها پاسخ دهيد .

يکی درخت گل اندر ميان خانه ماست

که سروهای چمن پيش قامتش پستند

 

خواهم شدن به ميکده گريان و دادخواه

کز دست غم خلاص من آنجا مگر شود

الف: در هر بيت يک استعاره بيابيد و نوع آن را مشخص کنيد .

ب: کدام يک از استعاره ها تشخيص است ؟ چرا ؟

E الف: درخت گل استعاره مصرحه از يار و محبوب ، دست غم استعاره مکنيه است که به شکل اضافه ی استعاری آمده است .

ب: دست غم استعاره مکنيه از نوع تشخيص است . زيرا مشبه به آن انسان است .

66. استعاره را در بيت زير مشخص کنيد و نوع آن را بنويسيد .

ای ماه سرو قامت ، شکرانه سلامت

از حال زير دستان ، می پرس گاه گاهی

E ماه سرو قامت استعاره مصرحه از يار و معشوق

67. انواع استعاره مصرحه و مکنيه را در ابيات زير مشخص کنيد .

الف: مرا برف ديده ، بر پر زاغ       نشايد چو بلبل تماشای باغ

 

ب: شبی گيسو فرو هشته به دامن     بلاسين معجر و قيرينه کردن

 

ج: امشب ای ماه به درد دل من تسکينی 

    آخر ای ماه تو هم درد من مسکينی

 

د: آسمان مکثی کرد .

 

 

E الف: برف و پر زاغ هر دو استعاره مصرحه هستند /

ب: شب استعاره مکنيه از نوع تشخيص / ج: ماه استعاره مکنيه از نوع تشخيص / د: آسمان استعاره مکنيه از نوع تشخيص .

68. بيت زير را بخوانيد و بگوييد استعاره مکنيه است يا مصرحه ؟

بتی دارم که گرد گل ز سنبل سايه بان دارد

بهار عارضش خطی به خون ارغوان دارد

E بت و گل و سنبل هر سه استعاره مصرحه هستند .

69. دو استعاره در ابيات زير پيدا کنيد و نوع آنها را بنويسيد .

الف: مرا در خانه سروی هست کاندر سايه قدش

      فراغ از سرو بستانی و شمشاد چمن دارم

 

ب: تو را ز کنگره عرش می زنند صفير

    ندانمنت که در اين دامگه چه افتاده است

E الف: سرو استعاره مصرحه / ب: کنگره عرش استعاره مکنيه .

 

سؤالات درس سيزدهم : « حقيقت و مجاز »

70. در مثالهای زير تعيين کنيد که کلمات مشخص شده کدام حقيقت است و کدام مجاز ؟ قرينه های مجازها را نشان دهيد .

الف: دزدان دست کوته نکنند تا دستشان کوته نکنند .

 

ب: چو آشاميدم اين پيمانه را پاک      درافتادم ز مستی بر سر خاک

E الف: دست در هر دو بار در معنی اصلی خود به کار رفته است و حقيقت است . ب: پيمانه مجاز است . بقيه مصراع اول قرينه است . خاک در مصراع دوم در معنی اصلی خود به کار رفته است و حقيقت است .

71. در اين بيت واژه ی سر به دو صورت حقيقت و مجاز به کار رفته است آن را مشخص کنيد .

طاقت سر بريدنم باشد                         وز حبيبم سر بريدن نيست

E سر در مصراع اول حقيقت است / سر در مصراع دوم مجاز است .

72. کدام يک از دو کلمه ی مشخص شده در عبارت زير در معنی حقيقی (غير مجازی) به کار رفته است ؟

مسابقات کشتی دهه ی فجر در ايران انجام شد و ايران به مقام اول دست يافت .

E ايران اول در معنی حقيقی خود به کار رفته است و حقيقت است . ايران دوم به معنی تيم ايران است و مجاز است .

73. قرينه را در عبارت جهان خوردم و کارها راندم معلوم کنيد .

