گنجینه ی ادب

بررسی زبان و ادبیات فارسی در دوره متوسطه و پیش دانشگاهی

نكات كنكور

شعـر
     شعر سخني است كـــه ذهن زيبا پرست انسان آن را به گونه هاي مختلف آراسته است و همين آرايه ها و زيبائي هاست كه شعر را براي خواننده دلنشين و خواندني مي سازد . هر چقدر مخاطب با اين آرايه ها و ريزه كاري ها آشناتر باشد بيشتر لذت خواهد برد. و شايد اولين و بهترين هدف استفاده از آرايه هاي ادبي زيبا تر و دلنشين تر كردن نوشته باشد تا براي مخاطب جذاب و خواندني باشد اما استفاده از اين آرايه ها و پوشيده گويي ها باعث مي شود تا بسياري از سخنان و نظرات  در قالب نظم و نثر براي مخاطب بيان شود تا هم تاثير گذار باشد و هم بتواند نا گفتني ها را بيان كند .
   بنا بر اين براي درك مفهوم واقعي اشعارو پي بردن به منظورو اهداف گوينده لازم است  با پاره اي از اين آرايه ها كه در كتابهاي دوره ي متوسطه به آنها اشاره شده است آشنا شويم تا علاوه بر لذت بردن بيشتر از اشعار ، به نوعي در امر آموزش و تحصيل ما نيز تاثير گذار باشد ، يكي از ويژگي هاي اين مجموعه اين است كه اين آرايه ها را در يك مجموعه و به زباني همه فهم بيان نموده است.
     شعر سخني است كه موسيقي دروني كلمات آن باعث دلنشين تر و زيباتر شدن مي شود و چون بيان كننده ي احساسات و عواطف انساني است مي تواند تاثير گذار تر باشد .  
سجــــع
       سجع در معني لغوي يعني آواز كبوتر ، اما در اصطلاح ادبيات آوردن كلماتي در سخن است كه از نظر موسيقي و وزن با هم هماهنگي داشته باشند :
حمد بي حد و ثناي بي عد پادشاهي راست كه وجود هر موجود نتيجه ي جود اوست.
هر نفسي كه فرو مي رود ممد حيات است و چون بر مي آيد مفرح ذات.
سجع در ادبيات ما به سه دسته  تقسيم مي شود : سجع متوازي ، سجع متوازن و سجع مطرف
سجع متوازي
        آوردن كلماتي در سخن است كه هم از نظر وزن و هم از نظر واج پاياني با هم يكسان و موازي باشند مانند :نعمت_قربت / زاينده_پاينده/ رحيمي _كريمي
منت خداي را عزوجل كه طاعتش موجب قربت است و به شكر اندرش مزيد نعمت.
كلمات قربت و نعمت از نظر وزن و موسيقي يكسانند و همچنين واج پاياني هر دو (ت)است.
مثالهاي ديگر: هنر چشمه ي زاينده است و دولت پاينده
هر كه را زر در ترازوست زور در بازوست .
اي صاحب كرامت شكرانه ي سلامت                روزي تفقدي كن درويش بينوا را
شما را باغ بايد و ما را چون لاله داغ – قائم مقام فراهاني
در دل ما جز تخم محبت مكار و بر كشته هاي ما جز باران رحمت مبار -  عبدالله انصاري
تو حكيمي تو عظيمي تو كريمي تو رحيمي. . .  – سنايي
دست انابت به اميد اجابت به درگاه حق بردارد – سعدي
آن كه از جمال عقل محجوب است به نزديك اهل بصيرت معذور است .
 
سجع متوازن
    يعني کلما تي که  هموزن مي با شند و موسيقي آنها يکسان است اما واج پاياني آنها يکسان نيست مانند:
 استعداد بي تربيت دريغ است و تربيت نا مستعد ضايع .
 ملك بي دين باطل است دين بي ملك ضايع
دل به اميــــد روي او  . . .
جان به هواي كوي او. . ( دل با جان / اميد  با هواي تنها هم وزن هستند)
سجع مطرف
       يعني کلماتي را در سخن بياوريم که تنها واج پاياني آنها يکسان است و از نظر وزن و موسيقي با هم تفاوت دارند.
مانند : محبت را غايت نيست از بهر آنکه محبوب را نهايت نيست .
که تنها حروف آخر آنها يعني تنها در واج " ت " باهم مشترکند اما وزن آنها متفاوت است .
درشدت سوز و اشتياق بود و در لهب فراق
متكلم را تا كسي عيب نگيرد ، سخنش اصلاح نپذيرد .
دلبر كه جان فرسود از او ، كام دلم نگشود از او  . . .
 
 
            موازنه
     در ادبيات آرايه اي است که در عبارات يا مصراعها کلماتي بياوريم که با هم سجع متوازن بسازند يعني ؛کلماتي که در رابطه ي جانشيني ويا تقابل با هم قرار بگيرند و فقط با هم هموزن باشند و آخرين حرف اصلي آنها متفاوت باشد :
باغ همچون کلبه ي بزاز پر ديبا شود      باد همچون طبله ي عطار پر عنبر شود(سعدي)
کلمات باغ با باد و پر ديبا و پر عنبر با هم هموزن هستند و در آخرين حرف اصلي تفاوت دارند .
خاک بازار نيرزم که بر او مي گذري        بخت آينه ندارم که در او مي نگري(سعدي) 
در     دست          تو          محبوسم
در       دام           تو          مغلوبم
ترصيع
     ترصيع يعني گوهر نشاندن و زيبا ساختن.  در ادبيات موازنه اي است که در آن کلمات با هم سجع متوازي مي سازند يعني کلمات هم در وزن وهم در واج پاياني با هم مشترکند . اين هماهنگي در بين تمام يا بيشتر کلمات مصراعها يا قرينه ها وجود دارد. بنابراين آرايه اي که کلمات در آن دوبه دو در تقابل قراربگيرند وبا هم در وزن و حرف اصلي قافيه ؛ يعني ، آخرين حرف اصلي واژه يکسان باشند ، ترصيع ناميده مي شود . که باعث ايجاد موسيقي و زيبايي دلنشين در نوشته مي گردد . مانند:
به بالاي ايوان او راغ نيست          به پهناي ميدان او باغ نيست – مولوي
بالا با پهنا ، ايوان با ميدان ، راغ با باغ با هم سجع متوازي مي سازند وآهنگي دلنشين ايجاد مي کنند . نمونه هاي ديگر :
زمين گلشن از پايه ي تخت تست        زمان روشن از مايه ي بخت تست –  فردوسي
 
کلمات گلشن با روشن و تخت با بخت هم در وزن وهم در حرف آخر مشترک هستند.
مثال ديگر:
ما برون راننگريم و قال را                ما درون را بنگريم و حال را- مولوي
بنابراين هرگاه در دو مصراع يا دو جمله تقريباً همه كلمات به ترتيب با هم سجع متوازی) کلمه های پایان جمله ها هم وزن باشند و واج پایانی آن ها نیز یکی باشد) باشندبه آن  ترصیع مي گوييم .برگ بي برگي بود ما را نوال // مرگ بي مرگي بود ما راحلالما چو ناییم و نوا در ما زتوست          ما چو کوهیم و صدا در ما زتوست
هم حركاتش متناسب به هم            هم خطواتش متقارب به هم    -  جامي                                      
جناس
        جناس يعني با يکديگر هم جنس بودن در اصطلاح جناس عبارت است از به کار بردن واژه گاني که در تمام يا بخشي از واج هاي خود اشتراک داشته و واجهاي آنها از يك جنس باشند . به سخن ديگر ، جناس آرايه اي است که بر اثر اشتراک صامت ها و مصوت ها پديد مي آيد .
آرايه ي جناس به دو دسته ي اصلي کامل (تام) و ناقص تقسيم بندي مي شود.
 
جناس تام
       تام يعني تمام و کامل. و جناس تام ، تکرار دو واژه است که از جهت حروف، حرکات و شکل  كاملا يکسان هستند و از نظر شكل گفتار و نوشتار هيچ تفاوتي ندارند.
     جناس تام از جهت موسيقيايي و آهنگين کردن و زيبا سازي آوايي بيت ، يکي از برجسته ترين آرايه هاي بديعي به شمار مي آيد . بسياري از بيت هاي زيبا ، تنها با داشتن اين آرايه است که از کلامي عادي به کلامي ادبي تبديل مي شوند . مثلا به بيت زير توجه کنيد :
بر همه نيکوان شهر شهي                           نيست با دو لبانت شهد شهي
مشاهده مي شود که تنها دو واژه ي شهي (لذيذ)و شهي (‌پادشاهي )‌بيت را از گفتار عادي بالاتر برده و آن را برجسته ساخته است . در مصراع اول شهد شهي يعني شهد لذيذ و شيرين ،  اما در مصراع دوم به معني پادشاهي شهر آمده است . نمونه هاي ديگر :
آتش است اين بانگ ناي و نيست باد             هرکه اين آتش ندارد نيست باد-مولوي
  نيست باد = باد وهوا نيست                   نيست باد = نابود باد
خوش مي روي به تنها ، تنها فداي جانت                مدهوش مي گذاري ياران مهربانت - سعدي                                                                                           
                     تنها = غريب وتنها           تنها = جان وتن ها
دست آن مشاطه رابايدجداازشانه کرد        تار زلفت راجدا مشاطه گرازشانه کرد- مولوي
           شانه = شانه و وسيله آرايش             شانه = عضوي از بدن
اميد لذت وعيش از مدار چرخ مدار           که در ديار کرم نيست ز آدمي ديار
        مدار اول = دايره و گردش روزگار          مدار دوم = نداشته باش
كتابي كه در او داد سخن آرايي توان داد ابداع كنم. - سعدي
مردي به مردي دشنه بر بيداد بسته           در خامشي ها قامت فرياد بسته- معلم
مردي اول : يك مرد (امام)   مردي دوم: دلاوري و مردانگي
گلاب است گویی به جویش روان // همی شاد گردد زبویش روانروان(جاری) و روان(روح و جان)ارکان جناس اند که تلفظ یکسان و معنی متفاوت دارندبنابراين جناس تام يکسانی دو واژه در تعداد و ترتیب واج ها ست خرامان بشد سوی آب روان            چنان چون شده باز یابد روان
جانان من برخيز تا جولان برانيم     زان جا به جولان تا خط لبنان برانيم
جولان اول اسم مكان(مرز لبنان و سوريه) جولان دوم دور زدن – تاخت و تاز از زمين باز چو بر خاست نمود                     پي برداشتن دل آهنگ
ديد از آن دل آغشته به خون                        آيد آهسته برون اين آهنگ
واي دست پسرم يافت خراش                        واي پاي پسرم خورد به سنگ
آهنگ در بيت اول قصد كرد / آهنگ بيت دوم صدا و زمزمه
جناس ناقص
     اين گونه جناس ديگر كامل نيست بلكه دو كلمه ي همجنس ، تفاوت  اندكي با يكديگر دارند ؛ يا از نظر تعداد واجها با هم اختلاف دارند ، يا تعداد واجها برابر است ، اما در يكي از واجها با هم اختلاف دارند اين گونه جناس بسيار است و در بيشتر ابيات به چشم مي خورد:
بر آن گونه رفتند هر دو به رزم                 تو گفتي كه اندر جهان نيست بزم – فردوسي
اگر پاي در دامن آري چو كوه                 سرت ز آسمان بگذرد در شكوه – سعدي
بشنو از ني چون حكايت مي كند               از جدايي ها شكايت مي كند – مولانا
چو عاجز گشت خسرو در جوابش               نيامد بيش پرسيدن صوابش – نظامي
خروشي برآمد زشـــــــهر و ز دشت              غم آمدجهان را از آن كار بهر – فردوسي
 بر قدم او قدمــــــــي مي كشيد                         وز قلم او رقمي مي كشيد- جامي
     البته نوع ديگري از جناس نيز وجود دارد كه به آن جناس اشتقاق مي گويند و آن در بين كلماتي وجود دارد كه از يك ريشه ساخته شده باشند مانند:
 داد معشوقه به عاشق پيغام                   كه كند مادر تو با من جنگ
عاشق و معشوق هر دو از عشق مشتق شده اند.
احتمال نيش كردن واجب است از بهر نوش      حمل كوه بيستون بر  بر ياد شيرين بار نيست – سعدي
و ياكلماتي مانند : حرم و حريم //افتخار و تفاخر //گشودن و گشايان و . . .
واج آرايي يا نغمه حروف
      گاهي يکي از صامت ها در بيت تکرار وتوزيع مي شود ، اگر اين صامت با تناسب خاصي تکرار شود خود جلوه اي ديگر از موسيقي شعر و عاملي در رستاخيز کلمه است . بنابراين تكرار واجها به صورتي كه نوعي موسيقي و آهنگ ايجاد نمايد را واج آرايي مي ناميم.
به نمونه هايي از اين گونه توجه کنيد :
س :رشته تسبيح اگربگسست معذورم بدار      دستم اندر ساعد ساقي سيمين ساق بود - حافظ
موسيقي ايجاد شده با واج «س » شيريني دلنشين شعر حافظ را به اوج رسانده است .
ز: تنت به ناز طبيبان نيازمند مباد             وجود نازکت آزرده ي گزند مباد –حافظ
خ و چ : ستون کرد چپ را و خم کرد راست    خروش از خم چرخ چاچي بخاست – فردوسي
با تکرار واج هاي « خ» و « چ » صداي خش خش و چکاچک شکستن چرخ گوش را نوازش مي دهد. 
همچنين تکرار مصوتهاي کوتاه وبلند مي تواند در بافت شعر ، آوايي ايجاد کند که از مجموع آنها آهنگي دلنشين به گوش مي آيد :
در بيت زير ، مصوت بلند «آ » ناله ي فراق حافظ را آشکارا ، به گوش مي رساند :
روز وصل دوستداران ياد باد                  ياد باد آن روزگاران ياد باد
ونمونه هاي ديگر :
سحر در پاي خم بوديم مشغول جين سايي           خيال قامت او در قيام آورد مستان را
مصوتهاي بلند «ا» و «اي» ايجاد موسيقي کرده است .
مثال براي مصوت بلند «اي » :
دل عالمي بسوزي چو عذار برفروزي            تواز اين چه سود داري که نمي کني مدارا – حافظ
 
‌دلم شكسته تر از شيشه هاي شهر شماست            شكسته باد كسي كاين چنينمان مي خواست
 جان  بي جمال جانان ميل جهان ندارد                هر كس كه اين نداردحقا كه آن ندارد
از در درآمدي و من از خود بدر شدم                  گويي از اين جهان به جهان دگر شدم – سعدي
كي ام شكوفه ي اشكي كه در هواي تو هر شب // زچشم ناله شكفتم به روي شكوه دويدم
 لازم به ذكر است تكرار واجها بايد ايجاد موسيقي و آهنگ نمايد در غير اينصورت نه تنها آرايه اي ندارد بلكه دلگزا  و نامناسب نيز هست. پس تكرار واجها به تنهايي نمي تواند آرايه باشد. به نمونه اي از اين تكرار نامناسب توجه كنيد : دو دزد رفتند دزديدن بز يك دزد يك بز دزديد و يك دزد دو بز
اغراق
هرگاه وجود حالتي يا صفتي را براي كسي يا چيزي بيان كنيم كه محال يا بسيار غير عادي باشد اغراق پديد مي آيد . اغراق مناسب ترين اسباب براي تصوير يك دنياي حماسي است ،بنابراين از آن در شاهنامه وآثار حماسي ديگر بسيار استفاده شداست. لازم به يادآوري است كه در گذشته اغراق و مبالغه و غلو را جداگانه تعريف مي گردند اما ما امروزه در كتابهاي درسي همه را تحت عنوان اغراق بررسي و تعريف مي كنيم مثال:بگذار تا بگريم چون ابر در بهاران // كز سنگ ناله خيزد وقت وداع يارانمانند ابربهار گریستن وگریه ی در آلودی که حتی سنگ را هم به ناله وا می دارد بیانی آمیخته به اغراق است .هر شبنمي در اين ره،صد بحرآتشين است // دردا كه اين معما شرح و بيان نداردقطره ی ناچیز شبنم را در راه عشق صد دریای آتشین تصّور کردن بیانی اغراق آمیز است.
يكي تازي برنشسته سياه // همي خاك نعلش برآمد به ماه
زمين گشت روشن تر از آسمان // جهاني خروشان و آتش دمان
بيامد دو صد مرد آتش فروز  // دميدند گفتي شب آمد به روز
شود كوه آهن چو درياي آب  //  اگر بشنود نام افراسياب
 
مراعات  نظير
     مراعات نظير يعني مراعات کردن نظم کلماتي که با هم در ارتباط و متناسب هستند و در ادبيات آرايه اي است که در اثر همنشيني واژگان متناسب به وجودمي آيد.
      اين تناسب معمولا ميان اجزاي يک کل برقرار مي گردد که به محض شنيدن يکي از اجزاها ، اجزاء ديگر آن کل فرا خوانده مي شوند. بنابراين آوردن واژه ها و کلماتي که با هم  ارتباط معنايي داشته و با يکديگر متناسب بوده و يا اجزايي از يک کل مي باشند ، آرايه مراعات نظير مي سازند ،  البته کلماتي که با هم مراعات نظير مي سازند ممکن است با يکديگر همنشين باشند .  مانند : نامه و دفتر – لحن و کلام –   سرو و گل و شمشاد
در نامه نيز نگنجد حـــــــديث عشق             کوته کنم که قصه ي ما کار دفتر است – سعدي
شکر ايزد که زتاراج زمان رخنه نيافت             بوستان سخن و سرو و گل و شمشادت –حافظ
  ويا ممکن است بين امور و کلماتي وجود داشته باشد که بين آنها همبستگي و وابستگي وجود دارد و با يکديگر يک مجموعه يا کل را مي سازند مثل : رخ ، شه ، مات ، پياده  که همه ي آنها اجزايي از يک کل که شطرنج است مي باشند :
از خون پياده اي چه خـــــــــيزد                اي بررخ تو هزار شــــــــــه مات – سعدي
ويا بين کلماتي وجود داشته باشد که به هم شباهت دارند مثل : بادام وچشم
يا طره و زلف    مانند :
بنفشه طره ي منقول خودگره مي زد                  صباحکايت زلف تودرميان آورد- حافظ
علاوه براين ، اين تناسب مي تواند از نظر جنس ، نوع ، مکان ، زمان ، همراهي و...باشد.
ابروبادو مه وخورشيدوفلک در کارند          تاتوناني به کف آري وبه غفلت نخوري- سعدي
کلمات ابرو باد ومه و خورشيد وفلک از نظر همراهي با يکديگر مراعات نظير هستند.
مثال ديگر :
حافظ از باد خزان در چمن دهر مرنج                     فکر معقول بفرما گل بي خار کجاست
گل هميشه همراه و همدم خار است .
دلم از مدرسه و صحبت شيخ است ملول             اي خوشا دامن صحرا و گريبان چاکي (حافظ)                                                                                                                                      
شيخ يعني معلم ومدرسه بدون معلم مفهومي ندارد .
اي گل خوش نسيم من بلبل خويش را مسوز        کز سرصدق مي کند شب همه شب دعاي تو- حافظ
همچنين در عبارت زير دقت کنيد :
« شبي در بيابان مکه از بي خوابي پاي رفتنم نماند سر بنهادم و شتربان را گفتم : دست ازمن بدار .» پاي و سر و دست از مجموعه ي اندامهاي آدمي هستند که در اين جمله ي سعدي هيچ واژه اي به اين زيبايي نمي تواند جانشين اين کلمات گردد.
اين آرايه که هنر آن ايجاد تناسب معنوي از هر جهت در اثناي کلام است ، مراعات نظير نام دارد که بيشتر از هر آرايه اي در شعر و نثر فارسي به کار رفته است .
مثالهاي ديگر :
شعاع آفتابم من ، اگر در خانه هاگردم          عقيق زردوياقوتم ،ولادت زآب وطين دارم     
عقيق با ياقوت و آب با طين (گل) مراعات نظير هستند.
گرش بيني و دست از ترنج بشناسي                  روا بود که ملامت کني زليخا را –  سعدي
باشنيدن زليخا و ترنج و دست، حديث عشق زليخا به ذهن مي آيد .
    فريب جهان را مخور زينهار                        كه در پاي اين گل بود خار ها – بيدل
    رود شاخ گل در بر نيلفر                             برقصد به صد ناز گلنارها – علامه طباطبايي
  به شادي و آسايش و خواب و خور                ندارند كاري دل افگارها - علامه
  از سيم به سر يكي كله خود                           زآهن به ميان يكي كمر بند – بهار
قبله ام يك گل سرخ جانمازم چشمه مهرم نور دشت سجاده ي من  - سهراب
لاله و گل زخمي خميازه اند            عيش اين گلشن خماري بيش نيست – علامه
لاله و گل و گلشن / خميازه با خماري
ساقيا لطف نمودي قدحت پر مي باد          كه به تدبير تو تشويش خمار آخر شد
تلميح
       تلميح اشاره اي زيبا و مليح به داستاني در کلام است ، اشاره اي به بخشي از دانسته هاي تاريخي ، اساطيري و نگاه کردن و اشاره کردن زيبا به چيزي است ودر اصطلاح ادبي آرايه اي است که به داستاني اساطيري ، قصه ، مثل ، آيه ، حديث ، شعر وباورهاي عاميانه اشاره دارد و از آنجايي که اين اشاره معمولا ، مضمون سازي و معني آفريني مي کند وکلام عادي را به کلام ادبي تبديل مي کند ، لذت بخش و زيباست و ارزش آن به اندازه ي تداعيي است که از آن حاصل مي شود .
اي پريشان گوي مسکين ! پرده ديگر کن          پوردستان جان زچاه نا برادر در نخواهد برد- اخوان
     اخوان با اين بيت دلنشين ، مرگ بزرگ پهلوان ايراني ، رستم دستان را به دست نا برادرش ، شغاد را فرا ياد مي آورد و قلب هر ايراني را به درد مي آورد .
گريان به تازيانه افراسياب همي رفت                  اين مه ، که چون منيژه ، لب چاه مي نشست – مشيري
دستگير ار نشود لطف تهمتن چه کنم               شاه ترکان چو پسنديد و به چاهم انداخت – حافظ
هر دو بيت اشاره دارد به داستان بيژن ومنيژه، از خداوندگار سخن پارسي ، فردوسي حکيم و شاعر کوچه هاي مهرباني فريدون مشيري که بيژن به چاه افراسياب گرفتار مي شود وبه دست تهمتن ( رستم ) آزاد مي گردد.   مثالهاي ديگر :
تلميح به آيات قرآن :
تکيه بر تقوا و دانش در طريقت کافريست            راهرو که صد هنر دارد توکل بايدش
اشاره به آيه سوم از سوره طلاق : « من يتوکل علي الله فهو حسبه »
تلميح به باور ديني :
کجاست صوفي دجال چشم ملحد شکل             بگو بسوز که مهدي دين پناه آمد - حافظ
ظهور دجال در رستاخيز و قيامت و قتل او به دست مهدي موعود (عج ) اشاره به باورديني .
تلميح به عرفان :  
گفت آن يارکزو کشت سر  دار   بلند          جرمش اين بود که اسرار هويدا مي کرد
اشاره به داستان حلاج الاسرار و اعدام وي
تلميح به داستان :
زحسرت لب شيرين هنوز مي بينم                که لاله مي دمد از خون ديده ي فرهاد  - حافظ                                                                                                    
ياد آوري خود کشي فرهاد کوهکن از عشق دختر شاه ارمنستان .
تلميح به داستان قر آني :
پدرم روضه ي رضوان به دو گندم بفروخت              ناخلف باشم اگر من به جويي نفروشم – حافظ
دوري حضرت آدم از بهشت برين .
به احتياط زدست خضر پياله گير                    مبادآب حياتت دهد به جاي شراب – صائب
ياد آور يافتن خضر آب زندگاني را .
آه اسفنديار مغموم / تورا آن به که چشم / فرو پوشيده باشي – احمدشاملو
اشاره به مرگ شاهزاده ي مقدس به دست رستم
چه فر هادها مرده در كوهها                            چه حلاج ها رفته بر دارها - علامه
شبگير غم بود و شبيخون بلا بود                     هر روز عاشورا و هر جا كربلا بود – علي معلم
چه غم ديوار امت را كه دارد چون تو پشتيبان    چه باك از بيم موج بحر آن را كه باشد نوح كشتيبان
ياد احد ياد بزرگي ها كه كرديم          آن پهلواني ها سترگي ها كه كرديم
شبگير ما در روز خيبر ياد بادا                 قهر خدا در خشم حيدر ياد بادا
ناقه ي صالح چو زكوه زاد يقين گشت مرا      كوه پي مژده ي تو اشتر جمازه شود
ايهام
زگريه مردم چشمم نشسته درخون است// ببين که در طلبت حال مردمان چون است - حافظ
اگر در اين بيت حضرت حافظ ، به کلمه مردمان دقت کنيم ذهن دچار ترديد مي شود که آيا آنرا مردمک چشم معني مي کند و يا انسانها و مردمان را در نظر آورد .که البته هردو معني مي تواند درست باشد . همين ترديد ذهن و ماندن بر سر دو راهي را ايهام مي گوييم .
     ايهام در لغت به معني به گمان افکندن و به پندار انداختن است و به آرايه اي گفته مي شود که ذهن خواننده را در برابر واژگاني از شعر دچار نوعي از وهم وترديد مي کنند . واژهايي با حداقل دو معني که يکي نزديک وديگري دور از ذهن است ، مقصود شاعر معمولا معني دور و گاه هر دو معني است . ايهام نوعي بازي با ذهن خواننده است . در ايهام ، واژه يا عبارت به گونه اي است که ذهن برسر دو راهي قرار مي گيرد و نمي تواند در يک لحظه يکي از آن دو را انتخاب کند . گرچه ممکن است هر دو معني ، مورد نظر باشد :
به راستي که نه همبازي تو بودم من                       تو شوخ ديده مگس بين که مي کند بازي
 در اين بيت سعدي واژه ي بازي محور ايهام است و دو معني براي آن مي توان در نظر گرفت «شاهين بودن» يا «بازي کردن» .
عهد کردي که کشي فرصت خودرا روزي                 فرصت ار يافتي آن عهد فراموش مکن
در اين بيت  منظور از فرصت ، وقت وزمان است يا نام شاعر ؟
ذهن در ترديد است که اگر وقت کردي آن عهد را فراموش نکن يا اگر فرصت (شاعر ) را يافتي عهد را فراموش نکن .  نمونه اي ديگر:
هرکو نکاشت مهر و زخوبي گلي نچيد                     در رهگذر باد نگهبان لاله بود –حافظ
منظور از گل ، گل لاله است يا نوعي چراغ که شيشه ي آن به شکل لاله است ؟ 
سياوش سيه را به تندي بتاخت                   نشد تنگدل جنگ آتش بساخت - فردوسي
سيه به معناي اسب سياه است يا نام اسب سياوش ؟ ( نام اسب سياوش نيز سياه بود)
بگفتا عشق شيرين بر تو چون است                  بگفت از جان شيرينم فزون است -  نظامي
همه تاليان قرآن و سحر كوشان در عبادت بودند – محمد رضا حكيمي
تالي :  پيرو       /       تالي: تلاوت كننده
پا بر سبزه تا به خواري ننهي                        كان سبزه ز خاك لاله رويي رسته است – خيام
 لاله رو : خاكي كه از آن لاله مي رويد / لاله رو: زيبا رو
چون شبنم افتاده بدم پيش آفتاب               مهرم به جان رسيد وبه عيوق بر شدم – سعدي
مهر : محبت / مهر :  خورشيد
نبودازتوگزيري چنين كه بارغم دل              ز دست شكوه گرفتم به دوش ناله كشيدم – مهرداداوستا
 بار :  بارسنگين  غم /  بار :  ميوه ي غم
جهان قرآن مصور است / و آيه ها در آن / به جاي آن كه بنشينند ايستاده اند- سلمان هراتي
 آ‌يه : آيه هاي قرآن / آيه:  نشانه ها
راز نهان دار خمش ور خمشي تلخ بود        آن چه جگر سوزه بود باز جگر سازه شود -  مولوي
خمش: لقب مولوي / خاموش باش
  گفتم غم تو دارم گفتا غمت سر آيد               گفتم كه ماه من شو گفتا اگر بر آيد – حافظ
 برآيد :امكان داشته باشد   / بر آيد :  طلوع كند و بالا بيايد
ايهام تناسب
       شکل ايهام تناسب پيچيده تر ، عالي تر و زيبا تر از تناسب يا مراعات نظير است و همانطور که از نامش بر مي آ يد  در ساختمان آن هم ايهام وجود دارد وهم تناسب .
در ايهام تناسب ، کلمه اي هست که دو معنا دارد و فقط يک معناي آن در سخن مورد نظر است  اما ميان معناي غير منظور با کلمه يا کلمات ديگري در بيت ، تناسبي ايجاد مي شود .
کسي به وصل تو چون شمع پروانه يافت                   که زير تيغ تو هردم سري دگردارد- حافظ
کلمه ي پروانه ايهام دارد به معني حشره ي پروانه و همچنين جواز و اجازه است .
معناي مورد نظر شاعر همان اجازه و جواز است  ومعني ديگر آن اصلا مورد نظر نيست . اما در معناي غير منظور، يعني حشره ، با کلمه ي شمع متناسب است . بنابراين هم ايهام دارد و هم تناسب و آرايه ي ايهام تناسب ايجاد کرده است .
مثال ديگر :
در ده رکاب مي که شعاعش عنان زنان               برخنگ صبح برقع رعنا بر افکند- خاقاني
کلمه رکاب به دو معناي جام شراب ورکاب اسب است و ايهام دارد اما در معناي غير منظور ؛ يعني رکاب اسب با کلمه خنگ (اسب) تناسب دارد .
بنابراين چنانچه معني غايب و دور کلمه ي ايهام دار با کلمه اي ديگر تناسب داشته باشد آرايه ايهام تناسب را به وجود مي آورد .
يکي را حکايت کنند از ملوک               که بيماري رشته کردش چو دوک – سعدي
کلمه رشته ، ايهام دارد و در معاني 1- بيماري رشته که منظور است 2- نخ که در اينجا مورد نظر نيست . ومعني دور با کلمه ي دوک که وسيله اي براي ريسيدن نخ است تناسب دارد و ايهام تناسب به وجود آمده است .  مثالهاي ديگر :
هر تير که در کيش است گر بردل ريش آيد             مانيز يکي باشيم از جمله قربانها – سعدي
در اين بيت کلمه ي قربان ايهام دارد ، هم مي تواند فدا و قرباني شدن معني شود و هم بند و تسمه( که مورد نظر ما نيست ) و با کلمه ي کيش (کيسه چرمي و تيردان ) تناسب دارد.
برفت رونق بازار آفتاب و قمر             زبس که ره به دکان تو مشتري آموخت –سعدي
مشتري (خريدار) مورد نظر ماست و در معني دور ( ستاره مشتري ) با قمر وآفتاب تناسب دارد .
منم آن نخل خزان ديده کز اسباب جهان               هيچ دربار، به جز برگ سفر نيست مرا – صائب
برگ : 1- توشه ي سفر        2- برگ درخت ( معني دور ) که با نخل تناسب دارد .
تفاوت ايهام تناسب با ايهام آن است که در ايهام گاه هر دو معني قابل قبول است اما در ايهام تناسب، معني دور واژه که مورد نظر نمي باشد ، با کلمه اي ديگر در همان عبارت ، تناسب معنايي دارد.
چون شبنم افتاده بدم پيش آفتاب                       مهرم به جان رسيد و به عيوق بر شدم – سعدي
مهر : خورشيد – مهر و محبت ، خورشيد با عيوق تناسب دارد.
نبودازتوگزيري چنين كه بارغم دل              ز دست شكوه گرفتم به دوش ناله كشيدم – مهرداداوستا
بار غم : بار سنگين غم -  ميوه ي غم / بار سنگين با به دوش كشيدن تناسب هم دارد.
ز ديوارها خشت و از بام سنگ         به كوي اندرون تيرو تيغ خدنگ
خشت :كلوخ – تير كوچك (معني دور) / در معناي تير كوچك با تير خدنگ تناسب دارد. گويند روي سرخ تو سعدي كه زرد كرد ؟    اكسير عشق بر مسم افتاد و زر شدم
روي : فلز روي كه سرخ است / چهره سرخ – در معني فلز روي با  مس در فلز بودن و بي ارزشي تناسب هم دارد.
کنايه
         کنايه ؛ يعني ، پوشيده سخن گفتن ، آرايه اي که گوينده نشانه اي از يک چيز يا يک منظور را بيان مي کند و خواننده با تلاش ذهني خود به منظور گوينده پي مي برد. همچنين اگر منظور خود را به صورت غير مستقيم بيان کنيم و تلاش نماييم تا مخاطب از مفهوم مطالب ما به اصل منظور ما پي برد به واقع به کنايه سخن گفته ايم . ما همه روزه براي بسياري از مقصودهاي خود از کنايه بهره مي گيريم بدون اينکه خود متوجه باشيم . مثلا وقتي مي گوييم : در خانه ي فلا ني باز است با کنايه گفته ايم که فلاني بخشنده است به همين ترتيب است : دست او کج است ، او ريش سفيد است ، براي خدا سر خم نمي کند ، جيبش را تار عنكبوت گرفته است و.......
چنين است رسم سراي در شت               گهي پشت بر زين گهي  زين به پشت – فردوسي
      مصراع دوم کنايه از اينکه روزگار بر وفق مراد انسان نيست ، گاهي به کام ما ست وگاهي بر خلاف آرزوهاي ما .
سرم به دنيي و عقبي فرو نمي آيد             تبارک الله از اين فتنه ها که در سر ماست - حافظ
                                                                                         
سر براي دنيا فرود نياوردن کنايه از بي توجهي به دنيا است .
در داستان سودابه و سياوش موبد زرتشت براي رسوا شدن گناهکار با کنايه اينگونه پيشنهاد مي دهد :
چو خواهي که پيدا کني گفت وگوي                    ببايد زدن سنگ را بر سبوي – فردوسي
سنگ بر سبو زدن کنايه از امتحان و آزمايش کردن است .
كسي كو هواي فريدون كند                  سر از بند ضحاك بيرون كند – فردوسي
اگر پاي در دامن آري چو كوه              سرت زآسمان بگذرد در شكوه – سعدي
مكن كاري كه بر پا سنگت آيو            جهان با اين فراخي تنگت آيو – بابا طاهر
مي رود صبح و اشارت مي كند           كاين گلستان خنده واري بيش نيست – بيدل
مادر سنگ دلت تا زنده است               شهد در كام من وتوست شرنگ – ايرج ميرزا
يكي بي زيان مرد آهنگرم                 زشاه آتش آيد همي بر سرم – فردوسي
همه سوي دوزخ نهاديد روي                سپرديد دلها به گفتار اوي – فردوسي
بگفتا دل زمهرش كي كني پاك           بگفت آنگه كه باشم خفته در خاك -  نظامي
حس آميزي    synesthesia
           همانطوريکه از اسم آن مشخص است ؛ يعني ، آميختن حواس . آميختن دو يا چند حس متفاوت با هم .در ادبيات حس آميزي آميختن حواس با يکديگر است به گونه اي که با ايجاد موسيقي در کلام به ﺗﺄثير سخن بيافزايد و سبب زيبايي کلام شود.
حس آميزي در برابر واژه ي فرهنگي  synesthesia  نهاده شده است و در مفهوم اصطلاحي آميختن حواس با يکديگر به کار مي رود «گاهي آدمي با بهره گيري از نيروي خيال لذات مربوط به يک حس را به حس ديگر انتقال مي دهد.» و تعبيرات و ترکيب هايي مي آفرينند که براي درک آنها بايد از حواس متفاوت بهره گرفت يعني يک حس به تنهايي نمي تواند زيبايي آنرا درک کند. بنابرين در زيبا شناسي سخن ، حس آميزي به آرايه اي گفته مي شود که در آن محسوسات يکي از حواس را به حس ديگري نسبت مي دهيم و يک چيز واحد را با دو حس درک مي کنيم مانند : نگاه سرد (نگاه با حس بينايي ، سرد با حس لامسه ) / عقل سرخ / درک سبز ، ببين چه مي گويم و . . .
به ترانه هاي شيرين به بهانه هاي رنگين                   بکشيد سوي خانه مه خوب خوش لقا را_ مولوي
 ترانه ها و بهانه ها گفته وشنيده مي شوند شيريني با حس چشايي و رنگ با حس بينايي قابل درك است .حال اگر ترانه اي بشنويد كه شيرين نيز باشد و بهانه ها نيز رنگين شوند بي گمان تصوير زنگي عاشقانه تر خواهد بود.
اگر دشنام فرمايي و گر نفرين دعا گويم            جواب تلخ مي زيبد لب لعل شكر خارا - حافظ
جواب شنيدني است اما گاهي تلخ آن را نيز چشيده ايم . ( شنوايي و چشايي)
و مثالهاي ديگر :
ديگران را هم غمت هست به دل                 غم من ليك غمي غمناك است – سهراب
آه مشتاقان نسيم نوبهار ياد اوست                رنگ ها خفته است بيدل در صداي عندليب
گشاده شود زين سخن راز تو                     به گوش آيدش روشن آواز تو- فردوسي
از صداي سخن عشق نديدم خوشتر             يادگاري كه در اين گنبد دوار بماند – حافظ
بوي بهبود ز اوضاع جهان مي شنوم. -  سهراب
بوي نمناك علف مي آيد – سهراب
قابيليان بر قامت شب مي تنيدند               هابيليان بوي قيامت مي شنيدند – علي معلم
فرات مي گذشت و صداي غمگينش در ميان نخلها مي پيچيد . - محمد رضا حكيمي
حرفهايش به اندازه ي يك تكه چمن روشن بود. – سهراب
ديد كز آن دل آغشته به خون            آيد آهسته برون اين آهنگ (آهنگ را ديد)
در اين واژه ها نيز ، شاعر با آميزش حواس متفاوت سعي مي نمايد حسي بالاتر و برتر از حواس پنجگانه ي انساني براي درك موضوعات بديع خلق نمايد.
متناقص نمايي  ParaDox
      متناقص نمايي يعني آوردن دو موضوع يا دو واژه ي متناقص و متضاد در كنار يكديگر به گو نه اي كه مفهومي واحد و حقيقتي يكسان را برساند و آرايه اي است كه به ظاهر داراي مفهومي متضاد باشد اما پس از دقت معلوم مي شود كه تنها در ظاهر متناقص مي باشد و در معناي اصلي تضادي وجود ندارد و حقيقتي دارد . متناقص نمايي يا پارادوكس يكي از روشهاي برجسته سازي كلام براي بيان مفهومي بلند در وراي كلمات عادي و بيان غير مستقيم مقصود است « در متناقص نمايي گوينده دو امر درست و نادرست را به گونه اي ظريف و هنرمندانه همنشين مي سازد وبا ايجاد تضادي صوري(كه غير منطقي است) و ناسازگاري ظاهري ، حقيقتي را پنهان مي كند كه غير عادي بودن كلام و اصطلاحات در كنار هم ، خواننده را به تامل وا مي دارد تا حقيقت پنهان و مفهوم هنري را كشف نمايد ».
واژه هايي چون : لباس عرياني ، خالي پر از هيچ ، خوب زشت و... ظاهرا با هم متناقص هستند اما در كنار هم مفهومي حقيقي را مي رسانند.
باقي آن گه شوم كز خويشتن يابم فنا               مرده اكنونم كه نقش زندگي دارم كفن –خاقاني
آنگاه باقي و جاودان مي باشم كه فنا شوم
باقي و جاودان شدن در عين فنا شدن ظاهرا با هم متناقص است اما حقيقت اين است كه انسان زماني به جاودانگي مي رسد كه از ماديات و جسم مادي فنا شود .
اين قصه عجب شنو از بخت واژگون        ما رابكشت يار به انفاس عيسوي –حافظ
دم عيسي زنده كننده است نه كشنده ! اما حافظ با كلام زندگي بخش معشوق مي ميرد يعني خود را نمي بيند و به هر طرف كه رو مي كند روي او مي بيند.
هست چهل سال كه مي پوشمش             كهنه نشد جامه ي عريانم – كليم كاشاني
لباس شاعر عرياني است و عرياني و لباس پوشيدن به ظاهر همديگر را نقض مي كنند اما نه همين لباس زيباست نشان آدميت .
هر كه در اين پرده نظر گاه يافت                   از جهت بي جهتي راه يافت – نظامي
هيچ راهي بي جهت نيست و رو به مقصدي دارد اما به قول نظامي راه خدا راهي است كه به هيچ سمت و سويي نباشد.
خلقي به دور گردون ، مخمور و مست وهم اند            اين خالي پر از هيچ پيمانه ي كه باشد- بيدل
 هرگز وجود حاضر غايب شنيده اي                        من درميان جمع و دلم جاي ديگر است – سعدي
ساز او باران ، سرودش باد/ جامه اش شولاي عرياني است – اخوان ثالث
از تهي سرشار جويبار لحظه هاست – م. اميد
كنارنام تو لنگر گرفت كشتي عشق                 بيا كه دردلم آرامشي است طوفاني – قيصر امين پور
تضاد و طباق
       تضاد معادل فرنگي contrast مي باشد اما در زيبا شناسي سخن فارسي و آرايه هاي ادبي تضاد يا طباق همانطوريكه از نامش بر مي آيد ؛ يعني ، آوردن دو امر ناسازگار و متضاد و نا همتا در كنار يكديگر كه بر خلاف پارادوكس اجتماع آنها در يك جا و در كنار يكديگر از نظر عقل و منطق ظاهري ممكن نباشد . مانند : گريه وخنده / شب وروز  /  خوب وبد و....
البته نكته مهم اين است كه تنها آوردن دو يا چند واژه ي متضاد در كنار يكديگر ، آرايه ي تضاد يا طباق را به وجود نمي آورد بلكه كشف رابطه بين دو واژه ي تضاد است كه آرايه ي طباق يا تضاد را به وجود مي آورد .
  گاهي ميان دو كلمه تضاد وجود ندارد ولي ميان معناي آنها تضاد وجود دارد. در بيت زير اگر دقت شود ميان طاق بلند و در چاه بودن تضاد وجود ندارد ولي ميان معناي آنها تضاد وجود دارد چنان كه لازمه ي در چاه بودن پستي و لازمه ي بر طاق بودن بلندي است كه با هم آرايه ي تضاد ساخته اند.
مپرس حال مقيمان خانه ي افلاك               كه نان به طاق بلندست و آب در چاه است – سليم طهراني
و همچنين بين كلمات آزاد و زنجير به گردن (زنداني ) در بيت زير :
تا نشمرد آزاد كسي بعد هلاكم                  زنجير به گردن بسپاريد به خاكم - قدسي مشهدي
البته گاهي شاعر واژه اي را كه دومعني دارد به گونه اي به كار مي برد كه ميان يكي از معاني آنها كه در بيت نيست ، با كلمه ديگر ، تضاد وجود دارد يعني شاعر هم از ايهام استفاده كرده است و هم از تضاد ، كه يكي از زيباترين انواع مطابقه به شمار مي رود كه به آن ايهام تضاد گفته مي شود .
چشم چپ خويشتن برآرم              تاروي نبيندت به جز راست – سعدي
كلمات راست وچپ با يكديگر تضاد دارند ، همچنين علاوه بر اين در كلمه راست ايهام هم وجود دارد ؛ يعني ، راست هم در معناي سمت راست و هم در معناي راستي و صداقت و درستي به كار رفته است ، بنابراين هم ايهام دارد و هم تضاد .
همچنين است در كلمات گشاد وبست در بيت زير:
خدا چو صورت ابروي دلگشاي تو بست                 گشاد كار من اندر كرشمه هاي تو بست -حافظ
كلمه بست ايهام دارد: 1- بستن و محكم كردن  2- قرارداد
علاوه بر آن گشاد با بست تضاد دارد.
آوردن دو كلمه متضاد ( contrast ) براي روشنگري ، زيبايي و ايجاد لطافت در سخن مي باشد كه خود باعث تلاش ذهني مي شود. به نمونه هايي از تضاد و طباق در ابيات زير توجه كنيد :
دوستان و دشمنان را /مي شناسم من/زندگي را دوست ميدارم /مرگ را دشمن – اخوان
اگر دشنام فرمايي وگر نفرين، دعا گويم           جواب تلخ مي زيبد لب لعل شكر خارا-حافظ
گفتي به غمم بنشين يا از سرجان برخيز                 فرمان برمت جانا ، بنشينم و بر خيزم –سعدي
ما عيب و نقص خويش و كمال و جمال غير             پنهان نموده ايم چو پيري پس خضاب – امام (ره)
خويش با غير / عيب با كمال / نقص با جمال
صد انداختي تيرو هر صد خــــــــــطاست              اگر هوشمندي يك اندازو راست – سعدي
مــــــــــكن پيش ديوار غيبت بـــــــسي               بود كز پسش گوش دارد كسي – سعدي
زشت بايد ديد و انگـــــــــــاريد خوب                زهر بايد خورد و انگاريد قند – رابعه
همه غيبي تو بداني همه عيبي تو بپوشي                   همه بيشي تو بكاهي همه كمي تو فزايي – سنايي
كسي كه نقطه ي هر چه پرواز است                      تويي كه در سفر عشق خط پاياني – امين پور
جهان قرآن مصور است / و آيه ها در آن / به جاي آن كه بنشينند ايستاده اند- سلمان هراتي
بر خاك بيفتاد و بغلتيد چو ماهي        وان گاه پر خويش گشاد از چپ و از راست – ناصر خسرو
صبح دو مرغ رها / بي صدا / صحن دو چشمان تو را ترك كرد / شب دو صف از يا كريم/ بال به بال نسيم / از لب ديوار دلت پر كشيد – عليرضا قزوه
 تو براي وصل كردن آمدي                           ني براي فصل كردن آمدي
وفا نكردي و كردم جفا نديدي و ديدم           شكستي و نشكستم بريدي و نبريدم                                             
تكرار
          تكرار نيز همانند ديگر آرايه ها  كه در صفحات گذشته شرح داده شد از اسمش بر مي آيد كه تكرار واژه يا واژه هايي در شعر است . البته كلمه هاي تكرار  شده  همه در يك  معني  واحد به كار مي روند . اين تكرار كلمات به گونه اي است كه ايجاد موسيقي و آهنگ دلنشين آن باعث زيبا تر شدن نوشته مي شود توجه كنيد :
گر برود جان ما در طلب وصل دوست          حيف نباشد كه دوست دوست تر از جان ماست – سعدي
تكرار كلمه ي دوست بر موسيقي شعر افزوده است .
بنابر اين تكرار ، آوردن دو يا چند باره ي عين واژه است به معناي واحد و مترادف .
لازم به ياد آوري است اگر كلمه اي تكرار شود اما در دومعناي متفاوت به كار رود با يكديگر جناس تام مي سازند .كه در بخشهاي گذشته توضيح داده شد .
تكرار يكي از ابزارهاي مهم براي تاكيد ،تنبيه ، تعظيم و ديگر اهداف زباني وهنري است .
نه دانا تر آنكس كــــــــــــه والا تر است              كه والاتر آنكس كه دانا تر است – ابو شكور بلخي
ا ي جان جان جان جان ما نامديم ازبهرنان               برجه گدا رويي مكن در بزم سلطان ساقيا – مولوي
تصدير
       تصدير : نوعي تكرار است با اين تفاوت كه در اين تكرار  نظم خاصي وجــود دارد ؛يعني ، كلمه ي تكرار شده در آغاز مصراع اول و پايان مصراع دوم ( در معني واحد) مي آيد . مانند كلمه هاي آدمي و گل در بيت هاي زير :
آدمي در عالم خاكي نمي آيد به دست            عالمي ديگر ببايد ساخت و از نو آدمي – حافظ
گل، آن جهان است نگنجد دراين جهان           در عالم خيال چه گنجد خيال گل – مولوي
سخن را سر است اي خـــــــــداوند بن              مياور سخن در ميان سخن – فردوسي
گند است دروغ از او حــــــــــــــذر كن               تا پاك شود دهانت از گند – ناصرخسرو
لازم است بدانيم هر جا تصدير وجود داشته باشد تكرا نيز وجود دارد . بنابراين بيتهاي بالا هم تكرار است و هم تصدير .
تضمين
      گاهي شاعر ، شعر خود را با آوردن آيه ، حديث ، مصراع يا بيتي از شاعري ديگر تضمين مي كند . چنانچه حافظ در بيت زير با آوردن نيم مصرعي از رودكي شعر خود را تضمين نموده است :
خيز تا خاطر بدان ترك سمرقندي دهيم               كزنسيمش « بوي جوي موليان آيد همي »
« بوي جوي موليان آيد همي » عنوان  قصيده اي است سروده ي رودكي سمرقندي .
 ويا اين شعر مشهور سعدي كه با بيتي از فردوسي حكيم تضمين  شده است :
چه خوش گفت فردوسي پاكزاد                    كه رحمت بر آن تربت پاك باد
مزن بر سر ناتوان دست زور                 كه روزي بيافتي به پايش چو مور – سعدي
سعدي بيت دوم را از فردوسي آورده وشعر خود را تضمين كرده است .
شاعران گاهي نيز با آيات قرآن اشعار خود را مزين كرده اند:
بهر اين فرمود رحمان اي پسر                         « كل يوم هو في شان » اي پسر – مولوي
مولا نا با جمله اي از قرآن شعر خود را تضمين كرده است .
چه زنم چو ناي هر دم ز نواي شوق او دم                كه لسان غيب خوشتر بنوازد اين نوا  را
"همه شب در اين اميدم كه نسيم صبحگاهي                     به پيام آشنايي بنوازد آشنا را"
عاكفان كعبه ي جلالش به تقصير معترف كه ما عبدناك حق عبادتك و واصفان حليه ي جمالش به تحير منسوب كه ما عرفناك حق معرفتك – سعدي
تمثيل
       آوردن جمله يا سخني است كه در بين مردم شهرت دارد كه معمولا شاعر از آن سخن مشهور و ضرب المثل براي اثبات ادعاي خويش ويا تاثير گذاري بيشتر استفاده مي كند . اين ضرب المثل ها معمولا پيش از شاعر در بين مردم رايج مي باشد و يا خود شاعر آن را ساخته ودر فرهنگ جامعه به يادگار مي نهد .در شعر فارسي اين آرايه ، از زمانهاي دور مورد توجه شاعران بوده و به فراواني از آن استفاده شده است :
كارجهان  وبال  جهان دان كه بر خدنگ                 پر عقاب آفت جان عقاب شد –خاقاني
مكن پيش ديــــــــــــــــــوار غيبت بسي                   بود كز پسش گوش دارد كسي – سعدي
ديوار موش دارد موش گوش دارد.
نبايد ســــــــــــــــخن گفت ناســـــاخته              نشــــــــــــايد بريـــــــدن نينداخته – سعدي
بباريد چــــــــون ژاله ز ابــــــــــر سيــاه                كسي را نبود بر زمين جــــــــــايگاه – فردوسي
جاي سوزن انداختن نبود.
چون نيك نظركرد پر خويش درآن ديد                 گفتا زكه ناليم كه از ماست كه بر ماست
مصراع دوم ضرب المثل است.
امــــــيدوا ربود آدمــــــــــي به خير كسان               مرا به خير تو اميد نيست شر مرسان – سعدي
من اگر نيكم اگر بد تو برو خود را باش               هر كسي آن درود عاقبت كار كه كشت  - حافظ
توسني كــــــــردم ندانستـــــــــم همي               كــــــــز كشيدن تنگ تـــــــر گردد كمند – رابعه
 
لف و نشر
          لف يعني جمع كردن و پيچيدن و نشر نيز به معناي انتشار و پراكندن است . لف و نشر در ادبيات آن است كه ابتدا چند واژه را در كلام بياوريم و سپس در ادامـــــه ي سخن و كلام ،در مصراعها يا بيت هاي بعد و يا پاره هاي سخن ، براي روشنتر شدن كلماتي كه آنها را لف كرده ايم ، كلماتي متناسب ذكر كنيم و به نوعي كلمات لف شده را نشر كرده و توضيح دهيم اين ايجاد پيوند و رابطه را آرايه ي لف و نشر مي گوييم.
به روز نبرد آن يــــــــــــل ارجـــــــــمند             به تيـــــــــــر و به تيـــــــــغ و به گرزو كمند
بريــــــــــد و دريـــــــــد و شكست و ببست          يـــــــلان را سرو گـــــــــردن و پــــا و دست
 در بيت اول كلمات تير ، تيغ ،گرز و كمند لف شده است سپس به ترتيب در مصراعهاي 3 و4 همان كلمات توضيح داده شده و نشر گرديده است : با تير بريد سر را ، با تيغ دريد گردن را ، با گرز شكست پا را و با كمند بست دست را.
در مثال بالا كلمات كاملا منظم نشر شده است يعني كلمات تير، بريد و سر هر سه در اول جمله آمده است و سپس توضيح ونشر آنها نيز  در اول جمله ي بعدي آمده است ، به اين گونه مثالها لف و نشر مرتب مي گوييم.
اما چنانچه اين نظم و ترتيب رعايت نشود به آن لف و نشر نا مرتب مي گوييم:
افرو ختن و سوختن و جامه دريدن       پروانه زمن شمع زمن گل زمن آموخت
افروختن در اول جمله آمده است اما شمع كه آن را نشر كرده است در وسط جمله و به همين ترتيب سوختن با پروانه و جامه دريدن با گل لف و نشر نامرتب ساخته است.
تا رفتنش ببينم و گفتنش بشنوم                      از پاي تا به سر همه سمع و بصر شدم – سعدي
رفتنش را ببينم با بصر ،گفتنش را بشنوم با سمع كه  لف و نشر نامرتب ساخته است.
 درويشي در آن ميانه از او پرسيد عشق چيست؟ گفت امروز بيني و فردا و پس فردا ، آن روزش بكشتند ، دوم روزش بسوختند و سوم روزش به باد دادند\ يعني عشق اينست.
امروز كشتند/ فردا سوختند/ پس فردا به باد دادند – لف و نشر مرتب.
در دهن لاله باد ريخته و بيخته                          بيخته مشك سياه ريخته در ثمين – منوچهري
ريخته در ثمين را ، بيخته مشك سياه را – لف و نشر نامرتب
دل و كشورت جمــــــــع و معمور باد                       ز مـــــــــــــــلــكت پراكندگي دور باد
دلت جمع (آرام ) و كشورت معمور (آباد)باد. ( مرتب)
به روي بخت زديده به چهر عمر به گردون               گهي چو اشك نشستم گهي چو رنگ پريدم
مانند اشك به روي بخت نشستم / مانند رنگ از چهره ي عمر پريدم
اگر زخلق ملامت و گر زكرده ندامت                كشيدم از تو كشيدم ، شنيدم از تو شنيدم
ملامت را از تو شنيدم و ندامت را به خاطر تو كشيدم. ( نامرتب)
حسن تعليل
      تعليل ؛ يعني ، دليل آوردن و بيان علت . آوردن دليل منطقي و طبيعي مورد پذيرش عقل بشر است و منطق و تجربه از ويژگي هاي علوم تجربي است اما آنچه ادبيات را زيبا و دلنشين ساخته است استفاده از موارد غير منطقي اما زيباست . بنابرين چنانچه براي موضوعي دليلي غير منطقي اما زيبا ذكر كنيم از حسن تعليل بهره گرفته ايم ؛يعني اگر علت ديده نشدن قله هاي بلند را ترس از چشم زخم بشر بدانيم از حسن تعليل استفاده كرده ايم:
تا چشـــــــم بــــــــــــشر نبيندت روي                          بنهفته به ابــــــــر چهــــــــــر دلبند – بهار
عجب نيست از خاك اگر گل شكفت                           كه چندين گل اندام در خاك خفت – سعدي
به اين دليل از خاك گل مي رويد زيرا گلرخان بسياري را در خود جاي داده است.
از آن مرد دانـــــــــــا دهان دوخته است               كه بيند كه شمع از زبان سو خته است – سعدي
علت خاموشي و كم حرفي دانايان سو خته شدن زبان شمع است ؟
گويند روي ســـــرخ تو سعدي كه زردكرد؟           اكسيـــــــــــر عشق بر مسم افتاد و زر شدم
علت شهرت و ارزش سعدي در تجارب و سفرها و درس بسيار نيست ، از تاثير كيمياي عشق است
در وداع شب همانـــــــــــا خون گريست                 روي خون آلود از آن بنمود صبح – خاقاني
علت سرخي فلق و صبح اين است كه هنگام خداحافظي با شب خون گريه كرده است؟
خميده پشت از آن گشتندپيران جهان ديده              كه اندر خاك مي جويند ايام جواني را
چون جامه ها به وقت مصيبت سيه كنند                   من موي از مصيبت پيري كنم سياه
به اين دليل موهاي سفيد پيري را سياه مي كنم زيرا در غم از دست دادن جواني مصيبت زده ام.
تويي بهانه ي آن ابـــــــــرها كه مي گريند               بيا كه صاف شود آن هواي باراني
دل گرمي و دل سردي ما بود كه گاهي                    مرداد مه و گاه دي اش نام نهادند
علت نام گذاري مرداد ماه و دي ماه دل گرمي و دل سردي شاعر است. همچنين بين دل گرمي و مرداد ماه / دل سردي و دي ماه لف و نشر مرتب ساخته است.
آتش عشق است كاندر ني فتاد                 جوشش عشق است كاندر مي فتاد – مولانا
علت فرياد ني و دليل جوشش مي عشق است .
اسلوب معادله
            در اين آرايه شاعر مصراع دوم را براي مصراع اول معادله قرار مي دهد ؛ همانطوري كه در معادله ي رياضي بين دو طرف معادله تساوي قرار مي گيرد ، در اسلوب معادله نيز مي توان بين دو مصراع حالت تساوي برقرار كرد .
آدمي پير چو گشت حرص جوان مي گردد                 خواب در وقت سحر گاه گران مي گردد
 حرص در دوره ي پيري بيشتر و شيرين تر مي گردد  همانطوريكه (=) خواب هنگام صبح سنگين تر و شيرين تر مي گردد.
همانطور كه ديده مي شود در اسلوب معادله نوعي تشبيه نيز ديده مي شود چنانكه حرص را به خواب صبح گاهي تشبيه كرده است.
به اين مثالها دقت كنيد:
دود اگر بالا نشيند كسر شا ن شعله نيست              جاي چشم ابرو نگيرد گر چه او بالاتر است
بي كمالي هاي انسان از سخن پيدا شود                  پسته ي بي مغز چون لب وا كند رسوا شود
عشق چون آيد برد هوش و دل فرزانه را                  دزد دانــــــــا مي كشد اول چراغ خانه را
عيب پاكان زود بر مردم هويدا مي شود                   موي اندر شير خالص زود پيدا مي شود
نبــــــايد سخن گفـــــــــت نا ساخته                       نشايــــــــــد بريــــــــــدن نينداختــــــه
محرم اين هوش جز بي هوش نيست                     مر زبان را مشتري جز گوش نيست
چنانچه در بين مصراع هاي ابيات بالا علامت تساوي يا واژه ي( همانطوريكه) را بگذاريم مفهوم اسلوب معادله آشكار تر مي شود.
[ جمعه یکم شهریور 1392 ] [ 10:19 بعد از ظهر ] [ ] [ ]

[ یکشنبه بیست و سوم تیر 1392 ] [ 9:55 بعد از ظهر ] [ ] [ ]

[ یکشنبه بیست و سوم تیر 1392 ] [ 9:54 بعد از ظهر ] [ ] [ ]
[ سه شنبه چهارم تیر 1392 ] [ 8:54 بعد از ظهر ] [ ] [ ]
اطلاعيه ‌سازمان‌ سنجش‌ اموزش‌ کشور در باره‌ تاريخ‌، نحوه‌ پرينت ‌ کارت‌ و محل رفع نقص کارت شرکت در ا