E خوردم

74. کدام واژه از واژه های مشخص شده ی زير حقيقت و کدام مجاز است؟

همه کس را دندان به ترشی کند شود الا قاضيان را که به شيرينی .

E ترشی حقيقت است و شيرينی مجاز است . بقيه جمله دوم قرينه است .

75. کدام يک از واژه های مشخص شده ی زير در معنی مجازی است ؟ دليل آن را بنويسيد .

ما را سری است با تو گر خلق روزگار

دشمن شوند و سر برود هم بر آن سريم

E سر در مصراع اول مجاز است زيرا در معنی اصلی خود (عضوی از بدن) به کار نرفته است . سر اول در مصراع دوم به معنی عضوی از بدن است و حقيقت است . سر دوم در مصراع دوم مجاز است زيرا در معنی اصلی خود (عضوی از بدن) به کار نرفته است .

76. نوع علاقه در استعاره چيست ؟

E شباهت

77. فرق استعاره و مجاز در چيست ؟

E علاقه در استعاره شباهت است ، حال آنکه در مجاز علاقه غير شباهت است .

 

سؤالات درس چهاردهم : « علاقه های مجاز »

78. علاقه را در مجازهای زير مشخص کنيد .

الف: شهر تبريز قيام کرد .          ب: جلال آل احمد قلم رسايی داشت .

E الف: محليه / ب: آليه

79. در اين مثالها علاقه های مجاز را تعيين کنيد .

الف:دهخدا قلم خوبی داشت /  ب:دست در حلقه آن زلف دو تا نتوان کرد.

E الف: آليه / ب: کليه

80. در ابيات و عبارات زير مجاز را پيدا کرده ، نوع علاقه ی آنها را مشخص کنيد .

الف: بر آشفت عابد که خاموش باش

      تو مرد زبان نيشتی گوش باش

 

 

ب: سر آن ندارد امشب که برآيد آفتابی

چه خيال ها گذر کرد و گذر نکرد خوابی

 

ج: ای ز خود گشته سير ، جوع اين است .

E زبان مجاز از سخن است به علاقه ی آليه / ب: سر مجاز از انديشه است به علاقه ی محليه / ج: سير مجاز از بيزاری است به علاقه ی سببيه .

81. مجازها را در عبارات زير پيدا کرده و قرينه ی آنها را بنويسيد .

الف: بر صفرای خويش برنيامدم . / ب: جهان خوردم و کارها راندم .

E الف: صفرا مجاز است از خشم به علاقه ی سببيه و بقيه جمله قرنيه است .

ب: جهان مجاز از نعمتهای جهان است و خوردم قرينه است .

82. در دو بيت زير نوع علاقه ی مجازهای مشخص شده را بنويسيد .

الف: محتاج قصه نيست گرت قصد خون ماست

چون رخت از آن توست به يغما چه حاجت است .

 

ب: به ياد روی شيرين بيت می گفت

چو آتش تيشه می زد . کوه می سفت .

E الف: لازميه / ب: جزئيه

83. با توجه به واژه ی مشخص شده در بيت زير به پرسشها پاسخ دهيد .

اگر رفت و آثار خيرش نماند              نشايد پس از مرگش الحمد خواند

الف: معنای غيرحقيقی که شاعر از آن اراده کرده است چيست ؟

ب: کدام نشانه خواننده را از معنای حقيقی باز می دارد ؟

ج: چه تناسبی ميان معنای حقيقی و معنای مجازی آن وجود دارد ؟

E الف: قرآن / ب: پس از مرگ خواندن / ج: الحمد بخشی از قرآن است علاقه جزئيه . (ذکر جز و اراده کل )

84. علاقه های مجاز را ( با توجه به کلمات معين شده ) در ابيات زير مشخص کنيد .