ضمن‌ آرزوي‌ موفقيت‌ براي‌ كليه خواهران‌ و برادراني كه‌ درآزمون‌ سراسري‌ سال 1392 ثبت‌ نام‌ نموده‌ اند، بدين‌ وسيله‌ به‌اطلاع‌ مي‌رساند آزمون عمومي و اختصاصي داوطلبان گروه آزمايشي علوم رياضي و فني در صبح پنج شنبه 6/4/92، داوطلبان گروه آزمايشي هنر در بعدازظهر پنج شنبه 6/4/92، داوطلبان گروه آزمايشي علوم تجربي در صبح جمعه 7/4/92، داوطلبان گروه آزمايشي زبانهاي خارجي در بعدازظهر جمعه 7/4/92 و گروه آزمايشي علوم انساني در صبح شنبه 8/4/92 در 358 شهرستان و بخش مختلف كشور (به شرح جدول شماره 1) برگزار خواهد شد.‌كارتهاي‌ شركت در آزمون ‌ براي‌ كليه‌ داوطلبان‌  آزمون‌ سراسري‌سال 1392 از روز يكشنبه 2/4/92 لغايت روز چهارشنبه 5/4/92 براساس‌ مندرجات‌ بند « الف‌» اين‌ اطلاعيه‌ بر روي سايت سازمان سنجش آموزش كشور قرار مي‌گيرد و داوطلبان پس از پرينت كارت شركت در آزمون، در صورت وجودنقص احتمالي مي‌بايستي "مطابق بند «ب» اين اطلاعيه"   به حوزه هاي رفع نقص كارت مندرج در جدول شماره 2 مراجعه نمايند.
الف‌  ـ  نحوه‌ و زمان پرينت كارت شركت در آزمون
   كارتهاي‌ شركت در‌ آزمون‌ كليه‌ داوطلبان‌ گروههاي‌ آزمايشي‌ علوم‌ رياضي‌ وفني‌، علوم‌ تجربي‌، علوم‌انساني‌، هنروزبانهاي‌خارجي‌ از روز يكشنبه 2/4/1392 لغايت روز چهارشنبه 5/4/92 براي مشاهده و پرينت بر روي سايت سازمان سنجش آموزش كشور به نشاني www.sanjesh.org قرار خواهد گرفت. لذا كليه‌ داوطلبان‌ متقاضي شركت‌ ‌ در آزمون‌، براي پرينت كارت شركت در آزمون بايد در تاريخ تعيين شده به شرح فوق به سايت اينترنتي سازمان مراجعه نموده و با وارد نمودن اطلاعات مندرج بر روي كارت اعتباري ثبت نام خود و شماره شناسنامه و يا شماره پرونده و كد رهگيري و شماره شناسنامه يك نسخه پرينت از كارت شركت در آزمون تهيه نمايند.بديهي است داوطلباني كه در 2 يا 3 گروه آزمايشي متقاضي شده‌اند بايد علاوه بر پرينت كارت شركت در آزمون گروه آزمايشي اصلي، برحسب مورد نسبت به پرينت كارت گروه  آزمايشي دوم و يا گروههاي آزمايشي دوم وسوم خود اقدام نمايند.بنابراين داوطلبان اين آزمون براي پرينت كارت شركت در آزمون بايد منحصراً به روش فوق اقدام و براساس تاريخ و آدرس تعيين شده بر روي كارت شركت در آزمون، به حوزه امتحاني مربوط مراجعه نمايند. بديهي است براي شركت در جلسه آزمون همراه داشتن پرينت كارت شركت در آزمون و هم چنين اصل كارت ملي و يا اصل شناسنامه عكسدار و ارائه آن الزامي است. لذا كليه داوطلبان بايد براي پرينت كارت شركت در آزمون  اقدام نمايند.
تذكر مهم : چنانچه داوطلبي به دليل در اختيار نداشتن اطلاعات كاربري مورد نياز، موفق به دريافت كارت شركت در آزمون خود نمي شودلازم است با همراه داشتن كارت ملي و يا شناسنامه عكسدار شخصاً  از روز دوشنبه مورخ 3/4/92 لغايت روز چهارشنبه مورخ 5/4/92 از ساعت 8:00 الي 12:00 و 14:00 الي 18:00 براساس جدول شماره 2 به باجه رفع‌نقص حوزه ذيربط مراجعه نمايد.
ب‌  ـ  محل‌ رفع نقص كارت شركت در آزمون 
   محل رفع نقص كارت شركت در ‌آزمون‌كليه‌داوطلبان‌گروههاي‌آزمايشي‌علوم‌رياضي‌وفني‌، علوم‌ تجربي‌، علوم‌انساني‌، هنر و زبانهاي ‌خارجي‌ برمبناي‌ شهرستان‌ محل‌ اقامت‌فعلي‌ آنان‌ كه‌ دربند 27 تقاضانامه‌ ثبت‌ نام‌، مشخص‌كرده‌اند به‌ شرح‌ جدول‌شماره‌ 1 و آدرس محل رفع نقص به شرح جدول شماره 2 مي‌باشد.
ج ـ درخصوص مندرجات كارت شركت در آزمون چنانچه مغايرتي مشاهده شد، داوطلبان لازم است به شرح زير اقدام نمايند.
1 ـ با توجه به اطلاعات مندرج بر روي كارت شركت در آزمون، چنانچه داوطلبان مغايرتي در اطلاعات مندرج در بندهاي  1، 3، 4‌، 7، 12‌، 13، 14، 15، 16، 17، 18 ، 19، 20، 21 و 23(شامل نام خانوادگي  و نام ، سال تولد، شماره شناسنامه‌، سال اخذ و نوع ديپلم، شماره ملي، سري وسريال شناسنامه ، محل تولد، شماره دانش آموزي، منطقه اخذ ديپلم،  سهميه، معدل كتبي نهايي ديپلم،  محل اخذ مدرك ماقبل ديپلم ، محل اخذ مدرك ديپلم،  سال و محل اخذ مدرك دوره پيش دانشگاهي، استفاده از بورسيه آموزگار، كارمندي، مدرك كارداني دانشجوي انصرافي، اتباع خارجي، مدرك كارشناسي و رشته‌هاي ويژه فرهنگيان ) كارت شركت در آزمون مشاهده نمودند، لازم است براي اصلاح مورد يا موارد مذكور در سايت سازمان و در قسمت ويرايش اطلاعات حداكثر تا تاريخ 10/4/92  مراجعه و از آن طريق نسبت به اصلاح موارد اقدام نمايند.
تبصره1 ـ  داوطلباني كه سال اخذ مدرك ديپلم آنان سال 1384 به بعد مي باشد چنانچه خواستار ويرايش اطلاعات مندرج در بندهاي 1، 3، 4، 7، 12، 13، 15، 16 و 18 كارت شركت در آزمون خود مي باشند باتوجه به اينكه در زمان ثبت نام اوليه نسبت به تاييد بندهاي فوق اقدام و كد سوابق تحصيلي دريافت نموده اند دراين مرحله هرگونه ويرايشي درخصوص اطلاعات فوق انجام دهند، اعمال ويرايش اطلاعات منوط به هماهنگي سازمان سنجش و تاييد مركز سنجش وزارت آموزش و پرورش محل اخذ مدرك ديپلم داوطلبان مي‌باشد.
تبصره2 ـ  داوطلباني كه سال اخذ مدرك ديپلم آنان سال 1383 و قبل از آن مي باشد، چنانچه خواستار ويرايش سال اخذ مدرك ديپلم (بند7) كارت شركت در آزمون خود به سال 1384 و بعد از آن مي باشد و در يكي از رشته هاي رياضي فيزيك، علوم تجربي، ادبيات و علوم انساني و علوم و معارف اسلامي ديپلم خود را اخذ نموده و يا به يكي از رشته هاي مذكور تغيير مي دهند مي بايستي كد پيگيري آموزش و پرورش را از سايت سازمان دريافت و آنرا در محل مربوط در صفحه ويرايش اطلاعات وارد نمايند و سپس نسبت به اصلاح سال اخذ مدرك ديپلم خود اقدام نمايند.
تبصره3 ـ  درصورت مشاهده هرگونه مشكل درخصوص نمرات آموزش وپرورش، اطلاعات سوابق تحصيلي، عدم ارسال آنها به سازمان سنجش، مشمول يا غير مشمول بودن لازم است حداكثر تا تاريخ 10/4/92 به منطقه آموزش وپرورش محل اخذ ديپلم خود مراجعه نمايد.
 ـ   داوطلبان درصورتي كه مغايرتي در اطلاعات مندرج در بندهاي 2، 6،  8، 9 و 10 (جنس، دين، زبان خارجي امتحاني، معلوليت و بهيار) كارت شركت در آزمون مشاهده نمودند ضروري است از روز دوشنبه 3/4/92 لغايت روز چهارشنبه 5/4/92 از ساعت 8:00 الي 12:00 و 14:00 الي 18:00 با به همراه داشتن كارت شناسايي معتبر (كارت ملي و يا شناسنامه عكسدار) شخصاَ به نماينده سازمان  سنجش مستقر در باجه رفع نقص حوزه مربوطه براساس جدول شماره 2 مراجعه نمايند.
2 ـ چنانچه سهميه درخواستي داوطلبي غير از سهميه مناطق مي‌باشد و در بند 17 كارت شركت در آزمون سهميه مناطق درج گرديده است لازم است به ترتيب ذيل  عمل نمايند:
1 ـ 2 ـ كليه داوطلبان متقاضي استفاده از سهميه هاي بنياد شهيد و امور ايثارگران براي اعلام مغايرت حداكثر تا تاريخ 10/4/92 از طريق سايت سازمان سنجش به قسمت ويرايش اطلاعات مراجعه و اطلاعات خواسته شده را تكميل نمايند . اطلاعات دريافتي به بنياد شهيد و امور ايثارگران ارسال مي گرددو در صورت تاييد سهميه توسط ارگان مربوط، لازم است اطلاعات حداكثر تا تاريخ 18/4/92 در اختيار سازمان سنجش قرار داده شود، پس از آن سهميه درخواستي داوطلبان اعمال مي گردد. در غيراينصورت با سهميه مناطق گزينش خواهند شد و هيچگونه اعتراضي قابل قبول نمي‌باشد.
2 ـ 2 ـ ساير داوطلبان متقاضي استفاده از سهميه (بجز داوطلبان مندرج در بند 1 ـ 2 فوق) براي روشن شدن وضعيت سهميه خود به ارگان مربوط (ستاد مشترك سپاه پاسداران، وزارت جهاد كشاورزي، ستاد نيروهاي مسلح) مراجعه نمايند. بديهي است درصورت تاييد سهميه، لازم است اطلاعات  ايندسته از داوطلبان از طريق ارگان مربوط حداكثر تا تاريخ 18/4/92 در اختيار سازمان سنجش آموزش كشور قرار داده شود و پس از آن سهميه در خواستي داوطلبان اعمال مي گردد در غير اينصورت با سهميه مناطق گزينش خواهند شد و هيچگونه اعتراضي قابل قبول نمي‌باشد.
3 ـ چنانچه كارت شركت در آزمون داوطلب  داراي اشكالاتي از جمله، فاقد مهر بودن عكس، واضح نبودن عكس و . . . مي باشد ضروري است  از روز دوشنبه 3/4/92 الي روز چهارشنبه مورخ5/4/92 از ساعت 8 الي 12 و 14 الي 18 با بهمراه داشتن 2 قطعه عكس 4 ´ 3، كارت ملي يا شناسنامه عكسدار شخصاَ به نماينده سازمان سنجش مستقر در باجه رفع نقص‌حوزه مربوطه براساس جدول شماره 2  مراجعه نمايندوموضوع را دنبال نموده تا مشكل برطرف گردد.
4 ـ چنانچه شماره داوطلب مندرج بر روي كارت شركت در آزمون چه به صورت عددي و يا به صورت حروف ناخوانا مي باشد  ضروري است از روز دوشنبه 3/4/92 الي روز چهارشنبه مورخ 5/4/92 از ساعت 8:00 الي 12:00 و 14:00 الي 18:00 شخصاَ به نماينده سازمان سنجش مستقر در باجه رفع نقص حوزه مربوط براساس جدول شماره 2  مراجعه نمايند وموضوع را دنبال نموده تا مشكل برطرف گردد.
5 ـ دفترچه راهنماي شركت در آزمون  در قسمت  «دسترسي سريع » با عنوان  «دريافت فايل» از سايت اين سازمان قابل دريافت مي باشد. ضمناً رشته‌هاي داراي شرايط خاص كه به روش متمركز دانشجو مي پذيرند نيز به طور جداگانه از روز يكشنبه مورخ 2/4/92 بر روي سايت سازمان قرارداده مي‌شود. تا داوطلبان اينگونه رشته‌ها، در صورت واجد شرايط بودن و  علاقه مند بودن براساس ضوابط مربوط حداكثر تا 15/4/92 نسبت به انتخاب رشته محلهاي گروه آزمايشي مربوط كه گزينش آنها به روش متمركز و يا شرايط خاص صورت مي‌گيرد اقدام و در فرم مربوط مشخص نمايند.
6 ـ  آن دسته از داوطلباني كه در زمان ثبت نام آزمون موفق به اعمال بند موسسات غيرانتفاعي و دانشگاه پيام نور نشده اند، با پرداخت مبلغ 58000 (پنجاه و هشت هزار) ريال بصورت الكترونيكي به وسيله كارتهاي عضو شبكه بانكي شتاب از طريق سايت سازمان سنجش و در قسمت ويرايش اطلاعات نسبت به علامت‌گذاري بند فوق از تاريخ 3/4/92 لغايت 10/4/92 اقدام نمايند.
7- داوطلبان علاقه‌مند به رشته هاي تحصيلي داراي شرايط خاص آزمون سراسري مي بايست براساس اطلاعيه‌اي كه در اين خصوص در سايت اين سازمان و همچنين هفته نامه پيك سنجش مورخ 3/4/92 درج مي‌گردد از تاريخ 3/4/92 لغايت 15/4/92 به صورت اينترنتي علاقه‌مندي خود را اعلام نمايد.
8- آن دسته از داوطلبان علاقه‌مند به انتخاب رشته‌هاي تحصيلي مراكز و واحدهاي دانشگاه آزاد اسلامي مي‌بايست پس از اعلام نتيجه اوليه آزمون سراسري و دريافت كارنامه براي انتخاب رشته به سايت مركز آزمون دانشگاه آزاد اسلامي مراجعه نمايند.
د ـ  تذكرهاي‌ مهم‌
1 ـ در زمان حضور در جلسه آزمون، همراه داشتن پرينت كارت  شركت در آزمون، اصل كارت ملي و يا اصل شناسنامه عكسدار  الزامي است .
2 ـ   درِحوزه هاي امتحاني صبحها راس‌ ساعت‌ 7:00 (هفت) صبح و بعداز ظهرها راس ساعت 14:30(دو و نيم بعدازظهر)  بسته خواهد شد و شروع فرآيند آزمون صبح ها راس‌ ساعت‌ 7:30 (هفت و سي دقيقه) و  بعد از ظهرها راس ساعت  15:00 (سه) آغاز مي گردد. لذا از ورود داوطلبان پس از بسته شدن درِ سالنهاي امتحاني به حوزه امتحاني ممانعت بعمل خواهد آمد.
3 ـ  هر داوطلب براي حضور در جلسه آزمون علاوه بر پرينت كارت شركت در آزمون گروه آزمايشي مربوط‌، لازم است اصل كارت ملي و يا اصل شناسنامه عكسدار، چند مداد سياه نرم پررنگ، مدادتراش، مداد پاكن و يك سنجاق و يا سوزن به همراه داشته‌ باشد.
4 ـ داوطلبان بايد از آوردن وسايل اضافي از جمله كيف دستي ، ساك دستي، پيجر، تلفن همراه، تبلت، جزوه، كتاب، ماشين حساب، هرگونه نت و يادداشت  و نظاير آن و همچنين وسايل شخصي به جلسه آزمون اكيداً خودداري نمايند. بديهي است كه به همراه داشتن هر كدام از وسايل مندرج در اين بند به عنوان تقلب و تخلف تلقي و با داوطلبان ذيربط براساس قانون رسيدگي به تخلفات و جرايم در آزمونهاي سراسري كه بخشي از آن در بند «هـ» آمده است، رفتار خواهد شد.
5ـ براي‌ آن‌ دسته‌ از داوطلبان‌ متقاضي شركت در آزمون گروههاي‌ آزمايشي‌ علوم‌ رياضي‌ و فني‌، علوم‌ تجربي‌، علوم‌ انساني‌ و زبانهاي‌خارجي‌ كه‌علاقه‌مندي‌ خود را براي‌ شركت‌ در آزمون‌ گروه‌ آزمايشي‌ هنر باگذاشتن‌ علامت‌ در رديف‌ 44 تقاضانامه‌ ‌ اعلام‌ داشته‌اند، كارت‌ شركت در آزمون‌ گروه هنر نيز جداگانه‌ صادر گرديده‌ است‌. اين‌ دسته ‌از داوطلبان‌ لازم‌ است‌ پرينت كارت‌ شركت در آزمون گروه‌ هنر را نيز علاوه‌ بر پرينت كارت‌ شركت در آزمون ‌گروه‌آزمايشي‌ مربوط‌ از طريق سايت سازمان سنجش آموزش كشور ‌ دريافت ‌دارند. به عبارت ديگر  براي‌ اين‌ قبيل‌ داوطلبان‌ دو كارت‌ شركت در آزمون‌ صادرشده‌ است‌ كه‌ لازم‌ است‌ پرينت هر دوكارت‌ شركت در آزمون را از طريق سايت سازمان سنجش آموزش كشور ‌دريافت‌ نمايند.
6ـ براي‌ آن دسته‌ از داوطلبان‌ متقاضي شركت در آزمون گروههاي‌ آزمايشي‌ علوم‌ رياضي‌ و فني‌، علوم‌ تجربي‌، علوم‌ انساني‌ و هنر كه‌علاقه‌مندي‌ خود را براي‌ شركت‌ در آزمون‌ گروه‌ آزمايشي‌ زبانهاي‌ خارجي‌ نيز با گذاشتن‌ علامت‌ در رديف‌ 45 تقاضانامه‌ مشخص‌ كرده‌اند، كارت‌ شركت در آزمون گروه  زبانهاي‌ خارجي‌ نيز صادر گرديده‌ است‌. اين‌ دسته‌ از داوطلبان‌ لازم‌ است‌ پرينت كارت‌ شركت در آزمون گروه‌ آزمايشي‌ زبانهاي‌ خارجي‌ را نيز علاوه‌ بر كارت‌ پرينت گروه‌ آزمايشي‌ مربوط‌ از طريق سايت سازمان سنجش آموزش كشور دريافت‌ دارند. به‌ عبارت ديگر براي‌ اين‌ قبيل‌ از داوطلبان‌ دو كارت‌ شركت در آزمون صادر شده‌ است‌ كه‌ لازم‌است‌ پرينت هر دو كارت‌ شركت در آزمون را ازطريق سايت سازمان سنجش آموزش كشور دريافت‌ نمايند.
7ـ براي‌ آندسته‌ از داوطلبان‌ متقاضي شركت در آزمون گروههاي‌ آزمايشي‌ علوم‌ رياضي‌ و فني‌، علوم‌ تجربي‌ و علوم‌ انساني‌ كه‌علاقه‌مندي‌ خود را براي‌ شركت‌ در گروه‌ هنر و همچنين‌ گروه‌ زبانهاي‌ خارجي‌ با علامتگذاري‌ در رديفهاي‌ 44 و 45 تقاضانامه‌ مشخص‌ كرده‌اند، سه‌ كارت‌ شركت در آزمون (يك‌ كارت‌ مربوط‌ به‌ گروه‌ آزمايشي‌ اصلي‌ علوم‌ رياضي‌ و فني‌يا علوم‌ تجربي‌ و يا علوم‌ انساني‌ و دو كارت‌ ديگر به‌ ترتيب‌ براي‌ گروه‌ هنر و زبانهاي‌ خارجي‌) صادر شده‌ است‌. اين‌ قبيل‌ ازداوطلبان‌ بايد  پرينت هر سه‌ كارت‌ شركت در آزمون را ازطريق سايت سازمان سنجش آموزش كشور ‌ دريافت‌ دارند.
8 ـ داوطلبان داراي ديپلم كامل بهياري و آن دسته از بهياران شاغل كه در آزمون سراسري سال 1392 در گروه آزمايشي علوم تجربي ثبت نام نموده‌اند علاوه بر پاسخگويي به دروس عمومي و اختصاصي گروه آزمايشي مربوط، بايستي به دروس اختصاصي بهياري نيز كه در دفترچه شماره 3 درج گرديده، پاسخ دهند. بهياران شاغل بر روي كارت شركت در آزمون در قسمت بهياري، كلمه «بلي» مشخص شده است.
9ـ به‌ داوطلبان‌ نظام‌ جديد آموزش‌ متوسطه‌ گروه‌ آزمايشي‌ علوم‌ انساني‌ كه‌ عنوان‌ ديپلم و گواهينامه‌ دوره‌ پيش‌ دانشگاهي‌ نظام‌جديد آنان‌ علوم‌ و معارف‌ اسلامي‌ (كد 18) مي‌باشد و باتوجه‌ به‌ ضوابط‌، لازم‌ است‌ علاوه‌ بر دروس‌ اختصاصي‌ گروه‌ مذكــور، درس ‌اصول، عقايد و فقه‌ را نيز امتحان‌ دهند توصيه‌ اكيد مي‌شود كه‌ به‌ مندرجات‌ دفترچه‌ راهنما كه‌ بهمراه‌ كارت‌ شركت در آزمون ازطريق سايت سازمان سنجش آموزش كشور قابل دريافت‌ و پرينت مي‌باشد توجه‌ نمايند. وضعيت‌ چنين‌ داوطلباني‌ كه‌ با توجه‌ به‌ ضوابط‌ (از لحاظ‌ نوع‌ گواهينامه‌ دوره‌ پيش‌ دانشگاهي‌)، لازم ‌است‌ درس‌ اصول‌، عقايد و فقه‌ را امتحان‌ دهند دقيقاً در دفترچه‌ راهنماي‌ شركت‌ در آزمون‌ مشخص‌ شده‌ است‌.
10 ـ  براي‌ آن‌ دسته‌ از داوطلباني‌ كه‌ يكي‌ از بندهاي‌ 1يا2 يا 3 يا 4 و يا 5 رديف‌22 (بند معلوليت) تقاضانامه‌ ثبت‌ نام‌ را علامتگذاري‌ نموده‌ و مدرك‌ مورد تاييد از سازمان بهزيستي را نيز در زمان ثبت نام براي سازمان سنجش ارسال نموده اند در مقابل‌ عنوان‌ معلوليت‌ در كارت‌ شركت در آزمون، نوع‌ معلوليت‌ درج‌ شده‌ است‌. چنانچه‌ داوطلبي‌ يكي‌ از بندهاي‌ مذكور را علامتگذاري‌ و مدرك ‌مورد تاييد را نيز ارسال نموده ولي‌ در كارت‌ شركت در آزمون وي عنوان معلوليت مشخص‌ نشده‌، لازم‌ است‌ با به همراه داشتن گواهي معلوليت مراتب‌ را سريعاً به‌ نماينده ‌سازمان‌ سنجش‌ آموزش‌ كشور مستقر در واحد رفع‌ نقص‌  براساس جدول شماره 2 اطلاع‌ دهد تا قبل‌ از برگزاري‌ آزمون‌ وضعيت‌ وي‌ مشخص‌ گردد.
11 ـ داوطلبان‌ مشمول‌ هريك‌ از بندهاي 3 و 4 مندرج در بند (ج) و همچنين بند 10 مندرج در بند (د) فوق  لازم‌ است‌ قبل‌ از برگزاري‌ آزمون‌ با مراجعه به باجه رفع نقص براساس جدول شماره 2 اطلاعيه وضعيت‌ خود رامشخص‌كرده ‌باشند، بديهي‌ است‌ در حين‌ اجراي‌ آزمون‌ و بعد از آن‌ اقدامي‌ انجام‌ نخواهد شد.
12 ـ  از آنجا كه‌ براساس‌ ضوابط‌ آزمون‌ سراسري‌ سال 1392 منحصراً آن‌ دسته‌ از داوطلبان‌ نظام‌ جديد آموزش‌ متوسطه‌ كه‌ داراي‌مدرك‌ پيش‌ دانشگاهي‌ بوده‌ و يا دانش‌ آموز دوره‌ پيش‌ دانشگاهي‌ مي‌باشند، مجاز به‌ ثبت‌ نام‌ و شركت‌ در آزمون‌ سراسري ‌بوده‌اند، بنابراين‌ آن‌ دسته‌ از داوطلبان‌ نظام‌ جديد آموزش‌ متوسطه‌ كه‌ به‌ دوره‌ پيش‌ دانشگاهي‌ راه‌ نيافته‌اند، مجاز به‌ شركت‌ در آزمون‌ سراسري‌ سال 1392 نمي‌باشند و بديهي‌ است‌ در صورت‌ شركت‌ در آزمون‌ از گزينش‌ نهايي‌ حذف‌ خواهند شد.
13 ـ نكاتي مهم در خصوص دفترچه‌هاي سوال گروههاي آزمايشي پنج‌گانه و شخصي‌سازي آنها:
در آزمون سراسري سال 1392 به هر داوطلب در كليه گروههاي آزمايشي يك پاسخنامه و 2 دفترچه سوال ( آزمون عمومي«دفترچه شماره 1» و آزمون اختصاصي «دفترچه شماره 2») داده مي‌شود. داوطلبان داراي ديپلم بهياري و يا شاغل بهيار در گروه آزمايشي علوم تجربي و داوطلبان داراي ديپلم و مدرك پيش‌دانشگاهي علوم و معارف اسلامي در گروه آزمايشي علوم انساني علاوه بر پاسخگويي به سوالات دفترچه‌هاي عمومي(دفترچه شماره 1) و اختصاصي (دفترچه شماره 2) مي‌بايست به سوالات دفترچه اختصاصي  شماره 3 نيز پاسخ دهند. داوطلبان در كليه گروههاي آزمايشي مي‌بايست پاسخ سوالات دفترچه‌هاي عمومي و اختصاصي را در همان يك برگ پاسخنامه تحويل شده علامتگذاري نمايند.
 كليه سؤالات آزمون عمومي (دفترچه شماره 1) و اختصاصي (دفترچه شماره 2) داوطلبان در هر يك از پنج گروه آزمايشي، شخصي‌سازي شده و شماره داوطلبي، نام خانوادگي و نام هر داوطلب بر روي جلد دفترچه آزمون وي درج گرديده است. اين دفترچه‌ها داراي تنوع بوده و در انواع A، B، C و D تقسيم مي‌گردند. پاسخنامه و دفترچه آزمون عمومي(دفترچه شماره 1) داوطلبان كليه گروههاي آزمايشي در يك بسته‌نايلوني و هر يك از دفترچه‌هاي آزمون اختصاصي (دفترچه‌هاي شماره 2 و 3) نيز در بسته‌هاي نايلوني جداگانه تحويل داوطلبان خواهد شد. لازم به توضيح است كه دفترچه‌ مربوط به داوطلبان اقليتهاي ديني و يا متقاضي زبان غيرانگليسي در كليه گروه‌هاي آزمايشي در دروس عمومي، دفترچه مربوط به زبان تخصصي آلماني و فرانسه در گروه آزمايشي زبان‌هاي خارجي و دفترچه‌هاي شماره 3 در گروه آزمايشي علوم تجربي (سؤالات درس بهياري) و در گروه آزمايشي علوم انساني (سؤالات درس اصول عقايد و فقه) نيز شخصي‌سازي شده و مشخصات داوطلبان بر روي جلد دفترچه درج گرديده است.   
هـ ـ   قانون رسيدگي به تخلفات و جرايم در آزمونهاي سراسري
ماده 5 ـ  تخلفات وجرايم در اين قانون مشتمل بر موارد زير است:
الف ـ  ارتكاب هرگونه عملي كه موجب بي‌نظمي در برگزاري آزمون گردد يا همراه داشتن هرگونه وسيله غيرمجاز از قبيل وسايل ارتباط الكترونيكي و دستگاههاي حافظه‌دار.
ب ـ  ارتكاب هرگونه عمل خلاف مقررات كه آزمون داوطلب را از نظر علمي خدشه دار سازد از قبيل :
1 ـ  ارائه مدرك يا گواهي مجعول يا تصوير گواهي مجعول براي شركت در آزمون.
2 ـ  تباني با داوطلبان يا افراد خارج از حوزه امتحاني يا دست‌اندركاران آزمون از قبيل عوامل اجرايي و طراحان سوال براي تخلف در آزمون.
3 ـ  ثبت‌نام در آزمون با هويت مجعول يا شركت در جلسه آزمون به جاي داوطلب اصلي.
ج ـ  استفاده از هرگونه وسيله غيرمجاز از قبيل وسايل ارتباط الكترونيكي و دستگاههاي حافظه‌دار.
د ـ  كمك به داوطلب خارج از ضوابط برگزاري آزمون جهت پاسخ به سوالات.
هـ ـ  دسترسي غيرمجاز به اطلاعات مربوط به داوطلبان يا استفاده غيرمجاز از آنها.
و ـ  هرگونه تغيير غيرمجاز سوالات، اوراق و پاسخنامه‌هاي داوطلبان يا ساير مدارك و دفاتر مربوط به آزمون.
ز ـ افشاي سوالات آزمون يا تلاش در جهت دستيابي و افشاي آن يا شركت يا معاونت در اين امر قبل يا حين برگزاري آزمون به هر نحو.
ح ـ  خريد يا فروش سوالات آزمون يا پاسخ آنها يا شركت يا معاونت در اين امر قبل يا حين برگزاري آزمون اعم از اينكه سوالات يا پاسخ آنها واقعي يا غيرواقعي باشد.
ماده 6 ـ  هيأت‌هاي رسيدگي به تخلفات، صلاحيت صدور حكم به مجازاتهاي زير را درباره متخلفان دارند:
الف ـ  در مورد مشمولان بند (الف) ماده (5): اخطار كتبي با درج در پرونده داوطلب و اعلام به مراجع ذيربط يا محروميت از گزينش در آزمون همان سال.
ب ـ  در مورد مشمولان بند (ب) يا بند (ج) ماده (5): محروميت از گزينش علمي در آزمون همان سال و ابطال قبولي داوطلب در همان سال و محروميت از شركت در آزمون از يك تا ده سال بعد.
تبصره ـ  آراء هيأت‌هاي بدوي جز در مورد مشمولان بند (الف) ماده (6) اين قانون قابل تجديد نظر خواهي در هيأت تجديد نظر رسيدگي به تخلفات در آزمون‌ها مي‌باشد.
ماده 7 ـ  در مورد مشمولان بندهاي (د)، (هـ)، (و) (ز) و (ح) ماده (5) هيأت‌هاي رسيدگي متهم را براي رسيدگي و اعمال جزاي نقدي از ده ميليون (10.000.000) ريا ل تا يك ميليارد (1.000.000.000) ريال يا حبس از يك تا پنج سال يا هر دو مجازات به محاكم دادگستري معرفي مي‌نمايند.
ماده 8 ـ ارتكاب هر يك از اعمال موضوع ماده (5) چنانچه در قالب عضويت در يك گروه يا شبكه باشد موجب تشديد مجازات مي‌شود و تشكيل دهنده و سركرده گروه يا شبكه به حداكثر مجازات محكوم مي‌گردد. مجازات هر يك از اعضاء كه در ارتكاب تخلفات و جرايم فوق دخالتي نداشته باشند حسب مورد حداقل مجازات ذكر شده براي مرتكب مي‌باشد.
ماده 9 ـ  رسيدگي در هيأت‌هاي رسيدگي به تخلفات در آزمون‌ها مانع از رسيدگي برابر ساير قوانين جزايي يا رسيدگي در هيأت‌هاي رسيدگي به تخلفات اداري يا هيأت‌هاي انتظامي اعضاي هيأت علمي يا كميته‌هاي انضباطي دانشجويان نيست و مرتكب علاوه بر مجازات مندرج در مواد (6) و (7) اين قانون به مجازات مقرر در ساير قوانين و مقررات محكوم مي‌گردد.
ماده 10 ـ  در صورت محكوميت قطعي فردي به يكي از مجازاتهاي مندرج در اين قانون، به استثناي مجازات مندرج در بند (الف) ماده (6)، هيات رسيدگي به تخلفات در آزمون‌ها، قبولي وي در آزمون را ابطال مي‌نمايد. در اين صورت موسسه آموزشي مربوط از صدور و اعطاي هرگونه گواهي يا مدرك به وي خودداري خواهد نمود و چنانچه گواهي فارغ‌التحصيلي به وي اعطاء شده باشد وزارت علوم، تحقيقات و فناوري يا وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي يا وزارت آموزش و پرورش يا دانشگاه آزاد اسلامي ملزم به ابطال آن گواهي مي‌باشند.
ماده 11 ـ  چنانچه با بررسي‌هاي فني و علمي، بين نمرات و رتبه اكتسابي داوطلبي و سوابق تحصيلي وي مغايرتهاي غيرمتعارف مشهود و اساسي از قبيل عدم تطابق معدل ديپلم و دوره پيش‌دانشگاهي با رتبه و نمره اكتسابي در آزمون وجود داشته باشد، با تأييد هيأت‌هاي بدوي رسيدگي به تخلفات در آزمون‌ها از داوطلب در يك يا چند درس عمومي و اختصاصي امتحان مجدد به عمل مي‌آيد. تعيين وضعيت نهايي آزمون اين داوطلب، بر اساس نتايج حاصل از امتحان مجدد بر عهده هيأت بدوي مي‌باشد.
ماده 12 ـ  هر موسسه يا آموزشگاه علمي و آموزشي كه براي افزايش آمادگي داوطلبان شركت در آزمون‌هاي مورد بحث اين قانون فعاليت مي‌كند چنانچه در تخلفات ماده (5) مشاركت داشته باشد مجوز تاسيس آن لغو مي‌شود و مديران مسوول آنها علاوه بر محروميت دائمي از تاسيس و اداره اين گونه مراكز به مجازات‌هاي پيش‌بيني شده در اين قانون و ساير قوانين محكوم مي‌شوند و چنانچه موسسه يا آموزشگاه فاقد مجوز باشد مجازات مديران مسوول آنها حداكثر مجازات مندرج در ماده (6) مي‌باشد.
تبصره ـ  در مورد آموزشگاههايي كه فاقد مجوز باشند علاوه بر اقدام مراجع قانوني ذيربط مدعي‌العلوم نيز مي‌تواند راساً نسبت به اعلام جرم و پيگيري تخلفات آنان اقدام نمايد.
     درخاتمه‌ اضافه‌ مي‌ نمايد كه‌ واحد پاسخگويي‌ غيرحضوري‌ آزمون‌ سراسري‌ سال 1392 براي‌ كليه‌ داوطلبان‌ همه‌ روزه‌ بغیر از ایام تعطیل و در وقت اداری آماده‌ پاسخگويي‌ به‌ سوالات‌ مي‌ باشد . لذا داوطلبان‌ درصورت‌ نياز مي‌توانند با شماره‌ تلفنهاي‌  99 ـ 88923595-021 به‌ طور مستقيم‌ (واحد پاسخگويي‌ غيرحضوري‌آزمون‌ سراسري‌ سال‌  1392 با روابط‌ عمومي‌ سازمان‌ سنجش‌ آموزش‌ كشور) تماس‌ و يا با بخش پاسخگويي اينترنتي سازمان سنجش آموزش كشور به نشاني www.sanjesh.org در ميان بگذارند.

[ دوشنبه بیست و هفتم خرداد 1392 ] [ 10:26 بعد از ظهر ] [ ] [ ]
ریشه ی برخی از واژه های رایج ...

ریشه ی برخی از واژه های رایج ...

۱ - میزبان : میز ( مهمان ) + بان ( پسوند دارندگی)۱ = کسی که دارای مهمان است.

۲- گوسفند:  گو ( جانور اهلی ) + سپند ( مقدس، پاک ) = جانور اهلی پاک

*جز اول ( گو ) در واژه های گوساله و گاو نیز به کار رفته است.

۳ - میرزا : میر ( مخفف امیر ) + زا ( مخفف زاده) = امیر زاده

* این واژه ظاهراً از زمان تیموریان رواج یافته است در عهد قاجار هرگاه پیش از نام افراد ذکر می شد به معنای  « آقا » بود مانند: میرزا جعفر و اگر بعد از نام اشخاص می آمد دلیل بر شاهزادگی بود.مانند: محمدعلی میرزا- احمد میرزا

 

۴ - کدبانو: کد ( خانه) + بانو = بانوی خانه

۵- آسمان:  آس( سنگ مدور) + مان(پسوند شباهت)= فضای شبیه سنگ آس

* این تشبیه به این دلیل است که به زعم قدما آسمان مدور همچون سنگ بزرگ آسیاب است که  بر فراز زمین در حال چرخش است.جزء اول این واژه را می توان در واژه های آسیاب و خراس نیز مشاهده کرد.

 

۶ - کهکشان: که ( کاه) + کش (بن مضارع کشیدن)+ ان = جایی که کاه کشیده شده است.

*این وجه تسمیه به این سبب است که درخشش ستاره های ریز و درشت کهکشان که همچون خطی درشت بر آسمان است گویی راهی است که بر اثر نقل و انتقال کاه مشخص و نمایان شده است.

 

۷- زمین: زم(سرد) + ین( پسوندنسبی)= سرد شده.

* زمین در آغاز آفرینش گوی آتشینی از گدازه ها بود که در پی چند میلیون سال بارش باران به سردی و خشکی گرایید. جز اول این واژه را می توان در کلماتی چون؛ زمهریر(باد سرد)، زمستان نیز مشاهده کرد.

۸- البرز : هر( کوه) + برز( بلند) = کوه بلند

۹-  بیستون: این واژه در اصل بغستان به معنای محل پرستش خدا بود که تشکیل یافته از دو جزء بغ( خدا) + ستان ( پسوند مکان) می باشد و در سیر تحول واجی ابتدا به بیستان(یای مکسور) و سپس به بیستون (یای مفتوح)و سرانجام به بیستون تغییر یافت.

* ظاهراً چون ایرانیان کوه ها و اماکن بلند را برای مناجات مناسب می دیدند این کوه بلند را جایگاه نیایش خدا نامیدند۲

 

۱۰- دبستان : دب( خط) + ستان( پسوند مکان ) = محل آموزش خط و کتابت

* جزء اول این واژه در اصل مشتق از کلمه   dipi  است که در فارسی باستان به معنای خط می باشد. این واژه که به شکل « دیپ » در کتیبه های هخامنشی آمده است در حقیقت یادگاری از زبان سومر می باشد که به صورت dub  به معنای لوح و خط بود. بعدها این کلمه به زبان اکدی وارد شد و به صورت  duppu  و tuppu  ملفوظ و مکتوب شد. سپس با ورود به زبان آرامی به شکل  dup  درآمد و وقتی به زبان فارسی باستان آمد به شکل های مختلف: دب ، دیب ، دیو تغییر یافت و ما امروزه این صورت ها را می توانیم در کلماتی چون: دبیر ، دیباچه ، دیبا و دیوان ببینیم.۳

 ۱۱-  دشوار: دش( ضد) + خوار( ضد آسان) = ضد آسان

*جزء اول این واژه را به صورت دش و دژ در واژهایی چون؛ دشنام ، دشمن و دژخیم می توان دید.

۱۲- تابستان: تاب( بن مضارع تابیدن) + ستان (پسوند)

۱۳- کوچه: کوی( محله) + چه ( پسوند تصغیر)

۱۴ -داوطلب: داو( هر دست بازی نرد ) + طلب( بن مضارع طلبیدن) =  کسی که خواستار بازی کردن بازی نرد باشد. این کلمه بعدها عمومیت یافت.

[ یکشنبه نوزدهم خرداد 1392 ] [ 9:13 قبل از ظهر ] [ ] [ ]

[ جمعه سوم خرداد 1392 ] [ 9:34 قبل از ظهر ] [ ] [ ]

[ پنجشنبه دوازدهم اردیبهشت 1392 ] [ 2:31 بعد از ظهر ] [ ] [ ]

سال ۹۲ را به عنوان «سال حماسه‌ی سیاسی و حماسه‌ی اقتصادی» نامگذاری میكنیم و امیدواریم به فضل پروردگار، حماسه‌ی اقتصادی و حماسه‌ی سیاسی در این سال به دست مردم عزیزمان و مسئولان دلسوز كشور تحقق پیدا كند. 

[ جمعه نهم فروردین 1392 ] [ 2:32 بعد از ظهر ] [ ] [ ]
در دلت نور امید ‘ در سرت شور بهار ، هر دم از غم آزاد ، خانه ات گرم از عشق، هر غروبت دل شاد


[ پنجشنبه هفدهم اسفند 1391 ] [ 8:17 بعد از ظهر ] [ ] [ ]
شرح دروس جدید فارسی عمومی پیش دانشگاهی
شرح معنی و نکات غزل بهار عمر-( برگرفته از سایت دبیرخانه زبان و ادبیات فارسی -شیراز)  

ای خرم از فروغ رخت لاله زار عمر باز­آ که ریخت بی گل رویت بهار عمر ای که پرتوی رویت باغ عمر مرا خرم نموده است بازگرد که بدون چهره ی زیبای تو عمر من زیبایی خود را از می دهد. فروغ رخ : استعاره مکنیه (رخ همانند خورشید فروغ دارد) - لاله زار عمر :تشبیه - گل روی: تشبیه - بهار عمر:استعاره مکنیه(عمر همچون درختی است که شکوفه دارد) ،برخی (شاخ نبات حافظ ،برزگر) آن را تشبیه گرفته اند، ولی وجه نخست ترجیح د ارد. از دیده گر سرشک چو باران چکد رواست کاندر غمت چو برق بشد روزگار عمر اگر مانند باران از غم دوری تو اشک ببارم سزاوار است؛ زیرا در غم هجران تو عمرم به سرعت گذشت. تشبیه روزگار عمر به برق - برق و باران: تناسب - دیده، سرشک و چکد: مراعات نظیر این یک دو دم که مهلت دیدار ممکن است دریاب کار ما که نه پیداست کار عمر این مدت کم عمر که فرصت دیدار ممکن است به ما توجّه کن که کار عمر معلوم نیست. یک دو دم:مجازاَ عمر کوتاه – کارعمر: استعاره مکنیه تاکی می صبوح و شکر خواب بامداد هشیار گرد هان که گذشت اختیار عمر تاکی سرگرم باده­ی صبحگاهی و خواب شیرین بامداد هستی؟ آگاه باش و هشیار گرد که امکان انتخاب خوب و بد زندگی از دست می رود . شکر خواب :حس آمیزی - می صبوح : شراب صبحگاهی – صبوح : 1- شراب و مانند آن که به صبح خورند2-پگاه صبح زود .در اینجا معنی اخیر مورد نظر است. دی در گذار بود ونظر سوی ما نکرد بیچاره دل که هیچ ندید از گذار عمر دیروز در حال گذشتن بود و توجهی به ما نکرد بیچاره دل که از گذشتن عمر (معشوق)هیچ بهره ای نبرد. گذار در مصراع اول ایهام دارد:1- به معنای گذشتن 2- به معنای معبر(معین) - گذار در مصراع اول و دوم جناس تام – عمر: ایهام (عمر ، معشوق) در هر طرف زخیل حوادث کمین گهی است زان رو عنان گسسته دواند سوار عمر از انبوه حوادث در هر طرف برای ما کمین­گاهی گسترده است بدین جهت عمر چون سواری مضطرب و سراسیمه می­تازد. تشبیه (حوادث به خیل و خیل حوادث به کمینگاه) - سوار عمر: تشبیه – واژه های عنان،سوار ،خیل: مراعات نظیر دارند – خیل: گله-گروه اسبان –کل بیت حسن تعلیل دارد. «عنان­گسسته» کنایه از سراسیمه ، به سرعت بی عمر زنده ام من و این بس عجب مدار روز فراق را که نهد در شمار عمر بدون معشوق که همچون عمر و زندگی من است زنده ام از این حالت تعجب مکن هیچ کس روزهای جدایی و هجران را عمر حساب نمی کند. عمر: استعاره از معشوق - کل بیت حسن تعلیل دارد. متناقض نما : بی عمر زنده­ام حافظ سخن بگوی که بر صفحه ی جهان این نقش ماند از قلمت یادگار عمر حافظ شعر بسرا زیرا اثری که در جهان از تو یادگار می ماند سخن و شعر توست . سخن مجاز از شعر - صفحه ی جهان: تشبیه - بین قلم، صفحه و نقش مراعات نظیر خود آزمایی : 1- کلمه « بهار » را در بیت نخست توضیح دهید . بهار در این بیت با توجه به فعل ریخت فقط معنی شکوفه می دهد و ارتباطی به فصل بهار ندارد. 2- دو تشبیه در این غزل پیدا کنید و ارکان آن را بنویسید. لاله زار عمر ( عمر مشبه – لاله زار مشبه به ) گل روی ( روی مشبه – گل مشبه به) 3- پیام بیت چهارم چیست ؟ توصیه به هوشیاری و مذمت غفلت و تأکید بر اغتنام فرصت 4- در باره ی ارتباط وازگانی کلمه ی « خیل » با دیگر واژه ها در بیت ششم توضیح دهید. خیل با عنان و سوار تناسب دارد. غزل سرود عشق : امام خمینی (قدس سره ) بهار آمد و گلزار نور باران شد چمن ز عشق رخ یار ، لاله افشان شد با آمدن فصل بهار گل های رنگارنگ گلستان را نورانی کرده است و چمنزار در اثر عشق محبوب ازلی (خداوند) پر از لاله و گل شده است. بهار،گلزار،چمن،لاله: مراعات نظیر - نور باران شدن : کنایه از با طراوت شدن ، زیبا شدن - واج آرایی صامت (ز) - مصراع دوم : تشخیص ، حسن تعلیل سرود عشق زمرغان بوستان بشنو جمال یار زگلبرگ سبز ، تابان شد «گوش کن پرندگان باغ سرود عشق سر می­دهند و گلبرگ زیبایی معشوق را به روشنی می­نماید. » بوستان وگلبرگ سبز تناسب دارند ندا به ساقی سرمست گل عذار رسید که طرف دشت چو رخسار سرخ مستان شد به ساقی سرمست زیبارو (واسطه ی فیض الهی ) ندا رسید که جهان در اثر انبوه گل ها و لاله های بهاری مانند چهره ی سرخ مستان زیبا شده است. ساقی ،سرمست، مستان : مراعات نظیر - دشت مانند رخسار مستان : تشبیه - واج آرایی صامت (س ) – دشت : مجاز از عالم هستی به غنچه گوی که از روی خویش، پرده فکن که مرغ دل ز فراق رخت پریشان شد به غنچه (معشوق) بگو که نقاب از چهره­ی خود برافکند و رخ زیبای خود را همچون گل نمایان کند چرا که مرغ دل عاشق از هجران یار پریشان و بی قرار است. غنچه : استعاره از معشوق - پرده از روی افکندن : کنایه از چهره نشان دادن ، باز شدن - مرغ دل : تشبیه . با غنچه سخن گفتن آرایه ی تشخیص دارد. زحال قلب جفا دیده ام ، مپرس ، مپرس چو ابر از غم دلدار، اشک ریزان شد از حال قلب جفا دیده و هجران کشیده ی من سؤال مکن که همچون ابر از غم هجران یار گریان است. قلب به ابر : تشبیه - مپرس : تکرار - دلدار : استعاره از خداوند – قلب : مجاز از وجود قلب : ایهام تناسب (دل – دگرگونی) خودآزمایی : 1- بیت دوم به کدام مفاهیم عرفانی اشاره دارد ؟ َ تمام پدیده های جهان ازجمله پرندگان آواز عشق سرداده اند و خداوند را ستایش می کنند و تمام پدیده های جهان ازجمله گلبرگ های سبز درختان پرتویی از جمال و زیبایی خداوند هستند.( اصل وحدت وجود در عرفان ) 2- در باره ی آرایه­های بیت پایانی توضیح دهید . قلب به ابر تشبیه شده است - مپرس : تکرار - دلدار : استعاره از خداوند – قلب : مجاز از وجود قلب : ایهام (دل – دگرگونی)

[ پنجشنبه هفدهم اسفند 1391 ] [ 8:15 بعد از ظهر ] [ ] [ ]
برنامه امتحانات نهايي خرداد 92

باسمه تعالي

برنامه امتحانات نهايي

 

 سال سوم متوسطه سالي واحد (روزانه)

ونيم سالي -  واحدي(بزرگسالان) و داوطلبان آزاد

رشته هاي نظري ، فني و حرفه‌اي

 

و

 

پيش دانشگاهي(روزانه - بزرگسالان - داوطلبان آزاد)

 

در

 

نوبت امتحاني

 خرداد ماه سال‌تحصيلي ۹۲-۱۳۹۱

جهت دريافت به منوي اداره كل وسنجش وارزشيابي تحصيلي در قسمت پيوند هاي همين وبلاگ مراجعه نماييد.

[ پنجشنبه هفدهم اسفند 1391 ] [ 7:55 بعد از ظهر ] [ ] [ ]
نقد و بررسي شعر «باغ من» از اخوان ثالث

به نام آشناي صبح ديرين                                                                               

      مقدمه
مهدي اخوان ثالث (م. اميد) شاعر پ‍ُرآوازة معاصر (1369ـ1307هـ .ش.) اولين مجموعة شعر خود را با نام «ارغنون» در سال 1330 شمسي منتشر كرد و پس از قريب چهار دهه فعاليت ادبي، با دفتر «تو را اي كهن بوم و بر دوست دارم» كارنامة ادبي خود را بست و يك سال پس از آن براي هميشه خاموش شد.
آنچه اخوان را به عنوان شاعري نوگرا و در نوگرايي صاحب سبك معرفي كرد آثاري بود كه در فاصلة زماني بين اين دو دفتر و به‌خصوص در دهه‌هاي سي و چهل شمسي پديد آورد. آثاري كه در بين آن‌ها «زمستان» (‌1335)، «آخر شاهنامه» (1338) و «از اين اوستا» ( 1344) از همه مشهورترند و بايد قله‌هاي شعر اخوان را در اين سلسله جبال جست‌وجو كرد.
در سه دفتر ياد‌شده، اخوان به پيروي از نيما در راهي نو و پ‍ُر فراز و نشيب قدم نهاد و با شناختي عميق و همه‌ سويه كه نسبت به اين شيوة تازه پيدا كرده بود در جهت تعالي آن كوشيد و حتي در ساليان بعد با دو اثر بدعت‌ها و بدايع نيما يوشيج (1357) و عطا و لقاي نيما (1361) به تبيين ديدگاه‌هاي نيما و دفاع از شعر نو فارسي پرداخت. طلايه‌داري و تلاش اخوان در گسترش شعر نو فارسي و رسالت سنگيني كه در دفاع از آن بردوش گرفته بود باعث شد تا در زمان حيات شاعر و هم پس از خاموشي او آثار فراواني در معرفي شعر و شخصيت او نوشته شود. بيشترينة اين آثار در سال‌مرگ او ( 1369) در قالب مقاله و در سال‌هاي پس از آن در قالب كتاب نوشته و منتشر شد. (نك 15، صص 460 ـ 444)
اخوان ثالث در طول زندگي خود مجموعاً ده دفتر شعر سرود (15، ص 440) كه هر كدام نمايانگر گوشه‌هايي از زندگي او و برش‌هايي از تاريخ معاصر ايران هستند و از اين ميان شهرت و شناسنامة شاعر بيش‌تر به دفتر «زمستان» گره خورده است. اين دفتر يك «زمستان» مشهور دارد و يك «پاييز» كه تحت‌الشعاع شهرت «زمستان» كمتر مورد توجه قرار‌ گرفته، اگرچه به لحاظ تركيب‌سازي و تصويرآفريني بر «زمستان» برتري دارد و شاعرانه‌تر از آن است.
موضوع اين نوشتار شرح و تفسير شعر پاييزي اخوان است كه «باغ من» نام دارد و در بررسي آن‌، به مناسبت، نگاهي هم به «زمستان» خواهيم داشت. ابتدا متن شعر آورده مي‌شود سپس از زواياي گوناگون به تحليل و تفسير آن مي‌پردازيم:

آسمانش را گرفته تنگ در آغوش
ابر با آن پوستين سرد نمناكش
باغ بي‌برگي، روز و شب تنهاست،
با سكوت پاك غمناكش.

ساز او باران‌، سرودش باد
جامه‌اش شولاي عرياني‌ست
ور جز اينش جامه‌اي بايد،
بافته بس شعلة زر تار پودش باد

گو برويد يا نرويد هر چه در هر جا كه خواهد يا نمي‌خواهد،
باغبان و رهگذاري نيست
باغ نوميدان،
چشم در راه بهاري نيست

گر ز چشمش پرتوِ گرمي نمي‌تابد،
ور به رويش برگِ لبخندي نمي‌رويد؛
باغ بي‌برگي كه مي‌گويد كه زيبا نيست؟
داستان از ميوه‌هاي سر به گردون‌سايِ اينك خفته در تابوت پست خاك مي‌گويد

باغ بي‌برگي
خنده‌‌اش خوني است اشك‌آميز
جاودان بر اسبِ يال‌‌افشانِ زردش مي‌چمد در آن
پادشاه فصل‌ها، پاييز.
1‌. قافية شعر
شعر چندان طولاني نيست و تنها در پنج بند چهار مصراعي سروده شده و از اين جهت كوتاه‌تر از «زمستان» است «زمستان 38 مصراع دارد و «باغ من» بيست مصراع)1‌. تفاوت ديگر آن با «زمستان» در اين است كه «باغ من» قافية اصلي ندارد و هيچ واژه‌اي بندهاي پنجگانة شعر را به لحاظ موسيقايي به هم مرتبط نمي‌سازد. تنها رابط بندها موضوع شعر و ارتباط معنوي اجزاي آن است.
گذشته از تفاوت‌هاي ذكر‌شده، در اين شعر شباهت جالبي نيز با «زمستان» ديده مي شود كه اتفاقاً آن هم در قافيه شعر است‌: در «زمستان» موضوع شعر فصل چهارم سال است‌؛ شاعر صبحگاهي سرد از آن روزهاي سرد دي‌ماه از خانه بيرون مي‌زند. ناگهان بادي سرد و گزنده به صورتش مي‌خورد . بي‌اختيار با خود مي‌گويد: زمستان است. سپس طرحي مي‌ريزد براي سرودن شعري زمستاني‌. در اين طراحي هوشمندانه قافية شعر از موضوع آن گرفته مي‌شود. موضوع شعر زمستان است، ضرب‌آ‌هنگ قافيه‌ها را هم زمستان تعيين مي‌كند:
سلامت را نمي‌خواهند پاسخ گفت
سرها در گريبان است...
و بعد : لغزان است / سوزان است /.... دندان است/ پنهان است / يكسان است/ زمستان است.
بدين ترتيب آخرين مصراع شعر هم قافيه‌ي اصلي شعر است و هم موضوع آن و چه پايان‌بندي زيبايي!
در شعر «باغ من» نيز انتخاب قافيه روندي مشابه داشته است. موضوع شعر توصيف باغي است در پاييز؛ فصلي كه همة دوستان باغ آن را ترك كرده‌اند و تنهايش گذاشته‌اند اما اين شاعر جوانمردانه به سراغش مي‌رود و يادش را جاودان مي‌سازد. در طرحي كاملاً شبيه به «زمستان» آخرين مصراع شعر (پادشاه فصل‌ها پاييز) هم موضوع شعر است و هم قافية آن. اگر شعر «باغ من» قافية اصلي هم مي‌داشت بي‌گمان واژة پاييز الگوي قافيه قرار مي‌گرفت و كلماتي چون‌: لبريز، پاليز، انگيز و امثال آن‌ها در جايگاه قافيه قرار مي‌گرفتند.
شعر «باغ من» قافية اصلي(بيروني، كناري) ندارد اما در هر بند قافية اختصاصي ديده مي‌شود. اين قوافي فرعي (دروني، مياني) چنين‌اند: بند اول‌: نمناكش / غمناكش ( در مصراع‌هاي دوم و چهارم)
بند دوم‌: سرودش باد/ پودش باد (در مصراع‌هاي اول و چهارم)
بند سوم‌: رهگذاري نيست / بهاري نيست (در مصراع‌هاي دوم و چهارم)
بند چهارم: نمي‌رويد/ مي‌گويد ( در مصراع‌هاي دوم و چهارم)
بند پنجم‌: اشك‌آميز/ پاييز (در مصراع‌هاي دوم و چهارم)2
انتخاب قافيه بر اساس موضوع3 و تم اصلي شعر در ادب كلاسيك فارسي هم سابقه دارد كه ذيلاً به دو مورد از آن اشاره مي‌شود:
حافظ (792 ـ‌ ؟ هـ.ق.) در غزلي كه از نظر پيوستگي در محور عمودي از غزليات مثال‌زدني اوست به توصيف مجلس بزم حاجي قوام4 از رجال عهد شاه شيخ ابواسحاق پرداخته و قافية غزل را بر واژگاني قرار داده كه در پايان آن بتواند نام حاجي قوام را بياورد. مطلع غزل چنين است: عشق‌بازيّ و جـــوانيّ و شراب لعل فام مجلس انس و حريف هم‌دم و شرب مدام  (ديوان حافظ، 1367: 258) و قوافي ابيات بعد‌: نيك‌نام / ماه تمام / دارالسلام/ دوست‌كام/ خام / دام؛ تا اينكه در پايان غزل مي‌رسيم به بيت نكته‌داني بذله‌گو چون حافظ شيرين‌سخن 
بخشش‌آموزي جهان‌‌ افروز چون حاجي قوام
نيز در همين زمينه نگاه كنيد به غزلي ديگر به مطلع:
ساقي به نور باده بر افروز جــــام مـــــا 
مطرب بگو، كه كار جهان شد به كام ما         (همان‌: 102)
خاقاني شرواني ( 595 ـ‌ 520 هـ . ق. ) قصيده‌اي دارد در سوگ امام محمد‌بن يحيي، فقيه شافعي‌مذهب نيشابور، كه در فتنة غز كشته شد. غزها براي كشتن مخالفان خود خاك در دهان آن‌ها مي‌ريختند تا خفه شوند. محمد يحيي هم به همين شكل كشته شد. خاقاني در اين سوگ‌سرود واژة خاك را از متن حادثة قتل محمد يحيي برگزيده و به عنوان رديف در كنار قافية قصيدة خود نشانده است. مطلع قصيده چنين است:
ناورد5 محنت است در اين تنگناي خاك 
محنـت براي مردم و مردم براي خـــــاك               (ديوان خاقاني، 1368‌: 237 )
در ابيات 28 و 29 قصيده مي‌گويد:
ديد آسمان كه در دهنش خـاك مـي‌كنند 
و آگاه بُد كه نيست دهانش سزاي خاك
اي خاك بر سرِ فـلك‌! آخر چـرا نگفـت اين چشمة حيات مسازيد جاي خاك 
منوچهري دامغاني (432 ـ ؟ هـ . ق.) در اين زمينه دقت و مهارت كم‌نظيري دارد و شايد اخوان اين شگرد را از او آموخته باشد.
2‌. موضوع شعر و تأثيرپذيري اخوان در اين زمينه 
در شعر كلاسيك فارسي شاعران بيشتر به توصيف بهار پرداخته‌اند و وصف پاييز يا زمستان و حتي تابستان در اشعار آنان نمونه‌هاي كم‌تري دارد و در اين ميان منوچهري در سرودن خزانيه چهرة برجسته و صدا‌ي متمايز آن دوران‌هاست و بعيد نيست كه اخوان از اين جهت نيز وامدار او باشد.
شاعر ديگري كه مي‌توان در اين زمينه او را الهام‌بخش اخوان شمرد، سياوش كسرايي (1375 ـ‌ 1305 هـ ش.) است. كسرايي شعري دارد در قالب آزاد (نيمايي) به نام «پاييزِ درو» كه در دي‌ماه سال 1333 سروده شده، يك سال پيش از «زمستان» اخوان و دو سال پيش از «باغ من»؛ و جالب اينجاست كه «پاييز» كسرايي چند هفته پس از پايان فصل پاييز سروده شده ولي پاييز اخوان (باغِ من) در خرداد‌ماه سال 1335‌، يعني زماني كه هيچ‌گونه مناسبت فصلي ندارد. مگر اينكه بگوييم اخوان طرح شعر خود را در پاييز 1334 ريخته و در بهار سال بعد آن را كامل كرده است.
كسرايي در «پاييز درو» واژه‌هايي به كار برده كه موسيقي آن‌ها تداعي‌كننده و يادآور پاييز است. واژگان و تركيباتي از قبيل: برگ‌ريز، گريز، واريز، برف‌ريز، آويز ، عزيز و غم‌انگيز. 
پاييز برگ‌ريزِ گريزان ز ماه و سال (كسرايي، 1378: 28)
واريزِ ابرهاي تو در شامگاه سرخ (پيشين: 28)
فرداي برف‌ريز (همان‌: 28)
آويزهاي غمزدة برگ‌هاي خيس (همان: 30)
...ليكن در اين زمان
بي‌مرد مانده‌اي پاييز
اي بيوة عزيز غم‌انگيزِ مهربان (همان‌: 31)
اخوان از اين عناصر موسيقايي شعر كسرايي چشم‌پوشي كرده ولي تركيبات و تعبيراتي از آن را در هر دو شعر خود يعني «زمستان» و «باغ من» به كار برده است:
I‌. كسرايي در «پاييز درو» از «تابوت‌هاي گل» سخن مي‌گويد و اخوان از «تابوت پستِ خاك» كه مرگ‌جاي ميوه‌هاست و «تابوت ستبرِ ظلمت‌» كه در شعر «زمستان»، مدفن خورشيد است.II‌. تابوت‌هاي گل....
با رنگ سرخ خون
بر خاك خشك ريخت. (كسرايي : 29)
باغ بي‌برگي 
خنده‌اش خوني است اشك‌آميز (‌ اخوان‌: 153)
آيا اين «خونِ اشك‌آميز» در شعر اخوان، همان گلبرگ‌هاي سرخ و خون‌رنگي نيست كه پاييز بر خاكِ خشكِ باغ ريخته است؟
.
III قنديل‌هاي يخ ( كسرايي: 29)
قنديلِ سپهرِ تنگ‌ميدان (‌اخوان‌: 99)
IV. در اين شب سياه كه غم بسته راهِ ديد. (كسرايي: 30)
نفس كز گرمگاه سينه مي‌آيد برون، ابري شود تاريك
چو ديوار ايستد در پيش چشمانت‌. (اخوان: 97)
V. چون شد كه دست هست و كسي نيست دسترس؟ (كسرايي: 30)
و گر دست محبت سوي كس يازي
به اكراه آورد دست از بغل بيرون
كه سرما سخت سوزان است. (‌اخوان‌: 97)
VI‌. باغ ما (‌كسرايي: 30)
باغ من (اخوان‌: 152)
VII. دم‌سردي نسيم تو در باغ‌هاي لخت (كسرايي: 29)
ساز او باران، سرودش باد
جامه‌اش شولاي عرياني‌ست. (اخوان‌: 152)
VIII. كسرايي در «پاييز درو» سه بار واژة «اميد» را به كار برده است:
ـ واريزِ قصرهاي ابرِ تو در شامگاه سرخ
نقش اميدهاي به آتش نشسته است.
ـ كو كهكشان سنگ‌فرش تا مشرق اميد؟
ـ چوگان فتح را اميد بُرد هست.
شايد براي عموم خوانندگان‌، اميد‌، واژه‌اي باشد همچون هزاران واژة ديگر، معمولي و بي حس و حال؛ اما براي اخوان كه «اميد» نام هنري و شعري اوست اين واژه رايحه‌اي آشنا، جذاب و دلنشين دارد، به‌خصوص كه او مي‌تواند «اميدهاي به آتش نشسته» را، به يك اعتبار، تصويري از خودش بپندارد. اگر چنين باشد، شايد اخوان بارها و بارها «پاييز درو» را خوانده باشد، آن‌قدر كه از آن متأثر و ملهم شده است و البته حاصل كار او از نظر انسجام و پختگي بر پاييز كسرايي برتري دارد.
در مقايسه بين پاييز كسرايي و دو سرودة اخوان (زمستان و باغِ من) حقيقتي ديگر هم روشن مي‌شود و آن تفاوتي است كه در بيانِ حماسي اخوان و سبك تغزلي كسرايي ديده مي‌شود. كسرايي حتي وقتي مي‌خواهد شعر حماسي بسرايد به سوي تغزل مي‌لغزد و بر عكس او، اخوان در تغزل‌هايش هم حماسه‌سرا است. كسرايي در پايان «پاييز درو» چنين تصويري از پاييز ارائه مي‌دهد:
بي‌مرد مانده‌اي پاييز
اي بيوة عزيزِ غم‌انگيزِ مهربان
و اخوان مي‌سرايد:
جاودان بر اسب يال‌افشان زردش مي‌چمد در آن
پادشاه فصل‌ها، پاييز.
كسرايي: چون شد كه بوسه هست و لب بوسه‌خواه نيست؟
اخوان: كسي سر بر نيارد كرد پاسخ گفتن و ديدار ياران را.
3‌. تصاوير و جنبه‌هاي بلاغي شعر
در دو مصراع آغازين شعر تشخيص (
personification) به شكل بازري جلب توجه مي‌كند: ابر... آسمان ... را در ‌آغوش گرفته است. ابري كه در فصل سرما پوستيني هم به تن دارد.
در بند اول به جز انسان انگاشتن ابر، از سكوت باغ هم به گونه‌اي سخن مي‌رود كه انگار باغ نيز شخصيت انساني دارد. صفت «غمناك» اين تصور را تقويت مي‌كند.
در بند دوم باران به ساز باغ و باد به سرود او تشبيه شده است. هر دو تشبيه مجمل و مؤكّدند. برخورد قطره‌هاي باران با شاخه‌هاي درختان و برگ‌هاي كف باغ به صداي ساز مانند شده و صداي زوزه‌مانندي كه با عبور باد از لابه‌لاي شاخه‌ها ايجاد مي‌شود، سرودخواني پنداشته شده است. در ادامه‌، تصوير ارائه‌شده از باغ دقيق‌تر و كامل‌تر مي‌شود: باغ چه لباسي پوشيده و اين لباس چه رنگ است؟ شولاي عرياني.
تركيب «‌شولاي عرياني‌» از نظر گزينش واژه ساختة اخوان است اما به لحاظ معنايي و نحوي تركيبي است كهن با كاربرد فراوان‌، به ويژه در متون عرفاني و ظاهرا‌ً نخستين بار سنايي (529 ـ 467 هـ .ق ) آن را به كار برده است:
عشق، گوينـــدة نهان سخن است عشـــــق پوشندة برهنه تن است      (سنايي، 1359: 323)
تركيبات متناقض(
paradoxical) در شعر اخوان بسامد قابل توجهي دارد و شايد اخوان در اين زمينه از ادبيات عرفاني فارسي و به‌خصوص شعر سنايي تأثير پذيرفته باشد‌. چون سنايي در ساخت تركيبات متناقض، مثل بسياري شيوه‌هاي شعري ديگر، پيشتاز و آغازگر است و اين مقوله از ويژگي‌هاي مهم سبك وي محسوب مي‌شود. البته تأثير‌پذيري‌اخوان از ناصر‌خسرو(481 ـ 394 هـ .ق‌) هم محتمل است، چون هموست كه ستيز ناسازها را به عنوان يك اصل در ادبيات تعليمي فارسي به يادگار گذاشته است. «‌تصويرهاي پارادوكسي را در شعر فارسي‌، در همة ادوار‌، مي‌توان يافت‌. در دوره‌هاي نخستين اندك و ساده است و در دورة گسترش عرفان به ويژه در ادبيات مغانه (‌شطحيات صوفيه چه در نظم و چه در نثر‌) نمونه‌هاي بسيار دارد و با اين همه در شعر سبك هندي بسامد اين نوع تصوير از آن هم بالاتر مي‌رود و در ميان شاعران سبك هندي‌، بيدل بيشترين نمونه‌هاي اين‌گونه تصويرها را ارائه مي‌كند:
ـ غير عرياني لباسي نيست تا پوشد كسي
از خجالت چون صدا در خويش پنهانيم ما ...
ـ جامة عرياني ما را گريبان دار كرد ...
ـ‌ شعله، جامه‌اي دارد از برهنه‌دوشي‌ها ...
ـ‌ ز تشريف جهان ، بيدل‌! به عرياني قناعت كن...     (شفيعي كدكني‌، 1368، ص 58 ـ‌ 57 ) 
در زير چند نمونه از تركيبات پارادوكسي اخوان نقل مي‌شود:
ـ از تهي سرشار/ جويبار لحظه‌ها جاري است‌. (آخر شاهنامه، ص31)
ـ‌ ... با شبان روشنش چون روز
روزهاي تنگ و تارش چون شب اندر قعر افسانه. (پيشين: 80) 
ـ‌ عريانيِ انبوه (همان: 107)
ـ‌ باد ، چونان آمري مأمور و ناپيدا ( همان : 109)
ـ‌ دوزخ اما سرد
آيا باغ به جز اين برهنگي كه فعلاً پوشش اوست جامة ديگري هم دارد؟ آري «شعلة زر تار پود»‌: برگ‌هاي زرد پاييزي يا انوار طلايي خورشيد؛ پوششي كه خود عين عرياني است.
در بند سوم در عبارت «باغ ... چشم در راه ... نيست» مجاز عقلي به كار رفته است چون فعل چشم در (به) راه بودن به فاعل غيرحقيقي نسبت داده شده‌. اين مورد به تشخيص هم البته نزديك است.
«برگ لبخند» در بند چهارم تشبيه بليغ است (مجمل و مؤكّد). اينجا هم با تشخيص رو‌به‌رو هستيم‌: باغ چشم دارد، در چهره‌اش خبري از لبخند نيست و داستان .... مي‌گويد.
در بند پنجم تعبير «خنده‌اش خوني است اشك‌آميز» كنايه‌اي است كه نهايت غمگيني و درماندگي باغ را مي‌رساند. اخوان به جاي تعبير معمول اشك خون‌آلود، خون اشك‌آميز به كار برده تا تأكيد بيشتري بر خونين بودن بشود. در اين تعبير پارادوكس هم هست، چون خنديدن و خون گريستن به طور منطقي و طبيعي قابل جمع نيستند.
در همين بند در تصويري بسيار بديع برگ‌هاي زردي كه با باد به اين‌سو و آن‌سو حركت مي‌كنند به اسبي زرد با يال‌هاي بلند تشبيه شده است. وجه شبه تركيبي است از رنگ و حركت و تشبيه، مركب است‌. البته شاعر با حذف مشبه، تشبيه را به استعاره تبديل كرده است. آخرين تصوير، تشبيه پاييز است به پادشاه؛ پادشاهي كه سوار بر اسبش آرام‌آرام و به طور دائم در باغ حركت مي‌كند (تشبيه بليغ و مركب‌). نيز «چميدن» كنايه است از راه رفتن با ناز و تبختر يا كبر و غرور شاهانه.
4‌. زبان
در بررسي شعر از منظر زباني وجود و حضور تركيبات نو جلب توجه مي‌كند:
پوستين سرد نمناك‌/ باغ بي برگي/ سكوت پاك غمناك‌/ شولاي عرياني‌/ شعلة زر تار پود/ باغ نوميدان / تابوت پست خاك / پادشاه فصل‌ها
از همين منظر، آركائيسم (باستان‌گرايي) زباني شعر نيز از دو جنبة واژگاني و نحوي بررسي مي‌شود:
الف) باستانگرايي نحوي (استفاده از ساختارهاي دستوري كهن):
مصراع «ور جز اينش جامه‌اي بايد» ساختاري قديمي دارد؛ اضافه كردن «ش» به ضمير اشاره «اين» كه در اصل مضاف‌اليه «جامه» است و استعمال «بايد» در نقش فعل سوم شخص مفرد از مصدر بايستن، هر دو از كاربردهاي متداول در شعر سبك خراساني است.
ب) باستان‌گرايي واژگاني(كاربرد واژه‌هاي كهن و خارج از نُرم زبان امروزي):
جامه، شولا، گو( به جاي بگو)، ور(واگر)، سر به گردون‌ساي، اينك‌، پست (به معني پايين) و مي‌چمد از مصدر چميدن به معناي راه رفتن به آرامي.
5. انسجام در محور عمودي
در ابتداي سخن، در بحث از قافية اين شعر و نيز شعر «زمستان» گفته شد كه شاعر در طرحي هوشمندانه بين موضوع شعر و قافية آن وحدت و انسجام ايجاد كرده است. اين سخن بدين معناست كه در شعر اخوان قافيه بر كلام تحميل نشده و بربسته نيست، بررُسته و بر‌آمده از متن شعر و بلكه خودِ شعر است. اين اتحاد و انسجام بين فرم و محتوا به قافية شعر منحصر نمي‌شود و در صورت‌هاي خيالي اثر نيز ديده مي‌شود. شاعر در هر پاره از شعر تصويري تازه پيش روي خواننده قرار مي‌دهد و اين تصاوير ‌به‌رغم تنوّع و تكثّري كه دارند در نهايت پيكره‌ا‌ي واحد را، كه همان باغ بي‌برگي است، به تماشا مي‌گذارند‌.
از طرفي رويكرد شاعر در استخدام واژگان و ساختارهاي دستوري كهن در كنار تركيبات نو و امروزين يعني تلفيق كهنه و نو، كه در اغلب اشعار او ديده مي‌شود، در شعر «باغ من» علاوه بر آشنايي‌زدايي، نمودِ زيبا‌شناختي ديگري هم پيدا كرده است، چون همان‌طور كه شعر «باغ من» تلفيقي است از واژگان كهنه و نو، باغ خزان‌زده هم تركيبي است از برگ‌هاي كهنه و رنگ‌هاي نو.
6‌. گزارش شعر
اكنون در اين بخش پس از نقل هر بند از شعر به گزارش آن مي‌پردازيم: 
بند اول:
آسمانش را گرفته تنگ در آغوش
ابر با آن پوستين سرد نمناكش
باغ بي‌برگي، روز و شب تنهاست‌،
با سكوت پاك غمناكش.
ابر با آن پوستين سرد و نمناكي كه پوشيده، آسمان باغ را تنگ در آغوش گرفته است. باغ بي‌برگي با سكوت پاك و غمگينانة خود روز و شب تنهاست.
بند دوم:
ساز او باران ، سرودش باد
جامه‌اش شولاي عرياني‌ست
ور جز اينش جامه‌اي بايد،
بافته بس شعلة زر تار پودش باد.
(در بهار و تابستان مهمانان زيادي براي تفريح و تفرّج به باغ مي‌آمدند. ساز مي‌زدند و سرود مي‌خواندند و پرندگان نيز نغمه‌هاي شاد و دل‌انگيز سر مي‌دادند. ولي حالا هيچ كدام نيستند؛) در پاييز باران در باغ ساز مي‌زند و باد سرود مي‌خواند.
(در بهار باغ جامه‌اي سبز با نقش‌هاي رنگارنگ و شاد پوشيده بود ولي) اكنون در پاييز باغ كاملا‌ً برهنه است و اگر جز برهنگي لباس ديگري لازم داشته باشد، باد از اشعه‌هاي زرين خورشيد (يا برگ‌هاي زرد) جامه‌اي زربافت بر قامت او پوشانده است.
بند سوم:
گو برويد يا نرويد هر چه در هر جا كه خواهد يا نمي‌خواهد،
باغبان و رهگذاري نيست
باغ نوميدان،
چشم در راه بهاري نيست.
هر گونه گل و گياه در هر جاي باغ برويد يا نرويد ديگر مهم نيست چون نه باغباني هست كه به آن‌ها رسيدگي كند و نه كسي براي تماشاي آن‌ها به باغ مي‌آيد. اين باغ را آن‌قدر نوميدي فرا گرفته كه ديگر حتي منتظر آمدن بهار هم نيست. (ديگر اميدي به آمدن بهار ندارد، چشم به راه بهار نيست.)
بند چهارم: 
گر ز چشمش پرتوِ گرمي نمي‌تابد،
ور به رويش برگِ لبخندي نمي‌رويد؛
باغ بي‌برگي كه مي‌گويد كه زيبا نيست؟
داستان از ميوه‌هاي سر به ‌گردون‌سايِ اينك خفته درتابوت پست خاك مي‌گويد.

اگر چشمان باغ نور و فروغ و گرمايي ندارد و اگر برگ‌ها مثل لبخندي بر چهره‌ي باغ جلوه‌گر نمي‌شوند، با اين همه باغ بي‌برگي زيباست. او از سر‌گذشت ميوه‌هايي سخن مي‌گويد كه در تابستان بر بلنداي درختان سر به آسمان مي‌ساييدند ولي اكنون در اين پايين (‌در كف باغ) زير خاك آرميده‌اند.
بند پنجم‌:
باغ‌بي برگي
خنده اش خوني است اشك‌آميز
جاودان بر اسبِ يال‌افشانِ زردش مي‌چمد در آن
پادشاه فصل‌ها، پاييز.
باغ خزان‌زده به جاي آن لبخندهاي شاد و شيرين، اشك و خون بر چهره دارد و پاييز پادشاه فصل‌ها در حالي كه بر اسب يال‌افشان زردش سوار است به آرامي و به طور پيوسته در باغ مي‌گردد.

7 . نمادهاي شعر
بحث پيرامون عوامل اجتماعي‌، سياسي و فرهنگي عصر شاعر كه او را در خزان و زمستان روحي فرو برده مجال ديگري مي‌طلبد، اما عجالتاً به اين نكته اشاره مي‌شود كه شاعر اين باغ را رمز و نمادي از كل كشور گرفته و عنوان شعر را «باغ من» گذاشته تا سر‌نخ و كليدي باشد براي خوانندة هوشمندي كه از پوستة شعر به مغز آن راه مي‌يابد. از اين زاويه فضاي مملو از غم‌، نا‌اميدي، تنهايي و حسرتي كه در باغ سايه افكنده بيانگر اوضاع كشور در دو سه سالي است كه از كودتا مي‌گذرد6. بر اين اساس رمز‌گشايي شعر به قرار زير است:
باغ‌: كشور‌، شهر و ديار، خانه 
باغبان‌: حامي‌، راهنما
رهگذار‌: همراه، يار و ياور، هم‌رزم 
بهار‌: شكست استبداد‌، سقوط سلطنت، آزادي 
ميوه‌ها‌: مبارزان شهيد، آزادي‌خواهان زنداني
پاييز‌: حكومت مستبد‌، خفقان‌، كشتار و خون‌ريزي
اسب زرد‌: ارتش
در متون سمبليك همواره دو يا چند طيف معنايي در كنار هم حضور دارند و هر چند اين حضورِ هم‌زمان با شدت و ضعف كم و بيش همراه است اما هيچ‌گاه اراده كردن يك معنا مستلزم نفي و طرد معاني ديگر نيست‌. در حقيقت دو عامل شرايط زماني و پسندِ خوانندگان باعث تقديم يا ترجيح يك معنا در دوره‌اي خاص مي‌شود و چون اين دو عامل پايدار نيستند، همواره و براي همگان دريافت‌هاي متفاوت از يك متن ادبي ممكن و متصور است.
در شعر «باغ من» اخوان پاييز را در چند نما يا چند لاية معنايي7 به تماشا مي‌گذارد: 
اول پاييز با تمام زيبايي‌هايي كه به وسيلة تغيير رنگ و فضا در باغ مي‌آفريند‌؛ ابر پاييزي آسمان باغ را پوشانده است و در زمينش خلوتي پاك و معصومانه جريان دارد. تنهايي و سكوتش غم‌انگيز است. سكوتي كه گه‌گاه با بارش باران و يا وزش باد در هم مي‌ريزد. گويي باد و باران براي باغ ساز مي‌زنند و سرود مي‌خوانند تا در اين ايام عسرت اندكي از اندوه او بكاهند.
نماي دوم پاييزي است كه باغ را از آنچه داشته محروم مي‌كند، برگ و بار و بهارش را مي‌گيرد‌، رهگذرانش را مي‌راند، ميوه‌هايش را مي‌ريزد وخنده‌اي تلخ، آميخته با اشك و خون بر چهره‌اش مي‌نشاند‌.
سوم حكومت استبداد‌پيشه‌اي كه شادي و آزادي را از مردم گرفته و اصحاب فكر و قلم را به حبس‌، هجرت و هلاكت كشانده است‌. جامعه در سيطرة اين پاييز، كه هميشگي مي‌نمايد8 ، نشاط و بالندگي خود را از دست داده ‌است و در حسرت و حرمان روزگار مي‌گذراند.
و نماي چهارم قابي است خالي كه تصويرش را خوانندگان ديگر ترسيم مي‌كنند... .
در خاتمه و در نگاهي كلي مي‌توان گفت كه «باغ من» توصيف يك باغ خزان‌زده است كه دوران شكوه و شادماني آن به سر آمده و اكنون در سكوت معصومانة خويش «ياد ايام شكوه و فخر و عصمت‌» را كم‌كم از خاطر مي‌برد. «‌باغ بي‌برگي‌» حكايتي است درد‌ناك از پاييزي كه نمي‌رود و بهاري كه نمي‌آيد.