الف: سپيد شد چو درخت شکوفه دار سرم

      وزين درخت همين ميوه غم است برم

 

ب: برآشفت ايران و برخاست گرد

     همی هر کسی کرد ساز نبرد

E الف: سر : علاقه ی کليه / ب: ايران ، علاقه ی محليه

 

سؤالات درس پانزدهم : « کنايه »

85. در بيت زير کنايه را بيابيد و مفهوم آن را مشخص کنيد و بگوئيد نشانه است يا نمونه يا دليل ؟

همينت بسنده است اگر بشنوی          که گر خار کاری سمن ندروی

E اگر خار کاری سمن ندروی : يک کنايه است . مفهوم اين کنايه اين است که کار بد پايانی خوب نخواهد داشت . اين کنايه يک نمونه است .

86. در بيت زير کنايه را بيابيد و مفهوم آن را مشخص کنيد . و بگوئيد نشانه است يا نمونه يا دليل ؟

نپندارم ای در خزان کشته جو               که گندم ستانی به وقت درو

E جو کاشتن و انتظار گندم داشتن : کنايه است . مفهوم اين کنايه اين است که نتيجه هر کار با پايان آن همسان است و نبايد انتظاری جز آن داشت. اين کنايه يک نمونه است .

87. عبارت هنوز از دهان بوی شير آيد حاوی چه آرايه ادبی است ؟ مقصود گوينده چيست ؟

E اين عبارت يک کنايه است و مقصود گوينده اين عبارت کنايه از کودکی است . اين کنايه يک نشانه است .

88. در بيتهای زير کنايه را مشخص کنيد و مفهوم آن را بيان کنيد .

الف: هر که دل پيش دلبری دارد          ريش در دست ديگری دارد

ب: چو بشنيد بيچاره بگريست زار       که ای خواجه دستم ز دامن بدار

E الف: ريش در دست کسی داشتن : يک کنايه است . مفهوم اين کنايه اختيار آدمی به دست کسی ديگر بودن است . اين کنايه يک نشانه است .

89. در مثالهای زير مفاهيم کنايی را بنويسيد .

الف: دلا معاش چنان کن گر بلغزد پای

      فرشته ات به دو دست دعا نگه دارد

ب: فلانی ، شخص سر به هوايی است .

E پای لغزيدن يک کنايه است . مفهوم اين کنايه گرفتاری و مشکل ناگهانی و نامنتظر پيش آمدن است . اين کنايه يک نمونه است .

ب: سر به هوا بودن يک کنايه است . مفهوم اين کنايه بی توجه و بی دقت بودن يا بی بند و بار و لاابالی بودن است . اين کنايه يک نشانه است .

90. در بيت زير کنايه را دقيقاً مشخص کنيد و بنويسيد از نوع نمونه است يا دليل يا نشانه ؟

از مکافات عمل غافل مشو             گندم از گندم برويد جو ز جو

E گندم از گندم روئيدن و جو از جو روئيدن کنايه است . مفهوم اين دو کنايه اين است که آغاز هر کار با پايان آن متناسب است . اين دو کنايه نمونه هستند .

91. در مصراع دوم بيت زير کنايه کدام است ؟ معنای آن چيست ؟ اين کنايه با دليل بيان شده است يا نمونه و يا نشانه ؟

شکر خدا که همت من زاد راه شد        در پيشگاه دوست نگشتيم رو سياه

E رو سياه گشتن يک کنايه است . مفهوم اين کنايه شرمنده و شرمسار شدن است . اين کنايه يک نشانه است .

92. در مصراع نخست بيت زير کنايه کدام است ؟ معنای آن چيست ؟ اين کنايه با دليل بيان شده است يا نمونه و يا نشانه ؟

دست کفچه مکن به پيش فلک         که فلک کاسه ای است خاک انبار

E دست کفچه کردن يک کنايه است . مفهوم اين کنايه گدايی کردن است . اين کنايه يک نشانه است .