پي‌نوشت٭ عضو هيأت علمي دانشگاه آزاد اسلامي شهركرد.
1 . هر سطر صرف نظر از تعداد واژگان آن يك مصراع محسوب شده.
2. اين روش به اسلوب قافيه‌بندي چهار‌پاره شبيه است اگر چه ساختار كلي شعر چهار‌پاره نيست.
3. انتخاب قافيه بر اساس نام شخص يا موضوعي خاص در كتب قدما «‌توسيم‌» خوانده شده و اخوان در « تو را اي كهن بوم و بر دوست دارم‌» به مناسبتي به آن اشاره كرده است.
4‌. حاجي قوام الدين حسن تمغاجي در دوران فرمانروايي خاندان اينجو محصل ماليات فارس و مدتي هم وزير شاه شيخ بود. حافظ ارادت تام و تمامي به او دارد.
5. ناورد‌: نبرد
6. «باغ‌ من» درخرداد 1335‌ سروده‌ شده؛ سه سال پس از كودتاي 28 مرداد‌. رخداد كودتا و شكست مخالفانِ سلطنت، يأس و بدبيني نسبت به آينده ‌را در اخوان و بسياري ديگر ايجاد كرد. «آخر شاهنامه» محصول همين سال‌هاي پس از كودتاست و روحية يأس و بدبيني در اكثر اشعار اين دفتر ديده مي‌شود. براي نمونه نگاه ‌‌‌كنيد به:
پيغام (آبان 1336)، برف (1337)، قصيده (1337)، سركوه بلند (خرداد 1337)، مرثيه (مرداد 1337)، گفت‌وگو (شهريور1337)، جراحت (آذر 1337)، ساعت بزرگ (1337) و قاصدك (1338).
7. در سال‌هاي پس از كودتا كه سركوب مخالفان شدت مي‌گيرد‌، اخوان و ديگر سرايندگان شعر نو حماسي به جاي زبان صريح سياسي از زباني سمبليك و نمادين بهره مي‌گيرند. اشعار زير حاصل اين تغيير تاكتيك است: زمستان (دي 1334)، چون‌سبوي‌تشنه (تير1335)، ميراث (تير 1335)، خزاني (آبان 1335)، بازگشت زاغان (بهمن1335) و آخرشاهنامه (مهر 1336) از دفترهاي زمستان و آخر شاهنامه، نيز قصيده تسلي و سلام (فروردين 1335 ) از دفتر ارغنون‌.
8 . ... ليك بي‌مرگ است دقيانوس
واي، واي، افسوس. (1/ ص 86)منابع:
اخوان ثالث، مهدي. 1370‌، آخر شاهنامه، چ 10، تهران: مرواريد. 
ــــــــــــــــــ ، 1375‌، ارغنون، چ 10، تهران‌: مرواريد.
ــــــــــــــــــ ، 1362، از اين اوستا، چ 6، تهران‌: مرواريد‌.
‌ـــــــــــــــــ ، 1369، بدايع و بدعت‌ها‌، تهران‌: بزرگمهر. 
ـــــــــــــــــ ، 1370، زمستان‌، تهران‌: مرواريد‌.
براهني، رضا. 1371. طلا در مس‌، تهران‌: ناشر نويسنده. 
حافظ، شمس‌الدين محمد. 1367، ديوان‌، به تصحيح محمد قزويني و قاسم غني، چ1، تهران : اساطير.
خاقاني، افضل‌الدين بديل. 1368‌، ديوان‌، به تصحيح ضياء‌الدين سجادي، چ3 ، تهران : زوار‌. 
دستغيب‌، عبدالعلي. 1373، نگاهي به مهدي اخوان ثالث، تهران‌: مرواريد.
سنايي، مجدود بن آدم. 1359‌‌، حديقه الحقيقه، به تصحيح محمد‌تقي مدرس رضوي، انتشارات دانشگاه تهران. 
شفيعي كدكني، محمدرضا. 1368‌، شاعر آينه‌ها ، چ 2‌، تهران‌: آگاه. 
قرايي‌، يدالله. 1370‌، چهل و چند سال با اميد‌، تهران‌: بزرگمهر. 
كاخي‌، مرتضي. 1370‌، باغ بي برگي‌، تهران‌: نشر ناشران.
كسرايي، سياوش. 1378، از خونِ سياوش‌، تهران: سخن.
محمدي آملي‌، محمد‌رضا. 1377‌، آواز چگور، تهران : نشر ثالث.

[ یکشنبه بیست و چهارم دی 1391 ] [ 5:48 قبل از ظهر ] [ ] [ ]
بود جه بندی
بود جه بندی کتب پیش دانشگاهی برای کنکور 91

برای دریافت مطلب بر روی لینک زیر کلیک کنید و سپس بر روی دریافت فایل کلیک نمایید .

http://persiandrive.com/3703


[ یکشنبه بیست و چهارم دی 1391 ] [ 5:45 قبل از ظهر ] [ ] [ ]
معرفی کتاب
به اطلاع آن دسته از دانش آموزانی که با ارسال پیامک ، نظر و ایمیل درخواست معرفی کتاب کمک آموزشی آرایه های ادبی داشته اند ،می رساند کتب زیر جهت مطالعه سودمند خواهد بود :

1- فنون بلاغت وصناعا ت ادبی - جلال الدین همایی 

2- صور خیال در شعر فارسی - شفیعی کدکنی 

[ جمعه دهم آذر 1391 ] [ 8:8 بعد از ظهر ] [ ] [ ]
داستان هاي مثنوي به نثر2

                                 دفتر چهارم


30. درويش يكدست
درويشي در كوهساري دور از مردم زندگي مي‌كرد و در آن خلوت به ذكر خدا و نيايش مشغول بود. در آن كوهستان، درختان سيب و گلابي و انار بسيار بود و درويش فقط ميوه مي‌خورد. روزي با خدا عهد كرد كه هرگز از درخت ميوه نچيند و فقط از ميوه‌هايي بخورد كه باد از درخت بر زمين مي‌ريزد. درويش مدتي به پيمان خود وفادار بود، تا اينكه امر الهي، امتحان سختي براي او پيش ‌آورد. تا پنج روز، هيچ ميوه‌اي از درخت نيفتاد. درويش بسيار گرسنه و ناتوان شد، و بالاخره گرسنگي بر او غالب شد. عهد و پيمان خود را شكست و از درخت گلابي چيد و خورد. خداوند به سزاي اين پيمان شكني او را به بلاي سختي گرفتار كرد.
قصه از اين قرار بود كه روزي حدود بيست نفر دزد به كوهستان نزديك درويش آمده بودند و اموال دزدي را ميان خود تقسيم مي‌كردند. يكي از جاسوسان حكومت آنها را ديد و به داروغه خبر داد. ناگهان مأموران دولتي رسيدند و دزدان را دستگير كردند و درويش را هم جزو دزدان پنداشتند و او را دستگير كردند. بلافاصله، دادگاه تشكيل شد و طبق حكم دادگاه يك دست و يك پاي دزدان را قطع كردند. وقتي نوبت به درويش رسيد ابتدا دست او را قطع كردند و همينكه خواستند پايش را ببرند، يكي از مأموران بلند مرتبه از راه رسيد و درويش را شناخت و بر سر مأمور اجراي حكم فرياد زد و گفت: اي سگ صفت! اين مرد از درويشان حق است چرا دستش را بريدي؟
خبر به داروغه رسيد، پا برهنه پيش شيخ آمد و گريه كرد و از او پوزش و معذرت بسيار خواست.اما درويش با خوشرويي و مهرباني گفت : اين سزاي پيمان شكني من بود من حرمت ايمان به خدا را شكستم و خدا مرا مجازات كرد.
از آن پس در ميان مردم با لقب درويش دست بريده معروف بود. او همچنان در خلوت و تنهايي و به دور از غوغاي خلق در كلبه‌اي بيرون شهر به عبادت و راز و نياز با خدا مشغول بود. روزي يكي از آشنايان سر زده، نزد او آمد و ديد كه درويش با دو دست زنبيل مي‌بافد. درويش ناراحت شد و به دوست خود گفت چرا بي خبر پيش من آمدي؟ مرد گفت: از شدت مهر و اشتياق تاب دوري شما را نداشتم. شيخ تبسم كرد و گفت: ترا به خدا سوگند مي‌‌دهم تا زمان مرگ من، اين راز را با هيچكس نگويي.
اما رفته رفته راز كرامت درويش فاش شد و همة مردم از اين راز با خبر شدند. روزي درويش در خلوت با خدا گفت: خدايا چرا راز كرامت مرا بر خلق فاش كردي؟ خداوند فرمود: زيرا مردم نسبت به تو گمان بد داشتند و مي‌گفتند او رياكار و دزد بود و خدا او را رسوا كرد. راز كرامت تو را بر آنان فاش كردم تا بدگماني آنها بر طرف شود و به مقام والاي تو پي ببرند.
***
31. خرگوش پيامبر ماه
گله‌اي از فيلان گاه گاه بر سر چشمة زلالي جمع مي‌شدند و آنجا مي‌خوابيدند. حيوانات ديگر از ترس فرار مي‌كردند و مدتها تشنه مي‌ماندند. روزي خرگوش زيركي چاره انديشي كرد و حيله‌ا‌ي بكار بست. برخاست و پيش فيلها رفت. فرياد كشيد كه : اي شاه فيلان ! من فرستاده و پيامبر ماه تابانم. ماه به شما پيغام داد كه اين چشمه مال من است و شما حق نداريد بر سر چشمه جمع شويد. اگر از اين ببعد كنار چشمه جمع شويد شما را به مجازات سختي گرفتار خواهم كرد. نشان راستي گفتارم اين است كه اگر خرطوم خود را در آب چشمه بزنيد ماه آشفته خواهد شد. و بدانيد كه اين نشانه درست در شب چهاردهم ماه پديدار خواهد شد.
پادشاه فيلان در شب چهاردهم ماه با گروه زيادي از فيلان بر سر چشمه حاضر شدند تا ببينند حرف خرگوش درست است يا نه؟ همين كه پادشاه خرطوم خود را به آب زد تصوير ماه در آب به لرزش در آمد و آشفته شد. شاه پيلان فهميد كه حرفهاي خرگوش درست است. از ترس پا پس كشيد و بقية فيلها به دنبال او از چشمه دور شدند.

***
32. زن بد كار و كفشدوز
روزي يك صوفي ناگهاني و بدون در زدن وارد خانه شد و ديد كه زنش با مرد كفشدوز در اتاقي دربسته تنهايند و با هم جفت شده‌اند. معمولا صوفي در آن ساعت از مغازه به خانه نمي‌آمد و زن بارها در غياب شوهرش اين‌كار را كرده بود و اتفاقي نيفتاده بود. ولي صوفي آن روز بي‌وقت به خانه آمد. زن و مرد كفشدوز بسيار ترسيدند. زن در خانه هيچ جايي براي پنهان كردن مرد پيدا نكرد، زود چادر خود را بر سر مرد بيگانه انداخت و او را به شكل زنان درآورد و در اتاق را باز كرد. صوفي تمام اين ماجرا را از پشت پنجره ديده بود، خود را به ناداني زد و با خود گفت: اي بي‌دينها! از شما كينه مي‌كشم ولي به آرامي و با صبر. صوفي سلام كرد و از زنش پرسيد: اين خانم كيست؟ زنش گفت: ايشان يكي از زنان اشراف و ثروتمند شهر هستند، من در خانه را بستم تا بيگانه‌اي ناآگاهانه وارد خانه نشود. صوفي گفت : ايشان از ما چه خدمتي مي‌خواهند، تا با جان و دل انجام دهم؟ زن گفت: اين خانم تمايل دارد با ما قوم و خويش شود. ايشان پسري بسيار زيبا و باهوش دارد و آمده تا دختر ما را ببيند و براي پسرش خواستگاري كند، اما دختر به مكتبخانه رفته است. صوفي گفت: ما فقير و بينوا هستيم و همشأن اين خانوادة بزرگ و ثروتمند نيستيم، چگونه مي‌توانيم با ايشان وصلت كنيم. در ازدواج بايد دو خانواده با هم برابر باشند. زن گفت: درست مي‌گويي من نيز همين را به خانم گفتم و گفتم كه ما فقير و بينوا هستيم؛ اما او مي‌گويد كه براي ما اين مسأله مهم نيست ما دنبال مال وثروت نيستيم. بلكه دنبال پاكي و نيكي هستيم. صوفي دوباره حرفهاي خود را تكرار كرد و از فقيري خانوادة خود گفت. زن صوفي خيال مي‌كرد كه شوهرش فريب او را خورده است، با اطمينان به شوهرش گفت: شوهر عزيزم! من چند بار اين مطلب را گفته‌ام و گفته‌ام كه دختر ما هيچ جهيزيه‌اي ندارد ولي ايشان با قاطعيت مي‌گويد پول و ثروت بي ارزش است، من در شما تقوي و پاكي و راستي مي‌بينم.
صوفي، رندانه در سخني دو پهلو گفت: بله ايشان از همة چيز زندگي ما باخبرند و هيچ چيز ما بر ايشان پوشيده نيست. مال و اسباب ما را مي‌بيند و مي‌بيند خانة ما آنقدر تنگ است كه هيچ چيز در آن پنهان نمي‌‌ماند. همچنين ايشان پاكي و تقوي و راستي ما را از ما بهتر مي‌داند. پيدا و پنهان و پس و پيش ما را خوب مي‌شناسد. حتماً او از پاكي و راستي دختر ما هم خوب آگاه است. وقتي كه همه چيز ما براي ايشان روشن است، درست نيست كه من از پاكي وراستي دخترم بگويم و از دختر خود تعريف ‌كنم!!
***
33. تشنه صداي آب
آب در گودالي عميق در جريان بود و مردي تشنه از درخت گردو بالا رفت و درخت را تكان مي‌داد. گردوها در آب مي‌افتاد و همراه صداي زيباي آب حبابهايي روي آب پديد مي‌آمد، مرد تشنه از شنيدن صدا و ديدن حباب لذت مي‌‌برد. مردي كه خود را عاقل مي‌پنداشت از آنجا مي‌گذشت به مرد تشنه گفت : چه كار مي‌كني؟
مرد گفت: تشنة صداي آبم.
عاقل گفت: گردو گرم است و عطش مي‌آورد. در ثاني، گردوها درگودال آب مي‌ريزد و تو دستت به گردوها نمي‌رسد. تا تو از درخت پايين بيايي آب گردوها را مي‌برد.
تشنه گفت: من نمي‌خواهم گردو جمع كنم. من از صداي آب و زيبايي حباب لذت مي‌برم. مرد تشنه در اين جهان چه كاري دارد؟ جز اينكه دائم دور حوض آب بچرخد، مانند حاجيان كه در مكه دور كعبه مي‌گردند.
شرح داستان: اين داستان سمبوليك است. آب رمز عالم الهي و صداي آب رمز الحان موسيقي است. مرد تشنه، رمز عارف است كه از بالاي درخت آگاهي به جهان نگاه مي‌كند. و در اشياء لذت مادي نمي‌بيند.بلكه از همه چيز صداي خدا را مي‌شنود. مولوي تشنگي و طلب را بزرگترين عامل براي رسيدن به حقيقت مي‌داند.
***
34. شاهزاده و زن جادو
پادشاهي پسر جوان و هنرمندي داشت. شبي در خواب ديد كه پسرش مرده است، وحشت‌زده از خواب برخاست، وقتي كه ديد اين حادثه در خواب اتفاق افتاده خيلي خوشحال شد. و آن غم خواب را به شادي بيداري تعبيركرد؛ اما فكر كرد كه اگر روزي پسرش بميرد از او هيچ يادگاري ندارد. پس تصميم گرفت براي پسرش زن بگيرد تا از او نوه‌اي داشته باشد و نسل او باقي بماند. پس از جستجوهاي بسيار، بالاخره پادشاه دختري زيبا را از خانواده‌اي پاك نژاد و پارسا پيدا كرد، اما اين خانوادة پاك نهاد، فقير و تهيدست بودند. زن پادشاه با اين ازدواج مخالفت مي‌كرد. اما شاه با اصرار زياد دختر را به عقد پسرش در آورد. در همين زمان يك زن جادوگر عاشق شاهزاده شد، و حال شاهزاده را چنان تغيير داد كه شاهزاده همسر زيباي خود را رها كرد و عاشق اين زن جادوگر شد. جادو گر پير زن نود ساله‌اي بود مثل ديو سياه و بد بو. شاهزاده به پاي اين گنده پير مي‌افتاد و دست و پاي او را مي‌بوسيد. شاه و درباريان خيلي نارحت بودند. دنيا براي آنها مثل زندان شده بود. شاه از پزشكان زيادي كمك گرفت ولي از كسي كاري ساخته نبود. روز به روز عشق شاهزاده به پيرزن جادو بيشتر مي‌شد، يكسال شاهزاده اسير عشق اين زن بود. شاه يقين كرد كه رازي در اين كار هست. شاه دست دعا به درگاه خدا بلند كرد و از سوز دل دعا كرد. خداوند دعاي او را قبول كرد و ناگهان مرد پارسا و پاكي كه همة اسرار جادو را مي‌دانست، پيش شاه آمد و شاه به او گفت اي مرد بزرگوار به دادم برس. پسرم از دست رفت. مرد ربّاني گفت: نگران نباش، من براي همين كار به اينجا آمده‌ام. هرچه مي‌گويم خوب گوش كن! و مو به مو انجام بده.
فردا سحر به فلان قبرستان برو، در كنار ديوار، رو به قبله، قبر سفيدي هست آن قبر را با بيل و كلنگ باز كن، تا به يك ريسمان برسي. آن ريسمان گرههاي زيادي دارد. گرهها را باز كن و به سرعت از آنجا برگرد.
فردا صبح زود پادشاه طبق دستور همة كارها را انجام داد. به محض اينكه گرهها باز شد شاهزاده به خود آمد و از دام زن جادو نجات يافت. و به كاخ پدرش برگشت. شاه دستور داد چند روز در سراسر كشور جشن گرفتند و شادي كردند. شاهزاده زندگي جديدي را با همسر زيبايش آغاز كرد و زن جادو نيز از غصه، دق كرد و مرد.
***
35. پرده نصيحتگو
يك شكارچي، پرنده‌اي را به دام انداخت. پرنده گفت: اي مرد بزرگوار! تو در طول زندگي خود گوشت گاو و گوسفند بسيار خورده‌اي و هيچ وقت سير نشده‌اي. از خوردن بدن كوچك و ريز من هم سير نمي‌شوي. اگر مرا آزاد كني، سه پند ارزشمند به تو مي‌دهم تا به سعادت و خوشبختي برسي. پند اول را در دستان تو مي‌دهم. اگر آزادم كني پند دوم را وقتي كه روي بام خانه‌ات بنشينم به تو مي‌دهم. پند سوم را وقتي كه بر درخت بنشينم. مرد قبول كرد. پرنده گفت:
پند اول اينكه: سخن محال را از كسي باور مكن.
مرد بلافاصله او را آزاد كرد. پرنده بر سر بام نشست.. گفت پند دوم اينكه: هرگز غم گذشته را مخور.برچيزي كه از دست دادي حسرت مخور.
پرنده روي شاخ درخت پريد و گفت : اي بزرگوار! در شكم من يك مرواريد گرانبها به وزن ده درم هست. ولي متأسفانه روزي و قسمت تو و فرزندانت نبود. و گرنه با آن ثروتمند و خوشبخت مي‌شدي. مرد شگارچي از شنيدن اين سخن بسيار ناراحت شد و آه و ناله‌اش بلند شد. پرنده با خنده به او گفت: مگر تو را نصيحت نكردم كه بر گذشته افسوس نخور؟ يا پند مرا نفهميدي يا كر هستي؟پند دوم اين بود كه سخن ناممكن را باور نكني. اي ساده لوح ! همة وزن من سه درم بيشتر نيست، چگونه ممكن است كه يك مرواريد ده درمي در شكم من باشد؟ مرد به خود آمد و گفت اي پرندة دانا پندهاي تو بسيار گرانبهاست. پند سوم را هم به من بگو.
پرنده گفت : آيا به آن دو پند عمل كردي كه پند سوم را هم بگويم.
پند گفتن با نادان خواب‌آلود مانند بذر پاشيدن در زمين شوره‌زار است.
***
36. مور و قلم
مورچه‌اي كوچك ديد كه قلمي روي كاغذ حركت مي‌كند و نقش‌هاي زيبا رسم مي‌كند. به مور ديگري گفت اين قلم نقش‌هاي زيبا و عجيبي رسم مي‌كند. نقش‌هايي كه مانند گل ياسمن و سوسن است. آن مور گفت: اين كار قلم نيست، فاعل اصلي انگشتان هستند كه قلم را به نگارش وا مي‌دارند. مور سوم گفت: نه فاعل اصلي انگشت نيست؛ بلكه بازو است. زيرا انگشت از نيروي بازو كمك مي‌گيرد. مورچه‌ها همچنان بحث و گفتگو مي‌كردند و بحث به بالا و بالاتر كشيده شد. هر مورچة نظر عالمانه‌تري مي‌داد تا اينكه مسأله به بزرگ مورچگان رسيد. او بسيار دانا و باهوش بود گفت: اين هنر از عالم مادي صورت و ظاهر نيست. اين كار عقل است. تن مادي انسان با آمدن خواب و مرگ بي هوش و بي‌خبر مي‌شود. تن لباس است. اين نقش‌ها را عقل آن مرد رسم مي‌كند.
مولوي در ادامه داستان مي‌گويد: آن مورچة عاقل هم، حقيقت را نمي‌دانست. عقل بدون خواست خداوند مثل سنگ است. اگر خدا يك لحظه، عقل را به حال خود رها كند همين عقل زيرك بزرگ، ناداني‌ها و خطاهاي دردناكي انجام مي‌دهد.
***
37. مرد گِلْْْْْْْْْْْْْ‌خوار
مردي كه به گل خوردن عادت داشت به يك بقالي رفت تا قند سفيد بخرد. بقال مرد دغلكاري بود. به جاي سنگ، گل در ترازو گذاشت تا سبكتر باشد و به مشتري گفت : سنگ ترازوي من از گل است. آيا قبول ميكني؟ مرد گلخوار با خود گفت : چه بهتر!. گل ميوة دل من است. به بقال گفت: مهم نيست، بكش.
بقال گل را در كفّه ترازو گذاشت و شروع كرد به شكستن قند، چون تيشه نداشت و با دست قند را مي‌شكست، به ظاهر كار را طول داد. و پشتش به گلخوار بود، گلخوار ترسان ترسان و تندتند از گل ترازو مي‌خورد و مي‌ترسيد كه بقال او را ببيند، بقال متوجه دزدي گلخوار از گل ترازو شده بود ولي چنان نشان مي‌داد كه نديده است. و با خود مي‌گفت: اي گلخوار بيشتر بدزد، هرچه بيشتر بدزدي به نفع من است. چون تو ظاهراً از گل من مي‌دزدي ولي داري از پهلوي خودت مي‌خوري. تو از فرط خري از من مي‌ترسي، ولي من مي‌ترسم كه توكمتر بخوري. وقتي قند را وزن كنيم مي‌فهمي كه چه كسي احمق و چه كسي عاقل است.مثل مرغي كه به دانه دل خوش مي‌كند ولي همين دانه او را به كام مرگ مي‌كشاند.
***
38. دزد و دستار فقيه.
يك عالم دروغين، عمامه‌اش را بزرگ مي‌كرد تا در چشم مردم عوام، او شخص بزرگ و دانايي بنظر بيايد. مقداري پارچه كهنه و پاره، داخل عمامة خود مي‌پيچيد و عمامة بسيار بزرگي درست مي‌كرد و بر سر مي‌گذاشت. ظاهر اين دستار خيلي زيبا و پاك و تميز بود ولي داخل آن پر بود از پارچه كهنه و پاره. يك روز صبح زود او عمامة بزرگ را بر سر گذاشته بود و به مدرسه مي‌رفت. غرور و تكبر زيادي داشت. در تاريكي و گرگ و ميش هواي صبح، دزدي كمين كرده بود تا از رهگذران چيزي بدزدد. دزد چشمش به آن عمامة بزرگ افتاد، با خودش گفت: چه دستار زيبا و بزرگي! اين دستار ارزش زيادي دارد. حمله كرد و دستار را از سر فقيه ربود و پا به فرار گذاشت. آن فقيه‌نما فرياد زد: اي دزد حرامي! اول دستار را باز كن اگر در آن چيز ارزشمندي يافتي آن را ببر. دزد خيال مي‌كرد كه كالاي گران قيمتي را دزديده و با تمام توان فرار مي‌كرد. حس كرد كه چيزهايي از عمامه روي زمين مي‌ريزد، با دقت نگاه كرد، ديد تكه تكه‌هاي پارچه كهنه و پاره پاره‌هاي لباس از آن مي‌ريزد. با عصبانيت آن را بر زمين زد و ديد فقط يك متر پارچة سفيد بيشتر نيست. گفت: اي مرد دغلباز مرا از كار و زندگي انداختي.
***
39. گوهر پنهان
روزي حضرت موسي به خداوند عرض كرد: اي خداي دانا وتوانا ! حكمت اين كار چيست كه موجودات را مي‌آفريني و باز همه را خراب مي‌كني؟ چرا موجودات نر و مادة زيبا و جذاب مي‌آفريني و بعد همه را نابود مي‌كني؟
خداوند فرمود : اي موسي! من مي‌دانم كه اين سؤال تو از روي ناداني و انكار نيست و گرنه تو را ادب مي‌كردم و به خاطر اين پرسش تو را گوشمالي مي‌دادم. اما مي‌دانم كه تو مي‌خواهي راز و حكمت افعال ما را بداني و از سرّ تداوم آفرينش آگاه شوي. و مردم را از آن آگاه كني. تو پيامبري و جواب اين سؤال را مي‌داني. اين سؤال از علم برمي‌خيزد. هم سؤال از علم بر مي‌خيزد هم جواب. هم گمراهي از علم ناشي مي‌شود هم هدايت و نجات. همچنانكه دوستي و دشمني از آشنايي برمي‌خيزد.
آنگاه خداوند فرمود : اي موسي براي اينكه به جواب سؤالت برسي، بذر گندم در زمين بكار. و صبر كن تا خوشه شود. موسي بذرها را كاشت و گندمهايش رسيد و خوشه شد. داسي برداشت ومشغول درو كردن شد. ندايي از جانب خداوند رسيد كه اي موسي! تو كه كاشتي و پرورش دادي پس چرا خوشه‌ها را مي‌بري؟ موسي جواب داد: پروردگارا ! در اين خوشه‌ها، گندم سودمند و مفيد پنهان است و درست نيست كه دانه‌هاي گندم در ميان كاه بماند، عقل سليم حكم مي‌كند كه گندمها را از كاه بايد جدا كنيم. خداوند فرمود: اين دانش را از چه كسي آموختي كه با آن يك خرمن گندم فراهم كردي؟ موسي گفت: اي خداي بزرگ! تو به من قدرت شناخت و درك عطا فرموده‌اي.
خداوند فرمود : پس چگونه تو قوة شناخت داري و من ندارم؟ در تن خلايق روحهاي پاك هست، روحهاي تيره و سياه هم هست. همانطور كه بايد گندم را از كاه جدا كرد بايد نيكان را از بدان جدا كرد. خلايق جهان را براي آن مي‌آفرينم كه گنج حكمتهاي نهان الهي آشكار شود.
*خداوند گوهر پنهان خود را با آفرينش انسان و جهان آشكار كرد پس اي انسان تو هم گوهر پنهان جان خود را نمايان كن.
***
40. روي درخت گلابي
زن بدكاري مي‌خواست پيش چشم شوهرش با مرد ديگري هم‌بستر شود. به شوهر خود گفت كه عزيزم من مي‌روم بالاي درخت گلابي و ميوه مي‌چينم. تو ميوه ها را بگير. همين كه زن به بالاي درخت رسيد از آن بالا به شوهرش نگاه ‌كرد و شروع كرد به‌گريستن. شوهر پرسيد: چه شده؟ چرا گريه مي‌كني ؟ زن گفت: اي خود فروش! اي مرد بدكار! اين مرد لوطي كيست كه بر تو افتاده است؟ و تو مانند زنان در زير او خوابيده‌اي؟
شوهر گفت: مگر ديوانه شده‌اي يا سرگيجه داري؟ اينجا غير من هيچكس نيست. زن همچنان حرفش را تكرار مي‌كرد و مي‌گريست. مرد گفت: اي زن تو از بالاي درخت پايين بيا كه دچار سرگيجه شده‌‌اي و عقلت را از دست داده‌اي. زن از درخت پايين آمد و شوهرش بالاي درخت رفت. در اين هنگام زن بلافاصله مرد فاسق را در آغوش كشيد و با او به عشقبازي پرداخت.
شوهرش از بالاي درخت فرياد زد: اي زن بدكاره! آن مرد كيست كه تو را در آغوش گرفته و مانند ميمون روي تو پريده است؟ زن گفت: اينجا غير من هيچ‌كس نيست، حتماً تو هم سر گيجه گرفتة ! حرف مفت مي‌زني. شوهر دوباره نگاه كرد و ديد كه زنش با مردي جمع‌ شده. همچنان حرف‌هايش را تكرار مي‌كرد و به زن پرخاش مي‌كرد. زن مي‌گفت: اين خيالبافي‌ها از اين درخت گلابي است. من هم وقتي بالاي درخت بودم مثل تو همه چيز را غير واقعي مي‌ديدم. زود از درخت پايين بيا تا ببيني كه همه اين خيالبافي‌ها از اين درخت گلابي است.
*سخن مولوي: در هر طنزي دانش و نكتة اخلاقي هست. بايد طنز را با دقت گوش داد. در نظر كساني كه همه چيز را مسخره مي‌كنند هر چيز جدي، هزل است و برعكس در نظر خردمندان همه هزلها جدي است.
درخت گلابي، در اين داستان رمز وجود مادي انسان است و عالم هوا و هوس و خودخواهي است. در بالاي درخت گلابي فريب مي‌خوري. از اين درخت فرود بيا تا حقيقت را با چشم خود ببيني.
***
41. دباغ در بازار عطر فروشان
روزي مردي از بازار عطرفروشان مي‌گذشت، ناگهان بر زمين افتاد و بيهوش شد. مردم دور او جمع شدند و هر كسي چيزي مي‌گفت، همه براي درمان او تلاش مي‌كردند. يكي نبض او را مي‌گرفت، يكي دستش را مي‌ماليد، يكي كاه گِلِ تر جلو بيني او مي‌گرفت، يكي لباس او را در مي‌آورد تا حالش بهتر شود. ديگري گلاب بر صورت آن مرد بيهوش مي‌پاشيد و يكي ديگر عود و عنبر مي‌سوزاند. اما اين درمانها هيچ سودي نداشت. مردم همچنان جمع بودند. هركسي چيزي مي‌گفت. يكي دهانش را بو مي‌كرد تا ببيند آيا او شراب يا بنگ يا حشيش خورده است؟ حال مرد بدتر و بدتر مي‌شد و تا ظهر او بيهوش افتاده بود. همه درمانده بودند. تا اينكه خانواده‌اش باخبر شدند، آن مرد برادر دانا و زيركي داشت او فهميد كه چرا برادرش در بازار عطاران بيهوش شده است، با خود گفت: من درد او را مي‌دانم، برادرم دباغ است و كارش پاك كردن پوست حيوانات از مدفوع و كثافات است. او به بوي بد عادت كرده و لايه‌هاي مغزش پر از بوي سرگين و مدفوع است. كمي سرگين بدبوي سگ برداشت و در آستينش پنهان كرد و با عجله به بازار آمد. مردم را كنار زد، و كنار برادرش نشست و سرش را كنار گوش او آورد بگونه‌اي كه مي‌خواهد رازي با برادرش بگويد. و با زيركي طوري كه مردم نبينند آن مدفوع بد بوي را جلو بيني برادر گرفت. زيرا داروي مغز بدبوي او همين بود. چند لحظه گذشت و مرد دباغ بهوش آمد. مردم تعجب كردند وگفتند اين مرد جادوگر است. در گوش اين مريض افسوني خواند و او را درمان كرد.