93. مفهوم کنايه فلانی ريش سفيد است چيست ؟

E پيری و باتجربگی

94. کنايه را در بيت زير مشخص کنيد و تعيين کنيد که نشانه ، نمونه يا دليل است ؟

يکی نغز بازی کند روزگار               که بنشادت پيش آموزگار

E که بنشادت پيش آموزگار يک کنايه است . مفهوم اين کنايه اعتراف به نادانی و ميل به آموختن است . اين کنايه نشانه است .

95. دو کنايه به دلخواه بنويسيد .

E 1. رخت بر بستن : کنايه از سفر کردن و رفتن است .

2. دست گزيدن کنايه از افسوس خوردن است .

تحلیل صرفی

التحلیل الصرفی )تجزیه:



در برخی از موارد ذکر شده، نوع آن نیز بررسی می‌شود مثلا مشتق، اسم فاعل، مذکر حقیقی، یا مجازی و مصغّر و ......

مثال: المؤمنات = اسم، جمع مونث سالم، مشتق( اسم فاعل)، منصرف صحیح‌الآخر.

نکته: اسم موصول، ضمیر، اسم اشاره، باید صیغه‌ی آن ذکر شود.

توضیح مختصر در مورد هر کدام از موارد تقسیم اسم:

اسم چیست؟ اسم کلمه‌ای است که بر زمان دلالت ندارد و تنوین، ال، مضاف واقع شدن از نشانه‌هایش است. 

- مفرد= بر یک فرد یا یک شیء دلالت می‌کند: مانند: قلم، شجرةُ‍، رجل ٌ 

- مثنی= بر دو فرد یا دو شی دلالت دارد، مانند: رجلانِ، رجلینِ که در حالت رفعی انِ مکسور و در حالت نصبی ینِ مکسور می‌گیرد= المُسْلِمانِ، المُسْلمینِ

جمع :

1- جمع مذکر سالم: در حالت رفعی(ونَ) مفتوح و در حالت نصبی و جری (ینَ) مفتوح می‌گیرد : الطالبونَ ، الطالبینَ. 

2- جمع مونث سالم: در حالت رفعی(اتُ) با همان نشانه‌ی اصلی رفع، و در حالت نصب و جر(اتِ) مکسور می‌آید توجه کنید که (ات) جمع مونث سالم هیچگاه به صورت مفتوح نمی‌آید. مسلماتُ، مسلماتِ. 

3- جمع مکسر: صورت مفرد آن تغییر می‌کند مانند علم که می‌شود عُلوم، اغلب سماعی و دارای اوزان مختلفی است. 

- مذکر: اسمی است که علامت مونث (ت) (ة) ندارد مانند: رجل، قلم. 

- مونث: اسمی است که علامت تأنیث دارد و اقسام گوناگونی دارد که در اینجا از آوردن آنها معذوریم. 

- جامد: اسمی است که ریشه‌ی فعلی و معنوی وصفی ندارد و بر دو نوع مصدری و غیرمصدری است. 

- مشتق: اسمی است که ریشه‌ی فعلی و معنوی وصفی دارد و چندین نوع است: از جمله: اسم فاعل، اسم مفعول، اسم مبالغه، صفت مشبهة، اسم تفضیل و ... 

- معرفه: اسم معرفه یعنی اسمی که تنوین نداشته باشد و شناخته شده باشد که 6 نوع است. ضمیر، معرفه به اضافه، اسم علم، معرفه به ال، موصول، اسم اشاره. 

- نکره: اسمی که تنوین بگیرد و جزء موارد ششگانه بالا نباشد. 

- معرب: کلمه‌ای است که حرکت حرف آخرش به تناسب موقعیت در جمله تغییر می‌کند. 

- مبنی: کلمه‌ای است که حرکت حرف آخرش به تناسب موقعیت در جمله تغییر نمی‌کند. 

- منصرف: اسمی است که تنوین می‌گیرد و غالب اسم‌های معرب منصرف است. 