دفتر پنجم


42. اشك رايگان
يك مرد عرب سگي داشت كه در حال مردن بود. او در ميان راه نشسته بود و براي سگ خود گريه مي‌كرد. گدايي از آنجا مي‌گذشت، از مرد عرب پرسيد: چرا گريه مي‌كني؟ عرب گفت: اين سگ وفادار من، پيش چشمم جان مي‌دهد. اين سگ روزها برايم شكار مي‌كرد و شب‌ها نگهبان من بود و دزدان را فراري مي‌داد. گدا پرسيد: بيماري سگ چيست؟ آيا زخم دارد؟ عرب گفت: نه از گرسنگي مي‌ميرد. گدا گفت: صبر كن، خداوند به صابران پاداش مي‌دهد.
گدا يك كيسة پر در دست مرد عرب ديد. پرسيد در اين كيسه چه داري؟ عرب گفت: نان و غذا براي خوردن. گدا گفت: چرا به سگ نمي‌دهي تا از مرگ نجات پيدا كند؟
عرب گفت: نان‌ها را از سگم بيشتر دوست دارم. براي نان و غذا بايد پول بدهم، ولي اشك مفت و مجاني است. براي سگم هر چه بخواهد گريه مي‌كنم. گدا گفت : خاك بر سر تو! اشك خون دل است و به قيمت غم به آب زلال تبديل شده، ارزش اشك از نان بيشتر است. نان از خاك است ولي اشك از خون دل.
***
43. پر زيبا دشمن طاووس
طاووسي در دشت پرهاي خود را مي‌كند و دور مي‌ريخت. دانشمندي از آنجا مي‌گذشت، از طاووس پرسيد : چرا پرهاي زيبايت را مي‌كني؟ چگونه دلت مي‌آيد كه اين لباس زيبا را بكني و به ميان خاك و گل بيندازي؟ پرهاي تو از بس زيباست مردم براي نشاني در ميان قرآن مي‌گذارند. يا با آن باد بزن درست مي‌كنند. چرا ناشكري مي‌كني؟
طاووس مدتي گريه كرد و سپس به آن دانشمند گفت: تو فريب رنگ و بوي ظاهر را مي‌خوري. آيا نمي‌بيني كه به خاطر همين بال و پر زيبا، چه رنجي مي‌برم؟ هر روز صد بلا و درد از هرطرف به من مي‌رسد. شكارچيان بي رحم براي من همه جا دام مي‌گذارند. تير اندازان براي بال و پر من به سوي من تير مي‌اندازند. من نمي‌توانم با آنها جنگ كنم پس بهتر است كه خود را زشت و بد شكل كنم تا دست از من بر دارند و در كوه و دشت آزاد باشم. اين زيبايي، وسيلة غرور و تكبر است. خودپسندي و غرور بلاهاي بسيار مي‌آورد. پر زيبا دشمن من است. زيبايان نمي‌توانند خود را بپوشانند. زيبايي نور است و پنهان نمي‌ماند. من نمي‌توانم زيبايي خود را پنهان كنم، بهتر است آن را از خود دور كنم.
***
44. آهو در طويله خران
صيادي، يك آهوي زيبا را شكار كرد واو را به طويلة خران انداخت. در آن طويله، گاو و خر بسيار بود. آهو از ترس و وحشت به اين طرف و آن طرف مي‌گريخت. هنگام شب مرد صياد، كاه خشك جلو خران ريخت تا بخورند. گاوان و خران از شدت گرسنگي كاه را مانند شكر مي‌خوردند. آهو، رم مي‌كرد و از اين سو به آن سو مي‌گريخت، گرد و غبار كاه او را آزار مي‌داد. چندين روز آهوي زيباي خوشبو در طويلة خران شكنجه مي‌شد. مانند ماهي كه از آب بيرون بيفتد و در خشكي در حال جان دادن باشد. روزي يكي از خران با تمسخر به دوستانش گفت: اي دوستان! اين امير وحشي، اخلاق و عادت پادشاهان را دارد، ساكت باشيد. خر ديگري گفت: اين آهو از اين رميدن‌ها و جستن‌ها، گوهري به دست آورده و ارزان نمي‌فروشد. ديگري گفت: اي آهو تو با اين نازكي و ظرافت بايد بروي بر تخت پادشاه بنشيني. خري ديگر كه خيلي كاه خورده بود با اشارة سر، آهو را دعوت به خوردن كرد. آهو گفت كه دوست ندارم. خر گفت: مي‌دانم كه ناز مي‌كني و ننگ داري كه از اين غذا بخوري.
آهو گفت: اي الاغ! اين غذا شايستة توست. من پيش از اين‌كه به اين طويلة تاريك و بد بو بيايم در باغ و صحرا بودم، در كنار آب‌هاي زلال و باغ‌هاي زيبا، اگرچه از بد روزگار در اينجا گرفتار شده‌ام اما اخلاق و خوي پاك من از بين نرفته است. اگر من به ظاهر گدا شوم اما گدا صفت نمي شوم. من لاله سنبل و گل خورده‌ام. خر گفت: هرچه مي‌تواني لاف بزن. در جايي كه تو را نمي‌شناسند مي‌تواني دروغ زياد بگويي. آهو گفت : من لاف نمي‌زنم. بوي زيباي مشك در ناف من گواهي مي‌دهد كه من راست مي‌گويم. اما شما خران نمي‌توانيد اين بوي خوش را بشنويد، چون در اين طويله با بوي بد عادت كرده ايد.
***
45. پوستين كهنه در دربار
اياز، غلام شاه محمود غزنوي (پادشاه ايران) در آغاز چوپان بود. وقتي در دربار سلطان محمود به مقام و منصب دولتي رسيد، چارق و پوستين دوران فقر و غلامي خود را به ديوار اتاقش آويزان كرده بود و هر روز صبح اول به آن اتاق مي‌رفت و به آنها نگاه مي‌كرد و از بدبختي و فقر خود ياد مي‌‌آورد و سپس به دربار مي‌رفت. او قفل سنگيني بر در اتاق مي‌بست. درباريان حسود كه به او بدبين بودند خيال كردند كه اياز در اين اتاق گنج و پول پنهان كرده و به هيچ كس نشان نمي‌دهد. به شاه خبر دادند كه اياز طلاهاي دربار را در اتاقي براي خودش جمع و پنهان مي‌كند. سلطان مي‌دانست كه اياز مرد وفادار و درستكاري است. اما گفت: وقتي اياز در اتاقش نباشد برويد و همه طلاها و پولها را براي خود برداريد.
نيمه شب، سي نفر با مشعل‌هاي روشن در دست به اتاق اياز رفتند. با شتاب و حرص قفل را شكستند و وارد اتاق شدند. اما هرچه گشتند چيزي نيافتند. فقط يك جفت چارق كهنه و يك دست لباس پاره آنجا از ديوار آويزان بود. آنها خيلي ترسيدند، چون پيش سلطان دروغزده مي‌شدند.
وقتي پيش شاه آمدند شاه گفت: چرا دست خالي آمديد؟ گنجها كجاست؟ آنها سرهاي خود را پايين انداختند و معذرت خواهي كردند.سلطان گفت: من اياز را خوب مي‌شناسم او مرد راست و درستي است. آن چارق و پوستين كهنه را هر روز نگاه مي‌كند تا به مقام خود مغرور نشود. و گذشته اش را هميشه به ياد بياورد.
***
46. روز با چراغ گرد شهر
راهبي چراغ به دست داشت و در روز روشن در كوچه ها و خيابانهاي شهر دنبال چيزي مي‌گشت. كسي از او پرسيد: با اين دقت و جديت دنبال چه مي‌گردي، چرا در روز روشن چراغ به دست گرفته‌اي؟
راهب گفت: دنبال آدم مي‌گردم. مرد گفت اين كوچه و بازار پر از آدم است. گفت: بله، ولي من دنبال كسي مي‌گردم كه از روح خدايي زنده باشد. انساني كه در هنگام خشم و حرص و شهوت خود را آرام نگهدارد. من دنبال چنين آدمي مي‌گردم. مرد گفت: دنيال چيزي مي‌گردي كه يافت نمي‌شود.
«ديروز شيخ با چراغ در شهر مي‌گشت و مي‌گفت من از شيطان‌ها وحيوانات خسته شده‌ام آرزوي ديدن انسان دارم. به او گفتند: ما جسته‌ايم يافت نمي‌شود، گفت دنبال همان چيزي كه پيدا نمي‌شود هستم و آرزوي همان را دارم.
***
47. ليلي و مجنون
مجنون در عشق ليلي مي‌سوخت. دوستان و آشنايان نادان او كه از عشق چيزي نمي‌دانستند گفتند ليلي خيلي زيبا نيست. در شهر ما دختران زيباتر از و زيادند، دختراني مانند ماه، تو چرا اينقدر ناز ليلي را مي‌كشي؟ بيا و از اين دختران زيبا يكي را انتخاب كن. مجنون گفت: صورت و بدن ليلي مانند كوزه است، من از اين كوزه شراب زيبايي مي‌نوشم. خدا از اين صورت به من شراب مست كنندة زيبايي مي‌دهد.شما به ظاهر كوزة دل نگاه مي‌كنيد. كوزه مهم نيست، شراب كوزه مهم است كه مست كننده است. خداوند از كوزة ليلي به شما سركه داد، اما به من شراب داد. شما عاشق نيستيد. خداوند از يك كوزه به يكي زهر مي‌دهد به ديگري شراب و عسل. شما كوزة صورت را مي‌بينيد و آن شراب ناب با چشم ناپاك شما ديده نمي‌شود. مانند دريا كه براي مرغ‌ آبي مثل خانه است اما براي كلاغ باعث مرگ و نابودي است.
***
48. گوشت و گربه
مردي زن فريبكار و حيله‌گري داشت. مرد هرچه مي‌خريد و به خانه مي‌آورد، زن آن را مي‌خورد يا خراب مي‌كرد. مرد كاري نمي‌توانست بكند. روزي مهمان داشتند مرد دو كيلو گوشت خريد و به خانه آورد. زن پنهاني گوشتها را كباب كرد و با شراب خورد. مهمانان آمدند. مرد به زن گفت: گوشتها را كباب كن و براي مهمانها بياور. زن گفت: گربه خورد، گوشتي نيست. برو دوباره بخر. مرد به نوكرش گفت: آهاي غلام! برو ترازو را بياور تا گربه را وزن كنم و ببينم وزنش چقدر است. گربه را كشيد، دو كيلو بود. مرد به زن گفت: خانم محترم! گوشتها دو كيلو بود گربه هم دو كيلو است. اگر اين گربه است پس گوشت ها كو؟ اگر اين گوشت است پس گربه كجاست؟
***
49. باغ خدا، دست خدا، چوب خدا
مردي در يك باغ درخت خرما را با شدت ‌تكان مي‌داد و بر زمين مي‌ريخت. صاحب باغ آمد و گفت اي مرد احمق! چرا اين كار را مي‌كني؟ دزد گفت: چه اشكالي دارد؟ بندة خدا از باغ خدا خرمايي را بخورد و ببرد كه خدا به او روزي كرده است. چرا بر سفرة گستردة نعمتهاي خداوند حسادت مي‌كني؟ صاحب باغ به غلامش گفت: آهاي غلام! آن طناب را بياور تا جواب اين مردك را بدهم. آنگاه دزد را گرفتند و محكم بر درخت بستند و با چوب بر ساق پا و پشت او مي‌زد. دزد فرياد برآورد، از خدا شرم كن. چرا مي‌زني؟ مرا مي‌كشي. صاحب باغ گفت: اين بندة خدا با چوب خدا در باغ خدا بر پشت خدا مي‌زند. من اراده‌اي ندارم كار، كار خداست. دزد كه به جبر اعتقاد داشت گفت: من اعتقاد به جبر را ترك كردم تو راست مي‌گويي اي مرد بزرگوار نزن. برجهان جبر حاكم نيست بلكه اختيار است اختيار است اختيار.
***
50. جزيرة سبز و گاو غمگين
جزيرة سرسبز و پر علف است كه در آن گاوي خوش خوراك زندگي مي‌كند. هر روز از صبح تا شب علف صحرا را مي‌خورد و چاق و فربه مي‌شود. هنگام شب كه به استراحت مشغول است يكسره در غم فرداست.آيا فردا چيزي براي خوردن پيدا خواهم كرد؟ او از اين غصه تا صبح رنج مي‌برد و نمي‌خوابد و مثل موي لاغر و باريك مي‌شود. صبح صحرا سبز و خُرِّم است. علفها بلند شده و تا كمر گاو مي‌رسند. دوباره گاو با اشتها به چريدن مشغول مي‌شود و تا شب مي‌چرد و چاق و فربه مي‌شود. باز شبانگاه از ترس اينكه فردا علف براي خوردن پيدا مي‌كند يا نه؟ لاغر و باريك مي‌شود. ساليان سال است كه كار گاو همين است اما او هيچ وقت با خود فكر نكرده كه من سالهاست از اين علف‌‌زار مي‌خورم و علف هميشه هست و تمام نمي‌شود، پس چرا بايد غمناك باشم؟
*تفسير داستان: گاو، رمزِ نفسِ زياده طلبِ انسان است و صحرا هم اين دنياست. آدميزاد، بيقرار و ناآرام و بيمناك است
***
51. دستگيريِ خرها
مردي با ترس و رنگ و رويِ پريده به خانه‌اي پناه برد. صاحبخانه گفت: برادر از چه مي‌ترسي؟ چرا فرار مي‌كني؟ مردِ فراري جواب داد: مأموران بي‌رحم حكومت، خرهاي مردم را به زور مي‌گيرند و مي‌برند. صاحبخانه گفت: خرها را مي‌گيرند ولي تو چرا فرار مي‌كني؟ تو كه خر نيستي؟ مردِ فراري گفت: مأموران احمق‌اند و چنان با جديت خر مي‌گيرند كه ممكن است مرا به جاي خر بگيرند و ببرند.
***
52. خواجة بخشنده و غلام وفادار
درويشي كه بسيار فقير بود و در زمستان لباس و غذا نداشت. هر روز در شهر هرات غلامان حاكم شهر را مي‌ديد كه جامه‌هاي زيبا و گران قيمت بر تن دارند و كمربندهاي ابريشمين بر كمر مي‌بندند. روزي با جسارت رو به آسمان كرد و گفت خدايا! بنده نوازي را از رئيس بخشندة شهر ما ياد بگير. ما هم بندة تو هستيم.
زمان گذشت و روزي شاه خواجه را دستگير كرد و دست و پايش را بست. مي‌خواست بيند طلاها را چه كرده است؟ هرچه از غلامان مي‌پرسيد آنها چيزي نمي‌گفتند. يك ماه غلامان را شكنجه كرد و مي‌گفت بگوييد خزانة طلا و پول حاكم كجاست؟ اگر نگوييد گلويتان را مي‌برم و زبانتان را از گلويتان بيرون مي‌كشم. اما غلامان شب و روز شكنجه را تحمل مي‌كردند و هيچ نمي‌گفتند. شاه آنها را پاره پاره كرد ولي هيچ يك لب به سخن باز نكردند و راز خواجه را فاش نكردند. شبي درويش در خواب صدايي شنيد كه مي‌گفت: اي مرد! بندگي و اطاعت را از اين غلامان ياد بگير.
***


دفتر ششم


53. دزد بر سر چاه
شخصي يك قوچ داشت، ريسماني به گردن آن بسته بود و دنبال خود مي‌كشيد. دزدي بر سر راه كمين كرد و در يك لحظه، ريسمان را از دست مرد ربود و گوسفند را دزديد و برد. صاحب قوچ، هاج و واج مانده بود. پس از آن، همه جا دنبال قوچ خود مي‌گشت، تا به سر چاهي رسيد، ديد مردي بر سر چاه نشسته و گريه مي‌كند و فرياد مي‌زند: اي داد! اي فرياد! بيچاره شدم بد بخت شدم. صاحب گوسفند پرسيد: چه شده كه چنين ناله مي‌كني ؟ مرد گفت : يك كيسة طلا داشتم در اين چاه افتاد. اگر بتواني آن را بيرون بياوري، 20% آن را به تو پاداش مي‌دهم. مرد با خود گفت: بيست سكه، قيمت ده قوچ است، اگر دزد قوچم را برد، اما روزي من بيشتر شد. لباسها را از تن در آورد و داخل چاه رفت. مردي كه بر سر چاه بود همان دزدي بود كه قوچ را برده بود. بلافاصله لباسهاي صاحب قوچ را برداشت و برد.
***
54. عاشق گردو باز
در روزگاران پيش عاشقي بود كه به وفاداري در عشق مشهور بود. مدتها در آرزوي رسيدن به يار گذرانده بود تا اينكه روزي معشوق به او گفت: امشب برايت لوبيا پخته‌ام. آهسته بيا و در فلان اتاق منتطرم بنشين تا بيايم. عاشق خدا را سپاس گفت و به شكر اين خبر خوش به فقيران نان و غذا داد. هنگام شب به آن حجره رفت و به اميد آمدن يار نشست. شب از نيمه گذشت و معشوق آمد. ديد كه جوان خوابش برده. مقداري از آستين جوان را پاره كرد به اين معني كه من به قو‎ْلَم وفا كردم. و چند گردو در جيب او گذاشت به اين معني كه تو هنوز كودك هستي، عاشقي براي تو زود است، هنوز بايد گردو بازي كني. آنگاه يار رفت. سحرگاه كه عاشق از خواب بيدار شد، ديد آستينش پاره است و داخل جيبش چند گردو پيدا كرد. با خود گفت: يار ما يكپارچه صداقت و وفاداري است، هر بلايي كه بر سر ما مي‌آيد از خود ماست.
***
55. پيرزن و آرايش صورت
پيرزني 90 ساله كه صورتش زرد و مانند سفرة كهنه پر چين و چروك بود. دندانهايش ريخته بود قدش مانند كمان خميده و حواسش از كار افتاده، اما با اين سستي و پيري ميل به شوهر و شهوت در دل داشت. و به شكار شوهر علاقة فراوان داشت. همسايه‌ها او را به عروسي دعوت كردند. پيرزن، جلو آيينه رفت تا صورت خود را آرايش كند، سرخاب بر رويش مي‌‌ماليد اما از بس صورتش چين و چروك داشت، صاف نمي‌شد. براي اينكه چين و چروك ها را صاف كند، نقش‌هاي زيباي وسط آيه‌ها و صفحات قرآن را مي‌بريد و بر صورتش مي‌چسباند و روي آن سرخاب مي‌ماليد. اما همينكه چادر بر سر مي‌گذاشت كه برود نقشها از صورتش باز مي‌شد و مي‌افتاد. باز دوباره آنها را مي‌چسباند. چندين بار چنين كرد و باز تذهيبهاي قرآن از صورتش كنده مي‌شد. ناراحت شد و شيطان را لعنت كرد. ناگهان شيطان در آيينه، پيش روي پيرزن ظاهر شد و گفت: اي فاحشة خشك ناشايست! من كه به حيله‌گري مشهور هستم در تمام عمرم چنين مكري به ذهنم خطور نكرده بود. چرا مرا لعنت مي‌كني تو خودت از صد ابليس مكارتري. تو ورقهاي قرآن را پاره پاره كردي تا صورت زشتت را زيبا كني. اما اين رنگ مصنوعي صورت تو را سرخ و با نشاط نكرد.
*مولوي با استفاده از اين داستان مي‌گويد: اي مردم دغلكار! تا كي سخنان خدا را به دروغ بر خود مي‌بنديد. دل خود را صاف كنيد تا اين سخنان بر دل شما بنشيند و دلهاتان را پر نشاط و زيبا كند.
***
56. خياط دزد
قصه‌گويي در شب، نيرنگهاي خياطان را نقل مي‌كرد كه چگونه از پارچه‌هاي مردم مي‌دزدند. عدة زيادي دور او جمع شده بودند و با جان و دل گوش مي‌دادند. نقال از پارچه دزدي بيرحمانة خياطان مي‌گفت. در اين زمان تركي از سرزمين مغولستان از اين سخنان به شدت عصباني شد و به نقال گفت: اي قصه‌گو در شهر شما كدام خياط در حيله‌گري از همه ماهرتر است؟ نقال گفت: در شهر ما خياطي است به نام «پورشش» كه در پارچه دزدي زبانزد همه است. ترك گفت: ولي او نمي‌تواند از من پارچه بدزدد. مردم گفتند : ماهرتر و زيركتر از تو هم فريب او را خورده‌اند. خيلي به عقل خودت مغرور نباش. ترك گفت: نمي‌تواند كلاه سر من بگذارد. حاضران گفتند مي‌تواند. ترك گفت: سر اسب عربي خودم شرط مي‌بندم كه اگر خياط بتواند از پارچة من بدزدد من اين اسب را به شما مي‌دهم ولي اگر نتواند من از شما يك اسب مي‌گيرم. ترك آن شب تا صبح از فكر و خيال خياط دزد خوابش نبرد. فردا صبح زود پارچة اطلسي برداشت و به دكان خياط رفت. با گرمي سلام كرد و استاد خياط با خوشرويي احوال او را پرسيد و چنان با محبت برخورد كرد كه دل ترك را به دست آورد. وقتي ترك بلبل‌زباني خياط را ديد پارچة اطلس استانبولي را پيش خياط گذاشت و گفت از اين پارچه براي من يك لباس جنگ بدوز، بالايش تنگ و پاينش گشاد باشد. خياط گفت: به روي چشم! صدبار ترا با جان و دل خدمت مي‌كنم. آنگاه پارچه را اندازه گرفت، در ضمن كار داستانهايي از اميران و از بخشش‌هاي آنان مي‌گفت. و با مهارت پارچه را قيچي مي‌زد. ترك از شنيدن داستانها خنده‌اش گرفت و چشم ريز بادامي او از خنده بسته مي‌شد. خياط پاره‌اي از پارچه را دزديد و زير رانش پنهان كرد. ترك از لذت افسانه، ادعاي خود را فراموش كرده بود. از خياط خواست كه باز هم لطيفه بگويد. خياط حيله‌گر لطيفة ديگري گفت و ترك از شدت خنده روي زمين افتاد. خياط تكة ديگري از پارچه را بريد و لاي شلوارش پنهان كرد. ترك براي بار سوم از خياط خواست كه بازهم لطيفه بگويد. باز خياط لطيفة خنده دارتري گفت و ترك را كاملاً شكارخود كرد و باز از پارچه بريد. بار چهارم ترك تقاضاي لطيفه كرد خياط گفت: بيچاره بس است، اگر يك لطيفة ديگر برايت بگويم قبايت خيلي تنگ مي‌شود. بيشتر از اين بر خود ستم مكن. اگر اندكي از كار من خبر داشتي به جاي خنده، گريه مي‌كردي. هم پارچه‌ات را از دست دادي هم اسبت را در شرط باختي.
***
57. خواب حلوا
روزي يك يهودي با يك نفر مسيحي و يك مسلمان همسفر شدند.در راه به كاروانسرايي رسيدند و شب را در آنجا ماندند. مردي براي ايشان مقداري نان گرم و حلوا آورد. يهودي و مسيحي آن شب غذا زياد خورده بودند ولي مسلمان گرسنه بود. آن دو گفتند ما سير هستيم. امشب صبر مي‌كنيم، غذا را فردا مي‌خوريم. مسلمان گفت: غذا را امشب بخوريم و صبر باشد براي فردا. مسيحي و يهودي گفتند هدف تو از اين فلسفه بافي اين است كه چون ما سيريم تو اين غذا را تنها بخوري. مسلمان گفت: پس بياييد تا آن را تقسيم كنيم هركس سهم خود را بخورد يا نگهدارد. آن دو گفتند اين ملك خداست و ما نبايد ملك خدا را تقسيم كنيم.مسلمان قبول كرد كه شب را صبر كنند و فردا صبح حلوا را بخورند. فردا كه از خواب بيدار شدند گفتند هر كدام خوابي كه ديشب ديده بگويد. هركس خوابش از همه بهتر باشد. اين حلوا را بخورد زيرا او از همه برتر است و جان او از همة جانها كاملتر است.
يهودي گفت: من در خواب ديدم كه حضرت موسي در راه به طرف من آمد و مرا با خود به كوه طور برد. بعد من و موسي و كوه طور تبديل به نور شديم. از اين نور، نوري ديگر روييد و ما هر سه در آن تابش ناپديد شديم. بعد ديدم كه كوه سه پاره شد يك پاره به دريا رفت و تمام دريا را شيرين كرد يك پاره به زمين فرو رفت و چشمه‌اي جوشيد كه همة دردهاي بيماران را درمان مي‌كند. پارة سوم در كنار كعبه افتاد و به كوه مقدس مسلمانان (عرفات) تبديل شد. من به هوش آمدم كوه برجا بود ولي زير پاي موسي مانند يخ آب مي‌شد.
مسيحي گفت: من خواب ديدم كه عيسي آمد و مرا به آسمان چهارم به خانة خورشيد برد. چيزهاي شگفتي ديدم كه در هيچ جاي جهان مانند ندارد. من از يهودي برترم چون خواب من در آسمان اتفاق افتاد و خواب او در زمين. مسلمان گفت: اما اي دوستان پيامبر من آمد و گفت برخيز كه همراه يهودي‌ات با موسي به كوه طور رفته و مسيحي هم با عيسي به آسمان چهارم. آن دو مرد با فضيلت به مقام عالي رسيدند ولي تو ساده دل و كودن در اينجا مانده‌اي. برخيز و حلوا را بخور. من هم ناچار دستور پيامبرم را اطاعت كردم و حلوا را خوردم. آيا شما از امر پيامبر خود سركشي مي‌كنيد؟ آنها گفتند نه در واقع خواب حقيقي را تو ديدة نه ما.
***
58. شتر گاو و قوچ و يك دسته علف
شتري با گاوي و قوچي در راهي مي‌رفتند. يك دسته علف شيرين و خوشمزه پيش راه آنها پيدا شد. قوچ گفت: اين علف خيلي ناچيز است. اگر آن را بين خود قسمت كنيم هيچ كدام سير نمي‌شويم. بهتر است كه توافق كنيم هركس كه عمر بيشتري دارد او علف را بخورد. زيرا احترام بزرگان واجب است. حالا هركدام تاريخ زندگي خود را مي‌گوييم هركس بزرگتر باشد علف را بخورد. اول قوچ شروع كرد و گفت: من با قوچي كه حضرت ابراهيم بجاي حضرت اسماعيل در مكه قرباني كرد در يك چراگاه بودم. گاو گفت: اما من از تو پيرترم، چون من جفت گاوي هستم كه حضرت آدم زمين را با آنها شخم مي‌زد. شتر كه به دروغهاي شاخدار اين دو دوست خود گوش مي‌داد، بدون سر و صدا سرش را پايين آورد و دستة علف را به دندان گرفت و سرش را بالا برد و در هوا شروع كرد به خوردن. دوستانش اعتراض كردند. او پس از اينكه علف را خورد گفت: من نيازي به گفتن تاريخ زندگي خود ندارم. از پيكر بزرگ و اين گردن دراز من چرا نمي‌فهميد كه من از شما بزرگترم. هر خردمندي اين را مي‌فهمد. اگر شما خردمند باشيد نيازي به ارائة اسناد و مدارك تاريخي نيست.
** *
59. صياد سبزپوش
پرنده‌اي گرسنه به مرغزاري رسيد. ديد مقداري دانه بر زمين ريخته و دامي پهن شده و صيادي كنار دام نشسته است. صياد براي اينكه پرندگان را فريب دهد خود را با شاخ و برگ درختها پوشيده بود. پرنده چرخي زد و آمد كنار دام نشست. از صياد پرسيد: اي سبزپوش! تو كيستي كه در ميان اين صحرا تنها نشسته‌اي؟ صياد گفت: من مردي راهب هستم از مردم بريده‌ام و از برگ و ساقة گياهان غذا مي‌خورم. پرنده گفت: در اسلام رهبانيت و جدايي از جامعه حرام است. چگونه تو رهبانيت و دوري از جامعه را انتخاب كرده‌اي؟ از رهبانيت به در آي و با مردم زندگي كن. صياد گفت: اين سخن تو حكم مطلق نيست؟ زيرا اِنزوايِ از مردم هرچه بد باشد از همنشيني با بدان بدتر نيست. سنگ و كلوخ بيابان تنهايند ولي به كسي زياني نمي‌رسانند و فريب هم نمي‌خورند. مردم يكديگر را فريب مي‌دهند. پرنده گفت: تو اشتباه فكر مي‌كني؟ اگر با مردم زندگي كني و بتواني خود را از بدي حفظ كني كار مهمي كرده‌اي و گرنه تنها در بيابان خوب بودن و پاك ماندن كار سختي نيست. صياد گفت: بله، اما چه كسي مي‌تواند بر بديهاي جامعه پيروز شود و فريب نخورد؟ براي اينكه پاك بماني بايد دوست و راهنماي خوبي داشته باشي. آيا در اين زمان چنين كسي پيدا مي‌شود؟ پرنده گفت: بايد قلبت پاك و درست باشد. راهنما لازم نيست. اگر تو درست و صادق باشي، مردم درست و صادق تو را پيدا مي‌كنند. بحث صياد و پرنده بالا گرفت و پرنده چون خيلي گرسنه بود يكسره به دانه‌ها نگاه مي‌كرد. از صياد پرسيد: اين دانه‌ها از توست؟ صياد گفت: نه، از يك كودك يتيم است. آنها را به من سپرده تا نگهداري كنم.حتماً مي‌داني كه خوردن مال يتيم در اسلام حرام است. پرنده، چون از گرسنگي طاقتش طاق شده بود گفت: من از گرسنگي دارم مي‌ميرم و در حال ناچاري و اضطرار، شريعت اجازه مي‌دهد كه به اندازة رفع گرسنگي از اين دانه‌ها بخورم. صياد گفت: اگر بخوري بايد پول آن را بدهي. صياد پرنده را فريب داد و پرنده كه از گرسنگي صبر و قرار نداشت، قبول كرد كه بخورد و پول دانه‌ها را بدهد. همينكه نزديك دانه‌ها آمد در دام افتاد و آه و ناله‌اش بلند شد.
***
60. دوستي موش و قورباغه
موشي و قورباغه‌اي در كنار جوي آبي باهم زندگي مي‌كردند. روزي موش به قورباغه گفت: اي دوست عزيز، دلم مي‌خواهد كه بيشتر از اين با تو همدم باشم و بيشتر با هم صحبت كنيم، ولي حيف كه تو بيشتر زندگي‌ات را توي آب مي‌گذراني و من نمي‌توانم با تو به داخل آب بيايم. قورباغه وقتي اصرار دوست خود را ديد قبول كرد كه نخي پيدا كنند و يك سر نخ را به پاي موش ببندند و سر ديگر را به پاي قورباغه تا وقتي كه بخواهند همديگر را ببينند نخ را بكشند و همديگر را با خبر كنند. روزي موش به كنار جوي آمد تا نخ را بكشد و قورباغه را براي ديدار دعوت كند، ناگهان كلاغي از بالا در يك چشم به هم زدن او را از زمين بلند كرد و به آسمان برد. قورباغه هم با نخي كه به پايش بسته شده بود از آب بيرون كشيده شد و ميان زمين و آسمان آويزان بود. وقتي مردم اين صحنه عجيب را ديدند با تعجب مي‌پرسيدند عجب كلاغ حيله‌گري! چگونه در آب رفته و قورباغه را شكار كرده و با نخ پاي موش را به پاي قورباغه بسته؟!! قورباغه كه ميان آسمان و زمين آويزان بود فرياد مي‌زد اين است سزاي دوستي با مردم نا اهل

[ سه شنبه هفتم آذر 1391 ] [ 8:0 بعد از ظهر ] [ ] [ ]
داستان هاي مثنوي به نثر

دفتر اول

1. پادشاه و كنيزكپادشاه قدرتمند و توانايي, روزي براي شكار با درباريان خود به صحرا رفت, در راه كنيزك زيبايي ديد و عاشق او شد. پول فراوان داد و دخترك را از اربابش خريد, پس از مدتي كه با كنيزك بود. كنيزك بيمار شد و شاه بسيار غمناك گرديد. از سراسر كشور, پزشكان ماهر را براي درمان او به دربار فرا خواند, و گفت: جان من به جان اين كنيزك وابسته است, اگر او درمان نشود, من هم خواهم مرد. هر كس جانان مرا درمان كند, طلا و مرواريد فراوان به او مي‌دهم. پزشكان گفتند: ما جانبازي مي‌كنيم و با همفكري و مشاوره او را حتماً درمان مي‌كنيم. هر يك از ما يك مسيح شفادهنده است. پزشكان به دانش خود مغرور بودند و يادي از خدا نكردند. خدا هم عجز و ناتواني آنها را به ايشان نشان داد. پزشكان هر چه كردند, فايده نداشت. دخترك از شدت بيماري مثل موي, باريك و لاغر شده بود. شاه يكسره گريه مي‌كرد. داروها, جواب معكوس مي‌داد. شاه از پزشكان نااميد شد. و پابرهنه به مسجد رفت و در محرابِ مسجد به گريه نشست. آنقدر گريه كرد كه از هوش رفت. وقتي به هوش آمد, دعا كرد. گفت اي خداي بخشنده, من چه بگويم, تو اسرار درون مرا به روشني مي‌داني. اي خدايي كه هميشه پشتيبان ما بوده‌اي, بارِ ديگر ما اشتباه كرديم. شاه از جان و دل دعا كرد, ناگهان درياي بخشش و لطف خداوند جوشيد, شاه در ميان گريه به خواب رفت. در خواب ديد كه يك پيرمرد زيبا و نوراني به او مي‌گويد: اي شاه مُژده بده كه خداوند دعايت را قبول كرد, فردا مرد ناشناسي به دربار مي‌آيد. او پزشك دانايي است. درمان هر دردي را مي‌داند, صادق است و قدرت خدا در روح اوست. منتظر او باش.
فردا صبح هنگام طلوع خورشيد, شاه بر بالاي قصر خود منتظر نشسته بود, ناگهان مرد داناي خوش سيما از دور پيدا شد, او مثل آفتاب در سايه بود, مثل ماه مي‌درخشيد. بود و نبود. مانند خيال, و رؤيا بود. آن صورتي كه شاه در رؤياي مسجد ديده بود در چهرة اين مهمان بود. شاه به استقبال رفت. اگر چه آن مرد غيبي را نديده بود اما بسيار آشنا به نظر مي‌آمد. گويي سالها با هم آشنا بوده‌اند. و جانشان يكي بوده است.
شاه از شادي, در پوست نمي‌گنجيد. گفت اي مرد: محبوب حقيقي من تو بوده‌اي نه كنيزك. كنيزك, ابزار رسيدن من به تو بوده است. آنگاه مهمان را بوسيد و دستش را گرفت و با احترام بسيار به بالاي قصر برد. پس از صرف غذا و رفع خستگي راه, شاه پزشك را پيش كنيزك برد و قصة بيماري او را گفت: حكيم، دخترك را معاينه كرد. و آزمايش‌هاي لازم را انجام داد. و گفت: همة داروهاي آن پزشكان بيفايده بوده و حال مريض را بدتر كرده, آنها از حالِ دختر بي‌خبر بودند و معالجة تن مي‌كردند. حكيم بيماري دخترك را كشف كرد, امّا به شاه نگفت. او فهميد دختر بيمار دل است. تنش خوش است و گرفتار دل است. عاشق است.
عاشقي پيداست از زاري دل نيست بيماري چو بيماري دل
درد عاشق با ديگر دردها فرق دارد. عشق آينة اسرارِ خداست. عقل از شرح عشق ناتوان است. شرحِ عشق و عاشقي را فقط خدا مي‌داند. حكيم به شاه گفت: خانه را خلوت كن! همه بروند بيرون، حتي خود شاه. من مي‌خواهم از اين دخترك چيزهايي بپرسم. همه رفتند، حكيم ماند و دخترك. حكيم آرام آرام از دخترك پرسيد: شهر تو كجاست؟ دوستان و خويشان تو كي هستند؟ پزشك نبض دختر را گرفته بود و مي‌پرسيد و دختر جواب مي‌داد. از شهرها و مردمان مختلف پرسيد، از بزرگان شهرها پرسيد، نبض آرام بود، تا به شهر سمرقند رسيد، ناگهان نبض دختر تند شد و صورتش سرخ شد. حكيم از محله‌هاي شهر سمر قند پرسيد. نام كوچة غاتْفَر، نبض را شديدتر كرد. حكيم فهميد كه دخترك با اين كوچه دلبستگي خاصي دارد. پرسيد و پرسيد تا به نام جوان زرگر در آن كوچه رسيد، رنگ دختر زرد شد، حكيم گفت: بيماريت را شناختم، بزودي تو را درمان مي‌كنم. اين راز را با كسي نگويي. راز مانند دانه است اگر راز را در دل حفظ كني مانند دانه از خاك مي‌رويد و سبزه و درخت مي‌شود. حكيم پيش شاه آمد و شاه را از كار دختر آگاه كرد و گفت: چارة درد دختر آن است كه جوان زرگر را از سمرقند به اينجا بياوري و با زر و پول و او را فريب دهي تا دختر از ديدن او بهتر شود. شاه دو نفر داناي كار دان را به دنبال زرگر فرستاد. آن دو زرگر را يافتند او را ستودند و گفتند كه شهرت و استادي تو در همه جا پخش شده، شاهنشاه ما تو را براي زرگري و خزانه داري انتخاب كرده است. اين هديه‌ها و طلاها را برايت فرستاده و از تو دعوت كرده تا به دربار بيايي، در آنجا بيش از اين خواهي ديد. زرگر جوان، گول مال و زر را خورد و شهر و خانواده‌اش را رها كرد و شادمان به راه افتاد. او نمي‌دانست كه شاه مي‌خواهد او را بكشد. سوار اسب تيزپاي عربي شد و به سمت دربار به راه افتاد. آن هديه‌ها خون بهاي او بود. در تمام راه خيال مال و زر در سر داشت. وقتي به دربار رسيدند حكيم او را به گرمي استقبال كرد و پيش شاه برد، شاه او را گرامي داشت و خزانه‌هاي طلا را به او سپرد و او را سرپرست خزانه كرد. حكيم گفت: اي شاه اكنون بايد كنيزك را به اين جوان بدهي تا بيماريش خوب شود. به دستور شاه كنيزك با جوان زرگر ازدواج كردند و شش ماه در خوبي و خوشي گذراندند تا حال دخترك خوبِ خوب شد. آنگاه حكيم دارويي ساخت و به زرگر داد. جوان روز بروز ضعيف مي‌شد. پس از يكماه زشت و مريض و زرد شد و زيبايي و شادابي او از بين رفت و عشق او در دل دخترك سرد شد:
عشقهايي كز پي رنگي بود
عشق نبود عاقبت ننگي بود
زرگر جوان از دو چشم خون مي‌گريست. روي زيبا دشمن جانش بود مانند طاووس كه پرهاي زيبايش دشمن اويند. زرگر ناليد و گفت: من مانند آن آهويي هستم كه صياد براي نافة خوشبو خون او را مي‌ريزد. من مانند روباهي هستم كه به خاطر پوست زيبايش او را مي‌كشند. من آن فيل هستم كه براي استخوان عاج زيبايش خونش را مي‌ريزند. اي شاه مرا كشتي. اما بدان كه اين جهان مانند كوه است و كارهاي ما مانند صدا در كوه مي‌پيچد و صداي اعمال ما دوباره به ما برمي‌گردد. زرگر آنگاه لب فروبست و جان داد. كنيزك از عشق او خلاص شد. عشق او عشق صورت بود. عشق بر چيزهاي ناپايدار. پايدار نيست. عشق زنده, پايدار است. عشق به معشوق حقيقي كه پايدار است. هر لحظه چشم و جان را تازه تازه‌تر مي‌كند مثل غنچه.
عشق حقيقي را انتخاب كن, كه هميشه باقي است. جان ترا تازه مي‌كند. عشق كسي را انتخاب كن كه همة پيامبران و بزرگان از عشقِ او به والايي و بزرگي يافتند. و مگو كه ما را به درگاه حقيقت راه نيست در نزد كريمان و بخشندگان بزرگ كارها دشوار نيست.
***
2. طوطي و بقاليك فروشنده در دكان خود, يك طوطي سبز و زيبا داشت. طوطي, مثل آدم‌ها حرف مي‌زد و زبان انسان‌ها را بلد بود. نگهبان فروشگاه بود و با مشتري‌ها شوخي مي‌كرد و آنها را مي‌خنداند. و بازار فروشنده را گرم مي‌كرد.
يك روز از يك فروشگاه به طرف ديگر پريد. بالش به شيشة روغن خورد. شيشه افتاد و نشكست و روغن‌ها ريخت. وقتي فروشنده آمد, ديد كه روغن‌ها ريخته و دكان چرب و كثيف شده است. فهميد كه كار طوطي است. چوب برداشت و بر سر طوطي زد. سر طوطي زخمي شد و موهايش ريخت و كَچَل شد. سرش طاس طاس شد.
طوطي ديگر سخن نمي‌گفت و شيرين سخني نمي‌كرد. فروشنده و مشتري‌هايش ناراحت بودند. مرد فروشنده از كار خود پيشمان بود و مي‌گفت كاش دستم مي‌شكست تا طوطي را نمي‌زدم او دعا مي‌كرد تا طوطي دوباره سخن بگويد و بازار او را گرم كند.
روزي فروشنده غمگين كنار دكان نشسته بود. يك مرد كچل طاس از خيابان مي‌گذشت سرش صاف صاف بود مثل پشت كاسة مسي.
ناگهان طوطي گفت: اي مرد كچل , چرا شيشة روغن را شكستي و كچل شدي؟
تو با اين كار به انجمن كچل‌ها آمدي و عضو انجمن ما شدي؟ نبايد روغن‌ها را مي‌ريختي. مردم از مقايسة طوطي خنديدند. او فكر مي‌كرد هر كه كچل باشد. روغن ريخته است.