- غیرمنصرف: اسمی است که تنوین نمی‌پذیرد واقسام آن عبارتند از: علم مؤنث، علم غیرعربی، صفت بر وزن أفْعَلْ، اسم شهر و کشور، جمع مکسر بر وزن مفاعل، مفاعیل و.... 

- اسم مقصور: اسمی است که به الف ختم می‌شود. مانند: موسی، دنیا و .... 

- اسم ممدود: اسمی است که به الف و همزه ختم می‌شود. مانند: زهراء، صحراء و..... 

- اسم منقوص: اسمی است که به یای ماقبل مکسور ختم می‌شود. مانند: داعی، قاضی و .... 

- اسم صحیح الآخر: اسمی است که مقصور، ممدود، منقوص نباشد. مانند: العلمْ ، محمّد و ... 

منصوب: اسمی است که یای نسبت داشته باشد. مانند: مَکّة = مکّی. 

- مصغّر: اسمی است که به منظور «تحبیب» یا «تحقیر» به کار می‌رود. 

روش ساختن اسم مصغر: فَعل = فُعَیل / رَجُل=رُجَیْلْ

اکنون به شناخت فعل می‌پردازیم:



- فعل ماضی: درعربی 14 صیغه دارد و دارای یک ریشه‌ی سه حرفی است = ذَهَبَ 

- مضارع:(ا، ت، ی، ن) نشانه‌های فعل مضارع است = یَذْهَبُ، یَذْهَبانِ 

امر: امر حاضر از 6 صیغه‌ی مخاطب مضارع ساخته می‌شود. 

- صیغه: الغائب، المخاطب، متکلم وحده و .... را صیغه‌ی فعل گوییم. 

- ثلاثی: فعل ثلاثی بر دو نوع است. 1) مجرد 2)مزید 

1- ثلاثی مجرد: فعلی که در باب نرفته است واز 3 حرف تشکیل شده است: ذَهَبَ 

2- ثلاثی مزید: فعلی که در باب‌های اِفْعال، تفعیل، مُفاعلة و …. برود و از 3 حرف بیشت است: کَلَّمَ، یُنْزِلُ، اِسْتَخْرَجَ و …. 

- معتل: فعلی که حروف (و ا ی ) در ریشه‌ی آن است و بر 4 نوع است: 

مثال ، اجوف، ناقص، لفیف (مفروق و مقرون) 

- صحیح: فعلی که معتل نباشد. مهموز، مضاف، سالم، جزء فعل صحیح است. 

لازم: فعلی که نیاز به مفعول به ندارد و فقط فاعل دارد. (ذَهَبَ عَلیٌّ )ذَهَبَ: لازم 

- متعدی: فعلی که علاوه بر فاعل، مفعول به نیز دارد.( کَتَبَ عَلیٌّ الدرسَ. )کَتَبَ : متعدی 

- معرب: افعال مضارع به جز صیغه (6 و 12) معرب هستند. توضیح معرب داده شده است 

- مبنی: فعل‌های ماضی، فعل‌های امر و صیغه‌ی 6 و 12 مضارع، مبنی هستند. 

- معلوم: فعلی است که فاعل دارد. مانند: کَتَبَ عَلیٌّ الدرسَ. 

- مجهول: فعلی است که به جای فاعل، نایب فاعل دارد و هم ماضی و هم مضارع آن ساخته می‌شود. 

ماضی مجهول: کَتَبَ = کُتِبَ / ماضی مجهول: یَکْتُبُ = یُکْتَبُ 

مثال: تجزیه یستخدمون= فعل مضارع/ للخائبین، ثلاثی مزید، متعدی، معلوم، صحیح، معرب، سالم. 

برای تجزیه‌ی حرف هم از 3 چیز استفاده می‌کنیم: 

1- ذکر نام حرف(جاره، ناصبه، جازمه و (….. 

2-عامل، غیرعامل 

3-نوع بناء حرف )مبنی بر فتح – کسر سکون و …. )

مثال: تجزیه (فی) = حرف ، حرف جر، عامل، مبنی بر سکون.