***
3. طوطي و بازرگان
بازرگاني يك طوطي زيبا و شيرين سخن در قفس داشت. روزي كه آمادة سفرِ به هندوستان بود. از هر يك از خدمتكاران و كنيزان خود پرسيد كه چه ارمغاني برايتان بياورم, هر كدام از آنها چيزي سفارش دادند. بازرگان از طوطي پرسيد: چه سوغاتي از هند برايت بياورم؟ طوطي گفت: اگر در هند به طوطيان رسيدي حال و روز مرا براي آنها بگو. بگو كه من مشتاق ديدار شما هستم. ولي از بخت بد در قفس گرفتارم. بگو به شما سلام مي‌رساند و از شما كمك و راهنمايي مي‌خواهد. بگو آيا شايسته است من مشتاق شما باشم و در اين قفس تنگ از درد جدايي و تنهايي بميرم؟ وفاي دوستان كجاست؟ آيا رواست كه من در قفس باشم و شما در باغ و سبزه‌زار. اي ياران از اين مرغ دردمند و زار ياد كنيد. ياد ياران براي ياران خوب و زيباست. مرد بازرگان, پيام طوطي را شنيد و قول داد كه آن را به طوطيان هند برساند. وقتي به هند رسيد. چند طوطي را بر درختان جنگل ديد. اسب را نگهداشت و به طوطي‌ها سلام كرد و پيام طوطي خود را گفت: ناگهان يكي از طوطيان لرزيد و از درخت افتاد و در دم جان داد. بازرگان از گفتن پيام, پشيمان شد و گفت من باعث مرگ اين طوطي شدم, حتماً اين طوطي با طوطي من قوم و خويش بود. يا اينكه اين دو يك روح‌اند درد دو بدن. چرا گفتم و اين بيچاره را كشتم. زبان در دهان مثل سنگ و آهن است. سنگ و آهن را بيهوده بر هم مزن كه از دهان آتش بيرون مي‌پرد. جهان تاريك است مثل پنبه‌زار, چرا در پنبه‌زار آتش مي‌اندازي. كساني كه چشم مي‌بندند و جهاني را با سخنان خود آتش مي‌كشند ظالمند.
عالَمي را يك سخن ويران كند روبهان مرده را شيران كند
بازرگان تجارت خود را با دردمندي تمام كرد و به شهر خود بازگشت, و براي هر يك از دوستان و خدمتكاران خود يك سوغات آورد. طوطي گفت: ارمغان من كو؟ آيا پيام مرا رساندي؟ طوطيان چه گفتند؟
بازرگان گفت: من از آن پيام رساندن پشيمانم. ديگر چيزي نخواهم گفت. چرا من نادان چنان كاري كردم ديگر ندانسته سخن نخواهم گفت. طوطي گفت: چرا پيشمان شدي؟ چه اتفاقي افتاد؟ چرا ناراحتي؟ بازرگان چيزي نمي‌گفت. طوطي اسرار كرد. بازرگان گفت: وقتي پيام تو را به طوطيان گفتم, يكي از آنها از درد تو آگاه بود لرزيد و از درخت افتاد و مرد. من پشيمان شدم كه چرا گفتم؟ امّا پشيماني سودي نداشت سخني كه از زبان بيرون جست مثل تيري است كه از كمان رها شده و برنمي‌گردد. طوطي چون سخن بازرگان را شنيد, لرزيد و افتاد و مُرد. بازرگان فرياد زد و كلاهش را بر زمين كوبيد, از ناراحتي لباس خود را پاره كرد, گفت: اي مرغ شيرين! زبان من چرا چنين شدي؟ اي دريغا مرغ خوش سخن من مُرد. اي زبان تو مايه زيان و بيچارگي من هستي.
اي زبان هم آتـشي هم خرمني چند اين آتش در اين خرمن زني؟
اي زبان هم گنج بي‌پايان تويي اي زبـان هم رنج بي‌درمان تويي
بازرگان در غم طوطي ناله كرد, طوطي را از قفس در آورد و بيرون انداخت, ناگهان طوطي به پرواز درآمد و بر شاخ درخت بلندي نشست. بازرگان حيران ماند. و گفت: اي مرغ زيبا, مرا از رمز اين كار آگاه كن. آن طوطيِ هند به تو چه آموخت, كه چنين مرا بيچاره كرد. طوطي گفت: او به من با عمل خود پند داد و گفت ترا به خاطر شيرين زباني‌ات در قفس كرده‌اند , براي رهايي بايد ترك صفات كني. بايد فنا شوي. بايد هيچ شوي تا رها شوي. اگر دانه باشي مرغها ترا مي‌خورند. اگر غنچه باشي كودكان ترا مي‌چينند. هر كس زيبايي و هنر خود را نمايش دهد. صد حادثة بد در انتظار اوست. دوست و دشمن او را نظر مي‌زنند. دشمنان حسد و حيله مي‌ورزند. طوطي از بالاي درخت به بازرگان پند و اندرز داد و خداحافظي كرد. بازرگان گفت: برو! خدا نگه دار تو باشد. تو راه حقيقت را به من نشان دادي من هم به راه تو مي‌روم. جان من از طوطي كمتر نيست. براي رهايي جان بايد همه چيز را ترك كرد.
***
4. شير بي‌سر و دمدر شهر قزوين(1) مردم عادت داشتند كه با سوزن بر پُشت و بازو و دست خود نقش‌هايي را رسم كنند, يا نامي بنويسند، يا شكل انسان و حيواني بكشند. كساني كه در اين كار مهارت داشتند «دلاك» ناميده مي‌شدند. دلاك , مركب را با سوزن در زير پوست بدن وارد مي‌كرد و تصويري مي‌كشيد كه هميشه روي تن مي‌ماند.
روزي يك پهلوان قزويني پيش دلاك رفت و گفت بر شانه‌ام عكس يك شير را رسم كن. پهلوان روي زمين دراز كشيد و دلاك سوزن را برداشت و شروع به نقش زدن كرد. اولين سوزن را كه در شانة پهلوان فرو كرد. پهلوان از درد داد كشيد و گفت: آي! مرا كشتي. دلاك گفت: خودت خواسته‌اي, بايد تحمل كني, پهلوان پرسيد: چه تصويري نقش مي‌كني؟ دلاك گفت: تو خودت خواستي كه نقش شير رسم كنم. پهلوان گفت از كدام اندام شير آغاز كردي؟ دلاك گفت: از دُم شير. پهلوان گفت, نفسم از درد بند آمد. دُم لازم نيست. دلاك دوباره سوزن را فرو برد پهلوان فرياد زد, كدام اندام را مي‌كشي؟ دلاك گفت: اين گوش شير است. پهلوان گفت: اين شير گوش لازم ندارد. عضو ديگري را نقش بزن. باز دلاك سوزن در شانة پهلوان فرو كرد, پهلوان قزويني فغان برآورد و گفت: اين كدام عضو شير است؟ دلاك گفت: شكم شير است. پهلوان گفت: اين شير سير است. عكس شير هميشه سير است. شكم لازم ندارد.
دلاك عصباني شد, و سوزن را بر زمين زد و گفت: در كجاي جهان كسي شير بي سر و دم و شكم ديده؟ خدا هرگز چنين شيري نيافريده است.
شير بي دم و سر و اشكم كه ديد اين چنين شيري خدا خود نافريد
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1) قزوين, شهري تاريخي است در 150 كيلومتري غرب تهران.

***
5. كشتي‌راني مگس‌مگسي بر پرِكاهي نشست كه آن پركاه بر ادرار خري روان بود. مگس مغرورانه بر ادرار خر كشتي مي‌راند و مي‌گفت: من علم دريانوردي و كشتي‌راني خوانده‌ام. در اين كار بسيار تفكر كرده‌ام. ببينيد اين دريا و اين كشتي را و مرا كه چگونه كشتي مي‌رانم. او در ذهن كوچك خود بر سر دريا كشتي مي‌راند آن ادرار، درياي بي‌ساحل به نظرش مي‌آمد و آن برگ كاه كشتي بزرگ, زيرا آگاهي و بينش او اندك بود. جهان هر كس به اندازة ذهن و بينش اوست. آدمِ مغرور و كج انديش مانند اين مگس است. و ذهنش به اندازه درك ادرار الاغ و برگ كاه.

***
6. خرس و اژدهااژدهايي خرسي را به چنگ آورده بود و مي‌خواست او را بكشد و بخورد. خرس فرياد مي‌كرد و كمك مي‌خواست, پهلواني رفت و خرس را از چنگِ اژدها نجات داد. خرس وقتي مهرباني آن پهلوان را ديد به پاي پهلوان افتاد و گفت من خدمتگزار تو مي‌شوم و هر جا بروي با تو مي‌آيم. آن دو با هم رفتند تا اينكه به جايي رسيدند, پهلوان خسته بود و مي‌خواست بخوابد. خرس گفت تو آسوده بخواب من نگهبان تو هستم مردي از آنجا مي‌گذشت و از پهلوان پرسيد اين خرس با تو چه مي‌كند؟
پهلوان گفت: من او را نجات دادم و او دوست من شد.
مرد گفت: به دوستي خرس دل مده, كه از هزار دشمن بدتر است.
پهلوان گفت: اين مرد حسود است. خرس دوست من است من به او كمك كردم او به من خيانت نمي‌كند.
مرد گفت: دوستي و محبت ابلهان, آدم را مي‌فريبد. او را رها كن زيرا خطرناك است.
پهلوان گفت: اي مرد, مرا رها كن تو حسود هستي.
مرد گفت: دل من مي‌گويد كه اين خرس به تو زيان بزرگي مي‌زند.
پهلوان مرد را دور كرد و سخن او را گوش نكرد و مرد رفت. پهلوان خوابيد مگسي بر صورت او مي‌نشست و خرس مگس را مي‌زد. باز مگس مي‌نشست چند بار خرس مگس را زد اما مگس نمي‌رفت. خرس خشمناك شد و سنگ بزرگي از كوه برداشت و همينكه مگس روي صورت پهلوان نشست, خرس آن سنگ بزرگ را بر صورتِ پهلوان زد و سر مرد را خشخاش كرد. مهر آدم نادان مانند دوستي خرس است دشمني و دوستي او يكي است.
دشمن دانا بلندت مي‌كند بر زمينت مي‌زند نادانِ دوست
***
7. كَر و عيادت مريضمرد كري بود كه مي‌خواست به عيادت همساية مريضش برود. با خود گفت: من كر هستم. چگونه حرف بيمار را بشنوم و با او سخن بگويم؟ او مريض است و صدايش ضعيف هم هست. وقتي ببينم لبهايش تكان مي‌خورد. مي‌فهمم كه مثل خود من احوالپرسي مي‌كند. كر در ذهن خود, يك گفتگو آماده كرد. اينگونه:
من مي‌گويم: حالت چطور است؟ او خواهد گفت(مثلاً): خوبم شكر خدا بهترم.
من مي‌گويم: خدا را شكر چه خورده‌اي؟ او خواهد گفت(مثلاً): شوربا, يا سوپ يا دارو.
من مي‌گويم: نوش جان باشد. پزشك تو كيست؟ او خواهد گفت: فلان حكيم.
من مي‌گويم: قدم او مبارك است. همة بيماران را درمان مي‌كند. ما او را مي‌شناسيم. طبيب توانايي است. كر پس از اينكه اين پرسش و پاسخ را در ذهن خود آماده كرد. به عيادت همسايه رفت. و كنار بستر مريض نشست. پرسيد: حالت چطور است؟ بيمار گفت: از درد مي‌ميرم. كر گفت: خدا را شكر. مريض بسيار بدحال شد. گفت اين مرد دشمن من است. كر گفت: چه مي‌خوري؟ بيمار گفت: زهر كشنده, كر گفت: نوش جان باد. بيمار عصباني شد. كر پرسيد پزشكت كيست. بيمار گفت: عزراييل(1). كر گفت: قدم او مبارك است. حال بيمار خراب شد, كر از خانه همسايه بيرون آمد و خوشحال بود كه عيادت خوبي از مريض به عمل آورده است. بيمار ناله مي‌كرد كه اين همسايه دشمن جان من است و دوستي آنها پايان يافت.
از قيـاسي(2) كه بـكرد آن كـر گـزين صحبت ده ساله باطل شد بدين
اول آنـكس كـاين قيـاسكـها نـمود پـيش انـوار خـدا ابـليس بـود
گفت نار از خاك بي شك بهتر است من زنـار(3) و او خاك اكـدًر(4) است
بسياري از مردم مي‌پندارند خدا را ستايش مي‌كنند, اما در واقع گناه مي‌كنند. گمان مي‌كنند راه درست مي‌روند. اما مثل اين كر راه خلاف مي‌روند.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1) قياس: مقايسه
2)عزراييل: فرشتة مرگ
3) نار: آتش
4) اَكدر: تيره, كِدر
***
8. روميان و چينيان (نقاشي و آينه)نقاشان چيني با نقاشان رومي در حضور پادشاهي, از هنر و مهارت خود سخن مي‌گفتند و هر گروه ادعا داشتند كه در هنر نقاشي بر ديگري برتري دارند. شاه گفت: ما شما را امتحان مي‌كنيم تا ببينيم كدامشان, برتر و هنرمندتر هستيد.
چينيان گفتند: ما يك ديوار اين خانه را پرده كشيدند و دو گروه نقاش , كار خود را آغاز كردند. چيني‌ها صد نوع رنگ از پادشاه خواستند و هر روز مواد و مصالح و رنگِ زيادي براي نقاشي به كار مي‌بردند.
بعد از چند روز صداي ساز و دُهُل و شادي چيني‌ها بلند شد, آنها نقاشي خود را تمام كردند اما روميان هنوز از شاه رنگ و مصالح نگرفته بودند و از روز اول فقط ديوار را صيقل مي‌زدنند.
چيني‌ها شاه را براي تماشاي نقاشي خود دعوت كردند. شاه نقاشي چيني‌ها را ديد و در شگفت شد. نقش‌ها از بس زيبا بود عقل را مي‌ربود. آنگاه روميان شاه را به تماشاي كار خود دعوت كردند. ديوار روميان مثلِ آينه صاف بود. ناگهان رومي‌ها پرده را كنار زدند عكس نقاشي چيني‌ها در آينة رومي‌ها افتاد و زيبايي آن چند برابر بود و چشم را خيره مي‌كرد شاه درمانده بود كه كدام نقاشي اصل است و كدام آينه است؟
صوفيان مانند روميان هستند. درس و مشق و كتاب و تكرار درس ندارند, اما دل خود را از بدي و كينه و حسادت پاك كرده اند. سينة آنها مانند آينه است. همه نقشها را قبول مي‌كند و براي همه چيز جا دارد. دل آنها مثل آينه عميق و صاف است. هر چه تصوير و عكس در آن بريزد پُر نمي‌شود. آينه تا اَبد هر نقشي را نشان مي‌دهد. خوب و بد, زشت و زيبا را نشان مي‌دهد و اهلِ آينه از رنگ و بو و اندازه و حجم رهايي يافته اند. آنان صورت و پوستة علم و هنر را كنار گذاشته‌اند و به مغز و حقيقت جهان و اشياء دست يافته‌اند.
همة رنگ‌ها در نهايت به بي‌رنگي مي‌رسد. رنگ‌ها مانند ابر است و بي‌رنگي مانند نور مهتاب. رنگ و شكلي كه در ابر مي‌بيني, نور آفتاب و مهتاب است. نور بي‌رنگ است.
***
9. وحدت در عشقعاشقي به در خانة يارش رفت و در زد. معشوق گفت: كيست؟ عاشق گفت: «من» هستم. معشوق گفت: برو, هنوز زمان ورود خامان و ناپُختگان عشق به اين خانه نرسيده است. تو خام هستي. بايد مدتي در آتش جدايي بسوزي تا پخته شوي, هنوز آمادگي عشق را نداري. عاشق بيچاره برگشت و يكسال در آتش دوري و جدايي سوخت, پس از يك سال دوباره به در خانة معشوق آمد و با ترس و ادب در زد. مراقب بود تا سخن بي‌ادبانه‌اي از دهانش بيرون نيايد. با كمال ادب ايستاد. معشوق گفت: كيست در مي‌زند. عاشق گفت: اي دلبر دل رُبا, تو خودت هستي. تويي, تو. معشوق در باز كرد و گفت اكنون تو و من يكي شديم به درون خانه بيا. حالا يك «من» بيشتر نيست. دو «من»در خانة عشق جا نمي‌شود. مانند سر نخ كه اگر دو شاخه باشد در سوزن نمي‌رود.
گفت اكنون چون مني اي من درآ نيست گنجايي دو من را در سرا
***

---------------------------------
دفتر دوم


10. خر برفت و خر برفتيك صوفي مسافر, در راه به خانقاهي رسيد و شب آنجا ماند. خرش را آب و علف داد و در طويله بست. و به جمع صوفيان رفت. صوفيان فقير و گرسنه بودند. آه از فقر كه كفر و بي‌ايمان به دنبال دارد. صوفيان, پنهاني خر مسافر را فروختند و غذا و خوردني خريدند و آن شب جشن مفّصلي بر پا كردند. مسافر خسته را احترام بسيار كردند و از آن خوردني‌ها خوردند. و صاحب خر را گرامي داشتند. او نيز بسيار لذّت مي‌برد. پس از غذا, رقص و سماع آغاز كردند. صوفيان همه اهل حقيقت نيستند.
از هزاران تن يكي تن صوفي‌اند باقيان در دولت او مي‌زيند
رقص آغاز شد. مُطرب آهنگِ سنگيني آغاز كرد. و مي‌خواند: « خر برفت و خر برفت و خر برفت».
صوفيان با اين ترانه گرم شدند و تا صبح رقص و شادي كردند. دست افشاندند و پاي كوبيدند. مسافر نيز به تقليد از آنها ترانة خر برفت را با شور مي‌خواند. هنگام صبح همه خداحافظي كردند و رفتند صوفي بارش را برداشت و به طويله رفت تا بار بر پشت خر بگذارد و به راه ادامه دهد. اما خر در طويله نبود با خود گفت: حتماً خادم خانقاه خر را برده تا آب بدهد. خادم آمد ولي خر نبود, صوفي پرسيد: خر من كجاست. من خرم را به تو سپردم, و از تو مي‌خواهم.
خادم گفت: صوفيان گرسنه حمله كردند, من از ترس جان تسليم شدم, آنها خر را بردند و فروختند تو گوشت لذيذ را ميان گربه‌ها رها كردي. صوفي گفت: چرا به من خبر ندادي, حالا آن‌ها همه رفته اند من از چه كسي شكايت كنم؟ خرم را خورده‌اند و رفته‌اند!
خادم گفت: به خدا قسم, چند بار آمدم تو را خبر كنم. ديدم تو از همه شادتر هستي و بلندتر از همه مي‌خواندي خر برفت و خر برفت, خودت خبر داشتي و مي‌دانستي, من چه بگويم؟
صوفي گفت: آن غذا لذيذ بود و آن ترانه خوش و زيبا, مرا هم خوش مي‌آمد.
مر مرا تقليدشان بر باد داد اي دو صد لعنت بر آن تقليد باد
آن صوفي از طمع و حرص به تقليد گرفتار شد و حرص عقل او را كور كرد.
ـــــــــــــــــــــــــــــ
1) خانقاه: محلي كه صوفيان در آن زندگي مي‌كردند.
2) سماع: رقص صوفيان
3) دولت: سايه, بخت, اقبال
***
11. زنداني و هيزم فروشفقيري را به زندان بردند. او بسيار پرخُور بود و غذاي همة زندانيان را مي‌دزديد و مي‌خورد. زندانيان از او مي‌ترسيدند و رنج مي‌بردند, غذاي خود را پنهاني مي‌خوردند. روزي آنها به زندان‌بان گفتند: به قاضي بگو, اين مرد خيلي ما را آزار مي‌د‌هد. غذاي 10 نفر را مي‌خورد. گلوي او مثل تنور آتش است. سير نمي‌شود. همه از او مي‌ترسند. يا او را از زندان بيرون كنيد، يا غذا زيادتر بدهيد. قاضي پس از تحقيق و بررسي فهميد كه مرد پُرخور و فقير است. به او گفت: تو آزاد هستي, برو به خانه‌ات.
زنداني گفت: اي قاضي, من كس و كاري ندارم, فقيرم, زندان براي من بهشت است. اگر از زندان بيرون بروم از گشنگي مي‌ميرم.
قاضي گفت: چه شاهد و دليلي داري؟
مرد گفت: همة مردم مي‌دانند كه من فقيرم. همه حاضران در دادگاه و زندانيان گواهي دادند كه او فقير است.
قاضي گفت: او را دور شهر بگردانيد و فقرش را به همه اعلام كنيد. هيچ كس به او نسيه ندهد، وام ندهد، امانت ندهد. پس از اين هر كس از اين مرد شكايت كند. دادگاه نمي‌پذيرد...
آنگاه آن مرد فقير شكمو را بر شترِ يك مرد هيزم فروش سوار كردند, مردم هيزم فروش از صبح تا شب, فقير را كوچه به كوچه و محله به محله گرداند. در بازار و جلو حمام و مسجد فرياد مي‌زد: «اي مردم! اين مرد را خوب بشناسيد, او فقير است. به او وام ندهيد! نسيه به او نفروشيد! با او دادوستد نكنيد, او دزد و پرخور و بي‌كس و كار است. خوب او را نگاه كنيد.»
شبانگاه, هيزم فروش, زنداني را از شتر پايين آورد و گفت: مزد من و كراية شترم را بده, من از صبح براي تو كار مي‌كنم. زنداني خنديد و گفت: تو نمي‌داني از صبح تا حالا چه مي‌گويي؟ به تمام مردم شهر گفتي و خودت نفهميدي؟ سنگ و كلوخ شهر مي‌دانند كه من فقيرم و تو نمي‌داني؟ دانش تو, عاريه است.
نكته: طمع و غرض, بر گوش و هوش ما قفل مي‌زند. بسياري از دانشمندان يكسره از حقايق سخن مي‌گويند ولي خود نمي‌دانند مثل همين مرد هيزم فروش.
***
12. تشنه بر سر ديواردر باغي چشمه‌اي‌بود و ديوارهاي بلند گرداگرد آن باغ, تشنه‌اي دردمند, بالاي ديوار با حسرت به آب نگاه مي‌كرد. ناگهان , خشتي از ديوار كند و در چشمه افكند. صداي آب, مثل صداي يار شيرين و زيبا به گوشش آمد, آب در نظرش, شراب بود. مرد آنقدر از صداي آب لذت مي‌برد كه تند تند خشت‌ها را مي‌كند و در آب مي‌افكند.
آب فرياد زد: هاي, چرا خشت مي‌زني؟ از اين خشت زدن بر من چه فايده‌اي مي‌بري؟
تشنه گفت: اي آب شيرين! در اين كار دو فايده است. اول اينكه شنيدن صداي آب براي تشنه مثل شنيدن صداي موسيقي رُباب(1)است. نواي آن حيات بخش است, مرده را زنده مي‌كند. مثل صداي رعد و برق بهاري براي باغ سبزه و سنبل مي‌آورد. صداي آب مثل هديه براي فقير است. پيام آزادي براي زنداني است, بوي خداست كه از يمن به محمد رسيد(2), بوي يوسف لطيف و زيباست كه از پيراهنِ يوسف به پدرش يعقوب مي‌رسيد(3).
فايدة دوم اينكه: من هر خشتي كه بركنم به آب شيرين نزديكتر مي‌شوم, ديوار كوتاهتر مي‌شود. خم شدن و سجده در برابر خدا, مثل كندن خشت است. هر بار كه خشتي از غرور خود بكني, ديوار غرور تو كوتاهتر مي‌شود و به آب حيات و حقيقت نزديكتر مي‌شوي. هر كه تشنه‌تر باشد تندتر خشت‌ها را مي‌كند. هر كه آواز آب را عاشق‌تر باشد. خشت‌هاي بزرگتري برمي‌دارد.
ــــــــــــــــــــــــــــ
1) رُباب: يك نوع ساز موسيقي قديمي است به شكل گيتار.
2) يك چوپان به نام اويس قرني در يمن زندگي مي‌كرد. او پيامبر اسلام حضرت محمد را نديده بود ولي از شنيده‌ها عاشق محمد(ص) شده بود پيامبر در بارة او فرمود:« من بوي خدا را از جانب يمن مي‌شنوم».
3) داستان يوسف و يعقوب.
***
13. موسي و چوپانحضرت موسي در راهي چوپاني را ديد كه با خدا سخن مي‌گفت. چوپان مي‌گفت: اي خداي بزرگ تو كجا هستي, تا نوكرِ تو شوم, كفش‌هايت را تميز كنم, سرت را شانه كنم, لباس‌هايت را بشويم پشه‌هايت را بكشم. شير برايت بياورم. دستت را ببوسم, پايت را نوازش كنم. رختخوابت را تميز و آماده كنم. بگو كجايي؟ اي خُدا. همة بُزهاي من فداي تو باد.‌هاي و هوي من در كوه‌ها به ياد توست. چوپان فرياد مي‌زد و خدا را جستجو مي‌كرد.
موسي پيش او رفت و با خشم گفت: اي مرد احمق, اين چگونه سخن گفتن است؟ با چه كسي مي‌گويي؟ موسي گفت: اي بيچاره, تو دين خود را از دست دادي, بي‌دين شدي. بي‌ادب شدي. اي چه حرفهاي بيهوده و غلط است كه مي‌گويي؟ خاموش باش, برو پنبه در دهانت كن تا خفه شوي, شايد خُدا تو را ببخشد. حرف‌هاي زشت تو جهان را آلوده كرد, تو دين و ايمان را پاره پاره كردي. اگر خاموش نشوي, آتش خشم خدا همة جهان را خواهد سوخت,
چوپان از ترس, گريه كرد. گفت اي موسي تو دهان مرا دوختي, من پشيمانم, جان من سوخت. و بعد چوپان, لباسش را پاره كرد. فرياد كشيد و به بيابان فرار كرد.
خداوند به موسي فرمود: اي پيامبر ما, چرا بندة ما را از ما دور كردي؟ ما ترا براي وصل كردن فرستاديم نه براي بريدن و جدا كردن. ما به هر كسي يك خلاق و روش جداگانه داده‌ايم. به هر كسي زبان و واژه‌هايي داده‌ايم. هر كس با زبانِ خود و به اندازة فهمِ خود با ما سخن مي‌گويد. هنديان زبان خاص خود دارند و ايرانيان زبان خاص خود و اعراب زباني ديگر. پادشاه زباني دارد و گدا و چوپان هر كدام زباني و روشي و مرامي مخصوصِ خود. ما به اختلاف زبانها و روش‌ها و صورت‌ها كاري نداريم كارِ ما با دل و درون است. اي موسي, آداب داني و صورت‌گري جداست و عاشقي و سوختگي جدا. ما با عشقان كار داريم. مذهب عاشقان از زبان و مذهب صورت پرستان جداست. مذهب عاشقان عشق است و در دين عشق لفظ و صورت مي‌سوزد و معنا مي‌ماند. صورت و زبان علت اختلاف است. ما لفظ و صورت نمي‌خواهيم ما سوز دل و پاكي مي‌خواهيم. موسي چون اين سخن‌ها را شنيد به بيابان رفت و دنبال چوپان دويد. ردپاي او را دنبال كرد. رد پاي ديگران فرق دارد. موسي چوپان را يافت او را گرفت و گفت: مژده مژده كه خداوند فرمود:
هيچ ترتيبي و آدابي مجو هر چه مي‌خواهد دل تنگت, بگو
***
14. مست و محتسبمحتسب(1) در نيمة شب, مستي را ديد كه كنار ديوار افتاده است. پيش رفت و گفت: تو مستي, بگو چه خورده‌اي؟ چه گناه و جُرمِ بزرگي كرده‌اي! چه خورده‌اي؟
مست گفت: از چيزي كه در اين سبو(2) بود خوردم.
محتسب: در سبو چه بود؟
مست: چيزي كه من خوردم.
محتسب: چه خورده‌اي؟
مست: چيزي كه در اين سبو بود.
اين پرسش و پاسخ مثل چرخ مي‌چرخيد و تكرار مي‌شد. محتسب گفت: «آه» كن تا دهانت را بو كنم. مست «هو» (3) كرد. محتسب ناراحت شد و گفت: من مي‌گويم «آه» كن, تو «هو» مي‌كني؟ مست خنديد و گفت: «آه» نشانة غم است. امّا من شادم, غم ندارم, ميخوارانِ حقيقت از شادي «هو هو» مي‌زنند.
محتسب خشمگين شد, يقة مست را گرفت و گفت: تو جُرم كرده‌اي, بايد تو را به زندان ببرم. مست خنديد و گفت: من اگر مي‌توانستم برخيزم, به خانة خودم مي‌رفتم, چرا به زندان بيايم. من اگر عقل و هوش داشتم مثل مردان ديگر سركار و مغازه و دكان خود مي‌رفتم.
محتسب گفت: چيزي بده تا آزادت كنم. مست با خنده گفت: من برهنه‌ام , چيزي ندارم خود را زحمت مده.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1) محتسب : مأمور حكومت ديني مردم را به دليل گناه دستگير مي‌كند.
2) سبو: (jar) كوزه كه شراب در آن مي‌ريختند.
3) هُو: در عربي به معني «او». صوفيان براي خدا به كار مي‌بردند, هوهو زدن يعني خدا را خواندن.

***
15. پير و پزشكپيرمردي, پيش پزشك رفت و گفت: حافظه‌ام ضعيف شده است.
پزشك گفت: به علتِ پيري است.
پير: چشم‌هايم هم خوب نمي‌بيند.
پزشك: اي پير كُهن, علت آن پيري است.
پير: پشتم خيلي درد مي‌كند.
پزشك: اي پيرمرد لاغر اين هم از پيري است
پير: هرچه مي‌خورم برايم خوب نيست
طبيب گفت: ضعف معده هم از پيري است.
پير گفت: وقتي نفس مي‌كشم نفسم مي گيرد
پزشك: تنگي نفس هم از پيري است وقتي فرا مي‌رسد صدها مرض مي‌آيد.
پيرمرد بيمار خشمگين شد و فرياد زد: اي احمق تو از علم طب همين جمله را آموختي؟! مگر عقل نداري و نمي‌داني كه خدا هر دردي را درماني داده است. تو خرِ احمق از بي‌عقلي در جا مانده‌اي. پزشك آرام گفت: اي پدر عمر تو از شصت بيشتر است. اين خشم و غضب تو هم از پيري است. همه اعضاي وجودت ضعيف شده صبر و حوصله‌ات ضعيف شده است. تو تحمل شنيدن دو جمله حرق حق را نداري. همة پيرها چنين هستند. به غير پيران حقيقت.
از برون پير است و در باطن صَبيّ خود چه چيز است؟ آن ولي و آن نبي
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1) صبي: كودكي
2) ولي : مرد حق
3) نبي: پيامبر

16. موشي كه مهار شتر را مي‌كشيدموشي, مهار شتري را به شوخي به دندان گرفت و به راه افتاد. شتر هم به شوخي به دنبال موش روان شد و با خود گفت: بگذار تا اين حيوانك لحظه‌اي خوش باشد, موش مهار را مي‌كشيد و شتر مي‌آمد. موش مغرور شد و با خود گفت: من پهلوانِ بزرگي هستم و شتر با اين عظمت را مي‌كشم. رفتند تا به كنار رودخانه‌اي رسيدند, پر آب, كه شير و گرگ از آن نمي‌توانستند عبور كنند. موش بر جاي خشك شد.
شتر گفت: چرا ايستادي؟ چرا حيراني؟ مردانه پا در آب بگذار و برو, تو پيشواي من هستي, برو.
موش گفت: آب زياد و خطرناك است. مي‌ترسم غرق شوم.
شتر گفت: بگذار ببينم اندازة آب چقدر است؟ موش كنار رفت و شتر پايش را در آب گذاشت. آب فقط تا زانوي شتر بود. شتر به موش گفت: اي موش نادانِ كور چرا مي‌ترسي؟ آب تا زانو بيشتر نيست.
موش گفت: آب براي تو مور است براي مثل اژدها. از زانو تا به زانو فرق‌ها بسيار است. آب اگر تا زانوي توست. صدها متر بالاتر از سرِ من است.
شتر گفت: ديگر بي‌ادبي و گستاخي نكني. با دوستان هم قدّ خودت شوخي كن. موش با شتر هم سخن نيست. موش گفت: ديگر چنين كاري نمي‌كنم, توبه كردم. تو به خاطر خدا مرا ياري كن و از آب عبور ده, شتر مهرباني كرد و گفت بيا بر كوهان من بنشين تا هزار موش مثل تو را به راحتي از آب عبور دهم.