الاعراب (ترکیب):

ابتدا ساختار جمله را بررسی کنید که اسمیه است یا فعلیه سپس به موارد زیر مراجعه کنید. 

1- مرفوعات: مبتدا، خبر، فاعل، نائب فاعل، اسم افعال ناقصه، خبر حروف، مشبهة بالفعل و لای نفی جنس، اسم افعال مقاربه و … 

2- منصوبات: مفعول به، مفعول مطلق تأکیدی یا نوعی، مفعولٌ فیه، مفعولٌ له، حال، تمییز، منادا، مستثنی، متجعبٌ منه، خبر افعال ناقصه، اسم حروف مشبهةٌ بالفعل و لای نفی جنس و…. 

3- مجرورات: مجرور به حرف جر، مضافٌ الیه و….. 

4- توابع: صفت، بدل، عطف بیان، عطف به حروف، تأکید لفظی و معنوی






کلمات متضادّ   إبتَعدَ : دور شد   /   إقتَربَ : نزدیک شد

أحَلَّ : حلال کرد   /   حَرَّمَ : حرام کرد

إستَیقظَ : بیدارشد   /   نامَ : خوابید

أطفأ : خاموش کرد   /   أشعَلَ : روشن کرد

بارِد : سرد   /   حارّ : داغ ، گرم

البَرد : سرما   /   الحَرّ : گرما

البُرودَۀ : سردی   /   الحَرارَۀ : گرمی

تَشاوُم : بد بینی   /   تَفاؤل : خوش بینی

جاعَ : گرسنه شد   /   شَبِعَ : سیر شد

الجَنَّۀ : بهشت   /   النّار : آتش ، جهنم

الحَرکَۀ : حرکت   /   السُّکون : سکون

الحَسنات : خوبی ها ، نیکی ها   /   السَّیئات : بدی ها

الحُلو : شیرین   /   المُرّ : تلخ

الحُلوَۀ : شیرینی   /   المَرارَۀ : تلخی

الحَیاۀ : زندگی   /   المَوت : مرگ

الدّار الباقِیۀ : کنایه از آخِرت   /   الدّار الفانِیۀ : کنایه از دنیا

الدُّنیا : دنیا   /   العُقْبَی : آخرت

ذاتَ یَومٍ : روزی   /   ذاتَ لَیلۀٍ : شبی

رَخیص : ارزان   /   ثَمین ، غالی ، باهِظ : گران

رَطب : تر ، خیس   /   یابِس : خشک

رَفضَ : نپذیرفت ، رد کرد   /   قَبِلَ : پذیرفت

زَین : خوبی   /   شَین : بدی

ساءَ : بد شد   /   حَسُنَ : خوب شد

السَّهل : آسان   /   الصَّعب : دشوار ، سخت

الشَّباب : جوانی   /   الشَّیب : پیری

العَذب : شیرین   /   المُرّ : تلخ

العَلانیۀ : آشکار ، ظاهر   /   السَّریرة : درون ، نهان

الفَرَح : شادی   /   الکَآبَۀ : مصیبت ، افسردگی

مُحرِق : سوزاننده   /   الهامِد : سرد و خاموش 

النَّشاط : نشاط ، شادابی   /   الخُمول : سستی ، تنبلی

نِعْمَ : خوب است   /   بِئسَ : بد است

نَهضَ : بلند شد ، ایستاد   /   جلَسَ : نشست

وُلِدَ : متولد شد   /   تُوُفِّیَ : وفات یافت

الیأس : نا امیدی   /   الرَّجاء : امید

یَسَّرَ : آسان نمود   /   عَسَّرَ : دشوار نمود

یَمین : راست   /   یَسار : چپ





منوی اصلی
موضوعات وبلاگ
دانشنامه مهدویت
مهدویت امام زمان (عج)
لينک دوستان
پيوندهاي روزانه
نويسنده