***
17. درخت بي مرگيدانايي به رمز داستاني مي‌گفت: در هندوستان درختي است كه هر كس از ميوه‌اش بخورد پير نمي شود و نمي‌ميرد. پادشاه اين سخن را شنيد و عاشق آن ميوه شد, يكي از كاردانان دربار را به هندوستان فرستاد تا آن ميوه را پيدا كند و بياورد. آن فرستاده سال‌ها در هند جستجو كرد. شهر و جزيره‌اي نماند كه نرود. از مردم نشانيِ آن درخت را مي‌پرسيد, مسخره‌اش مي‌كردند. مي‌گفتند: ديوانه است. او را بازي مي‌گرفتند بعضي مي‌گفتند: تو آدم دانايي هستي در اين جست و جو رازي پنهان است. به او نشاني غلط مي‌دادند. از هر كسي چيزي مي‌شنيد. شاه براي او مال و پول مي‌فرستاد و او سال‌ها جست و جو كرد. پس از سختي‌هاي بسيار, نااميد به ايران برگشت, در راه مي‌گريست و نااميد مي‌رفت, تا در شهري به شيخ دانايي رسيد. پيش شيخ رفت و گريه كرد و كمك خواست. شيخ پرسيد: دنبال چه مي‌گردي؟ چرا نااميد شده‌اي؟
فرستادة شاه گفت: شاهنشاه مرا انتخاب كرد تا درخت كم‌يابي را پيدا كنم كه ميوة آن آب حيات است و جاودانگي مي‌بخشد. سال‌ها جُستم و نيافتم. جز تمسخر و طنز مردم چيزي حاصل نشد. شيخ خنديد و گفت: اي مرد پاك دل! آن درخت, درخت علم است در دل انسان. درخت بلند و عجيب و گستردة دانش, آب حيات و جاودانگي است. تو اشتباه رفته‌اي، زيرا به دنبال صورت هستي نه معني, آن معناي بزرگ (علم) نام‌هاي بسيار دارد. گاه نامش درخت است و گاه آفتاب, گاه دريا و گاه ابر, علم صدها هزار آثار و نشان دارد. كمترين اثر آن عمر جاوادنه است.
علم و معرفت يك چيز است. يك فرد است. با نام‌ها و نشانه‌هاي بسيار. مانند پدرِ تو, كه نام‌هاي زياد دارد: براي تو پدر است, براي پدرش, پسر است, براي يكي دشمن است, براي يكي دوست است, صدها, اثر و نام دارد ولي يك شخص است. هر كه به نام و اثر نظر داشته باشد, مثل تو نااميد مي‌ماند, و هميشه در جدايي و پراكندگي خاطر و تفرقه است. تو نام درخت را گرفته‌اي نه راز درخت را. نام را رها كن به كيفيت و معني و صفات بنگر, تا به ذات حقيقت برسي, همة اختلاف‌ها و نزاع‌ها از نام آغاز مي‌شود. در درياي معني آرامش و اتحاد است.
***

18. نزاع چهار نفر بر سر انگورچهار نفر, با هم دوست بودند, عرب, ترك, رومي و ايراني, مردي به آنها يك دينار پول داد. ايراني گفت: «انگور» بخريم و بخوريم. عرب گفت: نه! من «عنب» مي‌خواهم, ترك گفت: بهتر است «اُزوُم» بخريم. رومي گفت: دعوا نكنيد! استافيل مي‌خريم, آنها به توافق نرسيدند. هر چند همة آنها يك ميوه، يعني انگور مي‌خواستند. از ناداني مشت بر هم مي‌زدند. زيرا راز و معناي نام‌ها را نمي‌دانستند. هر كدام به زبان خود انگور مي‌خواست. اگر يك مرد داناي زبان‌دان آنجا بود, آنها را آشتي مي‌داد و مي‌گفت من با اين يك دينار خواستة همه ي شما را مي‌خرم، يك دينار هر چهار خواستة شما را بر آورده مي‌كند. شما دل به من بسپاريد، خاموش باشيد. سخن شما موجب نزاع و دعوا است، چون معناي نام‌ها را مي‌دانم اختلاف شماها در نام است و در صورت, معنا و حقيقت يك چيز است.

***


دفتر سوم


19. شغال در خُمّ رنگشغالي به درونِ خم رنگ‌آميزي رفت و بعد از ساعتي بيرون آمد, رنگش عوض شده بود. وقتي آفتاب به او مي‌تابيد رنگها مي‌درخشيد و رنگارنگ مي‌شد. سبز و سرخ و آبي و زرد و. .. شغال مغرور شد و گفت من طاووس بهشتي‌ام, پيش شغالان رفت. و مغرورانه ايستاد. شغالان پرسيدند, چه شده كه مغرور و شادكام هستي؟ غرورداري و از ما دوري مي‌كني؟ اين تكبّر و غرور براي چيست؟ يكي از شغالان گفت: اي شغالك آيا مكر و حيله‌اي در كار داري؟ يا واقعاً پاك و زيبا شده‌اي؟ آيا قصدِ فريب مردم را داري؟
شغال گفت: در رنگهاي زيباي من نگاه كن, مانند گلستان صد رنگ و پرنشاط هستم. مرا ستايش كنيد. و گوش به فرمان من باشيد. من افتخار دنيا و اساس دين هستم. من نشانة لطف خدا هستم, زيبايي من تفسير عظمت خداوند است. ديگر به من شغال نگوييد. كدام شغال اينقدر زيبايي دارد. شغالان دور او جمع شدند او را ستايش كردند و گفتند اي والاي زيبا, تو را چه بناميم؟ گفت من طاووس نر هستم. شغالان گفتند: آيا صدايت مثل طاووس است؟ گفت: نه, نيست. گفتند: پس طاووس نيستي. دروغ مي‌گويي زيبايي و صداي طاووس هدية خدايي است. تو از ظاهر سازي و ادعا به بزرگي نمي‌رسي.
***
20. مرد لاف زنيك مرد لاف زن, پوست دنبه‌اي چرب در خانه داشت و هر روز لب و سبيل خود را چرب مي‌كرد و به مجلس ثروتمندان مي‌رفت و چنين وانمود مي‌كرد كه غذاي چرب خورده است. دست به سبيل خود مي‌كشيد. تا به حاضران بفهماند كه اين هم دليل راستي گفتار من. امّا شكمش از گرسنگي ناله مي‌كرد كه‌ اي درغگو, خدا , حيله و مكر تو را آشكار كند! اين لاف و دروغ تو ما را آتش مي‌زند. الهي, آن سبيل چرب تو كنده شود, اگر تو اين همه لافِ دروغ نمي‌زدي, لااقل يك نفر رحم مي‌كرد و چيزي به ما مي‌داد. اي مرد ابله لاف و خودنمايي روزي و نعمت را از آدم دور مي‌كند. شكم مرد, دشمن سبيل او شده بود و يكسره دعا مي‌كرد كه خدايا اين درغگو را رسوا كن تا بخشندگان بر ما رحم كنند, و چيزي به اين شكم و روده برسد. عاقبت دعاي شكم مستجاب شد و روزي گربه‌اي آمد و آن دنبة چرب را ربود. اهل خانه دنبال گربه دويدند ولي گربه دنبه را برد. پسر آن مرد از ترس اينكه پدر او را تنبيه كند رنگش پريد و به مجلس دويد, و با صداي بلند گفت پدر! پدر! گربه دنبه را برد. آن دنبه‌اي كه هر روز صبح لب و سبيلت را با آن چرب مي‌كردي. من نتوانستم آن را از گربه بگيرم. حاضران مجلس خنديدند, آنگاه بر آن مرد دلسوزي كردند و غذايش دادند. مرد ديد كه راستگويي سودمندتر است از لاف و دروغ.
***
21. مارگير بغدادمارگيري در زمستان به كوهستان رفت تا مار بگيرد. در ميان برف اژدهاي بزرگ مرده‌اي ديد. خيلي ترسيد, امّا تصميم گرفت آن را به شهر بغداد بياورد تا مردم تعجب كنند, و بگويد كه اژدها را من با زحمت گرفته‌ام و خطر بزرگي را از سر راه مردم برداشته‌ام و پول از مردم بگيرد. او اژدها را كشان كشان , تا بغداد آورد. همه فكر مي‌كردند كه اژدها مرده است. اما اژدها زنده بود ولي در سرما يخ زده بود و مانند اژدهاي مرده بي‌حركت بود. دنيا هم مثل اژدها در ظاهر فسرده و بي‌جان است اما در باطن زنده و داراي روح است.
مارگير به كنار رودخانة بغداد آمد تا اژدها را به نمايش بگذارد, مردم از هر طرف دور از جمع شدند, او منتظر بود تا جمعيت بيشتري بيايند و او بتواند پول بيشتري بگيرد. اژدها را زير فرش و پلاس پنهان كرده بود و براي احتياط آن را با طناب محكم بسته بود. هوا گرم شد و آفتابِ عراق, اژدها را گرم كرد يخهاي تن اژدها باز شد، اژدها تكان خورد، مردم ترسيدند، و فرار كردند، اژدها طنابها را پاره كرد و از زير پلاسها بيرون آمد, و به مردم حمله بُرد. مردم زيادي در هنگام فرار زير دست و پا كشته شدند. مارگير از ترس برجا خشك شد و از كار خود پشيمان گشت. ناگهان اژدها مارگير را يك لقمه كرد و خورد. آنگاه دور درخت پيچيد تا استخوانهاي مرد در شكم اژدها خُرد شود. شهوتِ ما مانند اژدهاست اگر فرصتي پيدا كند, زنده مي‌شود و ما را مي‌خورد.
***
22. فيل در تاريكيشهري بود كه مردمش, اصلاً فيل نديده بودند, از هند فيلي آوردند و به خانة تاريكي بردند و مردم را به تماشاي آن دعوت كردند, مردم در آن تاريكي نمي‌توانستند فيل را با چشم ببينيد. ناچار بودند با دست آن را لمس كنند. كسي كه دستش به خرطوم فيل رسيد. گفت: فيل مانند يك لولة بزرگ است. ديگري كه گوش فيل را با دست گرفت؛ گفت: فيل مثل بادبزن است. يكي بر پاي فيل دست كشيد و گفت: فيل مثل ستون است. و كسي ديگر پشت فيل را با دست لمس كرد و فكر كرد كه فيل مانند تخت خواب است. آنها وقتي نام فيل را مي‌شنيدند هر كدام گمان مي‌كردند كه فيل همان است كه تصور كرده‌اند. فهم و تصور آنها از فيل مختلف بود و سخنانشان نيز متفاوت بود. اگر در آن خانه شمعي مي‌بود. اختلاف سخنان آنان از بين مي‌رفت. ادراك حسي مانند ادراك كف دست, ناقص و نارسا است. نمي‌توان همه چيز را با حس و عقل شناخت.
***
23. معلم و كودكانكودكان مكتب از درس و مشق خسته شده بودند. با هم مشورت كردند كه چگونه درس را تعطيل كنند و چند روزي از درس و كلاس راحت باشند. يكي از شاگردان كه از همه زيركتر بود گفت: فردا ما همه به نوبت به مكتب مي‌آييم و يكي يكي به استاد مي‌گوييم چرا رنگ و رويتان زرد است؟ مريض هستيد؟ وقتي همه اين حرف را بگوييم او باور مي‌كند و خيال بيماري در او زياد مي‌شود. همة شاگردان حرف اين كودك زيرك را پذيرفتند و با هم پيمان بستند كه همه در اين كار متفق باشند، و كسي خبرچيني نكند.
فردا صبح كودكان با اين قرار به مكتب آمدند. در مكتب‌خانه كلاس درس در خانة استاد تشكيل مي‌شد. همه دم در منتظر شاگرد زيرك ايستادند تا اول او داخل برود و كار را آغاز كند.او آمد و وارد شد و به استاد سلام كرد و گفت : خدا بد ندهد؟ چرا رنگ رويتان زرد است؟
استاد گفت: نه حالم خوب است و مشكلي ندارم، برو بنشين درست را بخوان.اما گمان بد در دل استاد افتاد. شاگرد دوم آمد و به استاد گفت : چرا رنگتان زرد است؟ وهم در دل استاد بيشتر شد. همينطور سي شاگرد آمدند و همه همين حرف را زدند. استاد كم كم يقين كرد كه حالش خوب نيست. پاهايش سست شد به خانه آمد، شاگردان هم به دنبال او آمدند. زنش گفت چرا زود برگشتي؟ چه خبر شده؟ استاد با عصبانيت به همسرش گفت: مگر كوري؟ رنگ زرد مرا نمي‌بيني؟ بيگانه‌ها نگران من هستند و تو از دورويي و كينه، بدي حال مرا نمي‌بيني. تو مرا دوست نداري. چرا به من نگفتي كه رنگ صورتم زرد است؟
زن گفت: اي مرد تو حالت خوب است. بد گمان شده‌اي.
استاد گفت: تو هنوز لجاجت مي‌كني! اين رنج و بيماري مرا نمي‌بيني؟ اگر تو كور و كر شده‌اي من چه كنم؟ زن گفت : الآن آينه مي‌آورم تا در آينه ببيني، كه رنگت كاملاً عادي است. استاد فرياد زد و گفت: نه تو و نه آينه‌ات، هيچكدام راست نمي‌گوييد. تو هميشه با من كينه و دشمني داري. زود بستر خواب مرا آماده كن كه سرم سنگين شد، زن كمي ديرتر، بستر را آماده كرد، استاد فرياد زد و گفت تو دشمن مني. چرا ايستاده‌اي ؟ زن نمي‌دانست چه بگويد؟ با خود گفت اگر بگويم تو حالت خوب است و مريض نيستي، مرا به دشمني متهم مي‌كند و گمان بد مي‌برد كه من در هنگام نبودن او در خانه كار بد انجام مي‌دهم. اگر چيزي نگويم اين ماجرا جدي مي‌شود. زن بستر را آماده كرد و استاد روي تخت دراز كشيد. كودكان آنجا كنار استاد نشستند و آرام آرام درس مي‌خواندند و خود را غمگين نشان مي‌دادند. شاگرد زيرك با اشاره كرد كه بچه‌ها يواش يواش صداشان را بلند كردند. بعد گفت : آرام بخوانيد صداي شما استاد را آزار مي‌دهد. آيا ارزش دارد كه براي يك ديناري كه شما به استاد مي‌دهيد اينقدر درد سر بدهيد؟ استاد گفت: راست مي‌گويد. برويد. درد سرم را بيشتر كرديد. درس امروز تعطيل است. بچه‌ها براي سلامتي استاد دعا كردند و با شادي به سوي خانه‌ها رفتند. مادران با تعجب از بچه‌ها پرسيدند : چرا به مكتب نرفته‌ايد؟ كودكان گفتند كه از قضاي آسمان امروز استاد ما بيمار شد. مادران حرف شاگردان را باور نكردند و گفتند: شما دروغ مي‌گوييد. ما فردا به مكتب مي‌آييم تا اصل ماجرا را بدانيم. كودكان گفتند: بفرماييد، بروييد تا راست و دروغ حرف ما را بدانيد. بامداد فردا مادران به مكتب آمدند، استاد در بستر افتاده بود، از بس لحاف روي او بود عرق كرده بود و ناله مي‌كرد، مادران پرسيدند: چه شده؟ از كي درد سر داريد؟ ببخشيد ما خبر نداشتيم. استاد گفت: من هم بيخبر بودم، بچه‌‌ها مرا از اين درد پنهان باخبر كردند. من سرگرم كارم بودم و اين درد بزرگ در درون من پنهان بود. آدم وقتي با جديت به كار مشغول باشد رنج و بيماري خود را نمي‌فهمد.
***
24. دقوقيدقوقي يك درويش بسيار بزرگ و با كمال بود. و بيشتر عمر خود را در سير وسفر مي‌گذراند.و بندرت دو روز در يكجا توقف مي‌كرد. بسيار پاك و ديندار و با تقوي بود. انديشه‌ها و نظراتش درست و دقيق بود. اما با اينهمه بزرگي و كمال، پيوسته در جست وجوي اولياي يگانة خدا بود و يك لحظه از جست و جو باز نمي‌ايستاد. سالها بدنبال انسان كامل مي‌گشت. پابرهنه و جامه چاك، بيابانها ي پر خار و كوههاي پر از سنگ را طي مي‌كرد و از اشتياق او ذرة كم نمي‌شد.
سرانجام پس از سالها سختي و رنج، به ساحل دريايي رسيد و با منظرة عجيبي روبرو شد. او داستان را چنين تعريف مي‌كند:
« ناگهان از دور در كنار ساحل هفت شمع بسيار روشن ديدم،كه شعلة آنها تا اوج آسمان بالا مي‌رفت. با خودم گفتم: اين شمعها ديگر چيست؟ اين نور از كجاست؟چرا مردم اين نور عحيب را نمي‌بينند؟درهمين حال ناگهان آن هفت شمع به يك شمع تبديل شدند و نور آن هفت برابر شد. دوباره آن شمع، هفت شمع شد و ناگهان هفت شمع به شكل هفت مرد نوراني درآمد كه نورشان به اوج آسمان مي‌رسيد. حيرتم زياد و زيادتر شد. كمي جلوتر رفتم و با دقت نگاه كردم. منظرة عجيب‌تري ديدم. ديدم كه هر كدام از آن هفت مرد به صورت يك درخت بزرگ با برگهاي درشت و پراز ميوه‌هاي شاداب و شيرين پيش روي من ايستاده‌اند. از خودم پرسيدم: چرا هر روز هزاران نفر از مردم از كنار اين درختان مي‌گذرند ولي آنها را نمي‌بينند؟ باز هم جلوتر رفتم، ديدم هفت درخت يكي شدند. باز ديدم كه هفت درخت پشت سر اين درخت به صف ايستاده‌اند.گويي نماز جماعت مي‌خوانند. خيلي عجيب بود درختها مثل انسانها نماز مي‌خواندند، مي‌ايستادند، در برابر خدا خم و راست مي‌شدند و پيشاني بر خاك مي‌گذاشتند. سپس آن هفت درخت، هفت مرد شدند و دور هم جمع شدند و انجمن تشكيل دادند. از حيرت درمانده بودم. چشمانم را مي‌ماليدم، با دقت نگاه كردم تا ببينم آن ها چه كساني هستند؟ نزديكتر رفتم و سلام كردم. جواب سلام مرا دادند و مرا با اسم صدا زدند. مبهوت شدم. آنها نام مرا از كجا مي‌دانند؟ چگونه مرا مي‌شناسند؟ من در اين فكر بودم كه آنها فكر و ذهن مرا خواندند. و پيش از آنكه بپرسم گفتند: چرا تعجب كرده‌اي مگر نمي‌داني كه عارفان روشن‌ بين از دل و ضمير ديگران باخبرند و اسرار و رمزهاي جهان را مي‌دانند؟ آنگه به من گفتند : ما دوست داريم با تو نماز جماعت بخوانيم و تو امام نماز ما باشي. من قبول كردم».
نماز جماعت در ساحل دريا آغاز شد، در ميان نماز چشم دقوقي به موجهاي متلاطم دريا افتاد. ديد در ميانة امواج بزرگ يك كشتي گرفتار شده و توفان، موجهاي كوه‌پيكر را برآن مي‌كوبد و باد صداي شوم مرگ و نابودي را مي‌آورد. مسافران كشتي از ترس فرياد مي‌كشيدند. قيامتي بر پا شده بود. دقوقي كه در ميان نماز اين ماجرا را مي‌ديد، دلش به رحم‌آمد و از صميم دل براي نجات مسافران دعا كرد. و با زاري و ناله از خدا خواست كه آنها را نجات دهد.خدا دعاي دقوقي را قبول كرد و آن كشتي به سلامت به ساحل رسيد. نماز مردان نوراني نيز به پايان رسيد. در اين حال آن هفت مرد نوراني آهسته از هم مي‌پرسيدند: چه كسي در كار خدا دخالت كرد و سرنوشت را تغيير داد؟ هر كدام گفتند: من براي مسافران دعا نكردم. يكي از آنان گفت: دقوقي از سر درد براي مسافران كشتي دعا كرد و خدا هم دعاي او را اجابت كرد.
دقوقي مي‌گويد:« من جلو آنها نشسته بودم سرم را برگرداندم تا ببينم آنها چه مي‌گويند. اما هيچكس پشت سرم نبود. همه به آسمان رفته بودند. اكنون سالهاست كه من در آرزوي ديدن آنها هستم ولي هنوز نشاني از آنها نيافته‌ام».
¬ـــــــــــــــــــــــــــ
* اين داستان يكي از داستانها بلند مثنوي است و در قالب سوررئاليستي نوشته شده است و معلوم نيست كه دقوقي كيست؟و مولوي قهرمان قصه را از كجا يافته؟
***
25. دزد دهل زندزدي در نيمه شب, پاي ديواري را با كلنگ مي‌كَنَد. تا سوراخ كُنَد و وارد خانه شود. مردي كه نيمه شب بيمار بود و خوابش نمي برد صداي تق تق كلنگ را مي‌شنيد. بالاي بام رفت و به پايين نگاه كرد. دزدي را ديد كه ديوار را سوراخ مي‌كند. گفت: اي مرد تو كيستي؟ دزد گفت من دُهُل زن هستم. گفت چه كار مي‌كني در اين نيمه شب؟
دزد گفت: دُهُل مي‌زنم. مرد گفت: پس كو صداي دُهُل ؟ دزد گفت: فردا صداي آن را مي‌شنوي. فردا از گلوي صاحبخانه صداي دُهُل من بيرون مي‌آيد.
***
26. رقص صوفي بر سفرة خالييك صوفي, سفره‌اي ديد كه خالي است و از درخت آويزان است. صوفي شروع به رقص كرد و از عشق نان و غذاي سفره شادي مي‌كرد و جامه خود را مي‌دريد و شعر مي‌خواند: «نانِ بي‌نان, سفره درد گرسنگي و قحطي را درمان مي‌كند». شور و شادي او زياد شد. صوفيان ديگر هم با او به رقص درآمدند هوهو مي‌زدند و از شدت شور و شادي چند نفر مست و بيهوش افتادند. مردي پرسيد. اين چه كار است كه شما مي‌كنيد؟ رقص و شادي براي سفره بي‌نان و غذا چه معني دارد؟ صوفي گفت: مرد حق در فكر «هستي» نيست. عاشقانِ حق با بود و نبود كاري ندارند. آنان بي سرمايه, سود مي‌برند. آنها , «عشق به نان» را دوست دارند نه نان را. آنها مرداني هستند كه بي‌بال دور جهان پرواز مي‌كنند. عاشقان در عدم ساكن‌اند. و مانند عدم يك رنگ هستند و جانِ واحد دارند.
***
27. استر و اشتراستري و شتري با هم دوست بودند، روزي استر به شتر گفت: اي رفيق! من در هر فراز و نشيبي و يا در راه هموار و در راه خشك يا تر هميشه به زمين مي‌افتم ولي تو به راحتي مي‌روي و به زمين نمي‌خوري. علت اين امر چيست؟ بگو چه بايد كرد. درست راه رفتن را به من هم ياد بده.
شتر گفت: دو علت در اين كار هست: اول اينكه چشم من از چشم تو دوربين‌تر است و دوم اينكه من قدّم بلندتر است و از بلندي نگاه مي‌كنم، وقتي بر سر كوه بلند مي‌رسم از بلندي همة راه‌ها و گردنه‌ها را با هوشمندي مي‌نگرم. من ازسر بينش گام بر مي‌دارم و به همين دليل نمي‌افتم و براحتي راه را طي مي‌كنم. تو فقط تا دو سه قدم پيش پاي خود را مي‌بيني و در راه دوربين و دور انديش نيستي.
***
28. خواندن نامة عاشقانه در نزد معشوقمعشوقي، عاشق خود را به خانه دعوت كرد و كنار خود نشاند. عاشق بلافاصله تعداد زيادي نامه كه قبلاً در زمان دوري و جدايي براي يارش نوشته بود، از جيب خود بيرون آورد و شروع به خواندن كرد. نامه‌ها پر از آه و ناله و سوز و گداز بود، خلاصه آنقدر خواند تا حوصلة معشوق را سر برد. معشوق با نگاهي پر از تمسخر و تحقير به او گفت: اين نامه‌ها را براي چه كسي نوشته‌اي؟ عاشق گفت: براي تو اي نازنين! معشوق گفت: من كه كنار تو نشسته‌ام و آماده‌ام تو مي‌تواني از كنار من لذت ببري. اين كار تو در اين لحظه فقط تباه كردن عمر و از دست دادن وقت است.
عاشق جواب داد: بله، مي‌دانم من الآن در كنار تو نشسته‌ام اما نمي‌دانم چرا آن لذتي كه از ياد تو در دوري و جدايي احساس مي‌كردم اكنون كه در كنار تو هستم چنان احساسي ندارم؟ معشوق مي‌گويد: علتش اين است كه تو، عاشق حالات خودت هستي نه عاشق من. براي تو من مثل خانة معشوق هستم نه خود معشوق. تو بستة حال هستي. و ازين رو تعادل نداري. مرد حق بيرون از حال و زمان مي‌نشيند. او امير حالها ست و تو اسير حالهاي خودي. برو و عشق مردان حق را بياموز و گرنه اسير و بندة حالات گوناگون خواهي بود. به زيبايي و زشتي خود نگاه مكن بلكه به عشق و معشوق خود نگاه كن. در ضعف و قدرت خود نگاه مكن، به همت والاي خود نگاه كن و در هر حالي به جستجو و طلب مشغول باش.
***
29. مسجد مهمان كشدر اطراف شهر ري مسجدي بود كه هر كس پاي در آن مي‌گذاشت، كشته مي‌شد. هيچكس جرأت نداشت پا در آن مسجد اسرارآميز بگذارد. مخصوصاً در شب هر كس وارد مي‌شد در همان دم در از ترس مي‌مرد. كم كم آوازة اين مسجد در شهرهاي ديگر پيچيد و به صورت يك راز ترسناك در آمد. تا اينكه شبي مرد مسافر غريبي از راه رسيد و يكسره از مردم سراغ مسجد را گرفت. مردم از كار او حيرت كردند. از او پرسيدند: با مسجد چه كاري داري؟ اين مسجد مهمان‌كش است. مگر نمي‌داني؟ مرد غريب با خونسردي و اطمينان كامل گفت: مي‌دانم، مي‌خواهم امشب در آن مسجد بخوابم. مردم حيرت‌زده گفتند : مگر از جانت سير شده‌اي؟ عقلت كجا رفته؟ مرد مسافر گفت: من اين حرفها سرم نمي‌شود. به اين زندگي دنيا هم دلبسته نيستم تا از مرگ بترسم. مردم بار ديگر او را از اين كار بازداشتند. اما هرچه گفتند، فايده نداشت.
مرد مسافر به حرف مردم توجهي نكرد و شبانه قدم در مسجد اسرارآميز گذاشت و روي زمين دراز كشيد تا بخوابد. در همين لحظه، صداي درشت و هولناكي از سقف مسجد بلند شد و گفت: آهاي كسي كه وارد مسجد شده‌اي! الآن به سراغت مي‌آيم و جانت را مي‌گيرم. اين صداي وحشتناك كه دل را از ترس پاره پاره مي‌كرد پنج بار تكرار شد ولي مرد مسافر غريب هيچ نترسيد و گفت چرا بترسم؟ اين صدا طبل توخالي است. اكنون وقت آن رسيده كه من دلاوري كنم يا پيروز شوم يا جان تسليم كنم. برخاست و بانگ زد كه اگر راست مي‌گويي بيا. من آماده‌ام. ناگهان از شدت صداي وي سقف مسجد فرو ريخت و طلسم آن صدا شكست. از هر گوشه طلا مي‌ريخت. مرد غريب تا بامداد زرها را با توبره از مسجد بيرون مي‌برد و در بيرون شهر درخاك پنهان مي‌كرد و براي آيندگان 
گنجينه زر مي‌ساخت

[ سه شنبه هفتم آذر 1391 ] [ 7:58 بعد از ظهر ] [ ] [ ]
بارم بندی

قابل توجه همکاران ارجمندی که سال چهارم تدریس می نمایند

بارم بندی جدید کتاب زبان فارسی عمومی سال چهارم و ادبیات تخصصی چهارم انسانی به شرح زیر می باشد :

بارم بندی جدید زبان فارسی عمومی سال چهارم(91)

 

مواد آزمون

 

نمره پایانی اول

 

نمره پایانی دوم – شهریور

 

 

 

نیمه اول کتاب

نیمه دوم کتاب

معنی شعر و نثر

        6 

      2 

       4

درک مطلب

        4

     5/1

      5/۲   

خودآزمایی

        3

       ۱  

        ۲

تارخ ادبیات و درآمد

        2

       -

      ۵/1

آرایه ها و نکات بلاغی

        2

       -

       2

شعر حفظی

        2

       -

       2     

معنی واژه در جمله

        1

     ۵/0

       1

جمع

 

      ۵ 

      ۱۵ 

جمع کل

      ۲0 

               ۲0  

نوبت اول : از ابتدای کتاب تا پایان درس14 نوبت دوم : از درس 15 تا پایان کتاب

بارم بندی جدید ادبیات تخصّصی چهارم انسانی (91)

 

       مواد آزمون

 

نمره پایانی اول

 

 

نمره پایانی دوم – شهریور

 

 

 

 نیمه اول کتاب

نیمه دوم کتاب

قافیه

      ۵/2

     5/0

         -

عروض

      ۵/7

      ۲

         -

معنی شعر و نثر

       3 

      1

         4 

درک مطلب

       2

      1    

         3

خودآزمایی

     ۵/1

      -

        ۵/1

معنی واژه

      1  

      -

         ۵/0

دانش های ادبی

    5/2

     ۵/0

          ۲

شعر حفظی

      -

      -

         1  

نقد ادبی

      -

      -

         3

جمع

 

      5 

15

جمع کل

    20

               ۲0   

نوبت اول : از ابتدای کتاب تا پایان درس ۱۳ نوبت دوم : از درس ۱۴ تا پایان کتاب

[ سه شنبه هفتم آذر 1391 ] [ 7:51 بعد از ظهر ] [ ] [ ]

[ جمعه دوازدهم آبان 1391 ] [ 6:40 بعد از ظهر ] [ ] [ ]
اين روزها حال و هواي شهرهامون، حال و هواي محرم را پيدا كرده است. بيرق‌هاي عزاي "يا حسين" بر سردر خانه‌ها و مغازه‌ها و اماكن مختلف برافراشته شده و با ديدن آنها دل‌ها هوايي مي‌شوند. باز محرم رسيد و لباس مشكي‌ها محيا، جهت به تن رفتن عاشقان و عزاداران امام حسين عليه‌السلام شده‌اند.

بغض‌ها گلوي محبين حضرتش را مي‌فشارند و قلوبشان تنگ و نالان شده است. و اين نوا شنيده مي‌شود:                 با اين چه شورش است كه در خلق عالم است

 

- هلال ماه محرم است، دلم شكسته‌ي غم است                        ندا رسد ز آسمان محرم است، محرم است

 

- امام حسين (عليه السلام) مي‌فرمايد: خداوند به هر کس راستگويي و نيکخويي و پاکدامني و     پاک‌خوري روزي کند خير دنيا و آخرت را ويژه او ساخته است. 

 

- امام حسين (عليه السلام) فرمود: گريستن از خشيت خدا، رهايي از آتش دوزخ است و فرمود: گريه ديده‌ها و خشيت دل‌ها، رحمتي از خداست. 

 

- امام حسين (عليه السلام) فرمود: شکرگزاري تو براي نعمت پيشين، نعمت تازه را سبب مي‌شود.

 

- يادتان باشد لباس مشكي‌ام را تا كنيد                                      گوشه‌اي از قبر من اين جامه را هم جا كنيد

  كاش من در شام تاسوعا بميرم تا شما                                    خرجي‌ام را خرج نذر ظهر عاشورا كنيد

 

- ديباچه عشق و عاشقي باز شود                                           دل‌ها همه آماده پرواز شود

  با بوي محرم الحرام تو حسين                                                ايام عزا و غصه آغاز شود

  السلام عليک يا ابا عبدالله

 

- به يكتايي قسم يكتاست عباس                                             به مردي شهره دنياست عباس

  اگر چه زاده‌ ام‌البنين است                                                     وليكن مادرش زهراست عباس

 

- حلال جميع مشكلات است حسين                                       شوينده لوح سيئات است حسين

  اي شيعه تو را چه غم ز طوفان بلا                                        آنجا كه سفينه النجات است حسين

 

- هر جا که مي‌روم ز غمت ديده پر نم است                            هر ماه من ز داغ تو ماه محرم است

  عمري گريستم که موظف به گريه‌ام                                     گر نُه فلک به گريه شود باز هم کم است

  مريم که در کتاب خدا ذکر نام اوست                                     يک زينب تو اسوه و استاد مريم است

  يک «يا حسين» گفتن من رمز آبروست                                نام حسين ترجمه اسم اعظم است

- کعبه يک زمزم اگر در همه عالم دارد                                   چشم عشاق بنازم که دو زمزم دارد

  هر کجا ملک خدا هست حسينيه توست                             هر که را مي‌نگرم شور محرم دارد

  نه محرم نه صفر بلکه همه دوره سال                                  کعبه با ياد غمت جامه ماتم دارد

  روضه‌خوان تو خدا، گريه کن تو آدم                                        اشک ارثي است که ذريه آدم دارد

 - منم آن عاشق دلخسته ديدار حسين                                 منم آن خادم دلبسته به دربار حسين

  خواهم سرو روان و جان دهم در ره تو                                  تا بگويند كه ماييم فداكار حسين

 

- در كلاس عاشقي عباس غوغا مي‌كند                                در دل هر عاشقي عباس مأوا مي‌كند

  هر كسي خواهد رود در مكتب عشق حسين                      ثبت نامش را فقط عباس امضاء مي‌كند

 

- دلم اي کاش امشب پر بگيرد                                             دوباره عاشقي از سر بگيرد

  رود در کربلاي عشق و آنجا                                                سراغي از علي اکبر بگيرد

 

- محرم آمد و ماه عزا شد                                                   مه جانبازي خون خدا شد

  جوان مردان عالم را بگوييد                                                دوباره شور عاشورا بپا شد

 

- باز محرم شد و دل‌ها شکست                                         از غم زينب، دل زهرا شکست

  باز محرم شد و لب تشنه شد                                           از عطش خاک کمرها شکست

  آب در اين تشنگي از خود گذشت                                      دجله به خون شد، دل صحرا شکست

  قاسم و ليلا همه در خون شدند                                       اين چه غمي بود که دنيا شکست

 

- يه جائيه تو دنيا همه براش مي‌ميرن                                 تموم حاجتا رو همه از اون مي‌گيرن

  بين دو نهر آبه، يه سرزمين خشکه                                   شميم باغ و لاله‌اش خوشبو ز عطر مُشکه

  شباي جمعه زهرا زائر اين زمينه                                      سينه‌زن حسينه، يل ام البنينه

 

- السلام اي وادي کرببلا                                                  السلام اي سرزمين پر بلا

  السلام اي جلوه‌گاه ذوالمنن                                           السلام اي کشته‌هاي بي کفن

 

- کاش بوديم آن زمان کاري کنيم                                       از تو و طفلان تو ياري کنيم

  کاش ما هم کربلايي مي‌شديم                                     در رکاب تو فدايي مي‌شديم

  السلام عليک يا ابا عبدالله الحسين

 

- كربلا لبريز عطر ياس شد                                              نوبت جانبازي عباس شد

السلام عليك يا ابالفضل العباس

 

- ديباچه‌ي عشق و عاشقي باز شود                             دل‌ها همه آماده‌ي پرواز شود

  با بوي محرم الحرام تو حسين                                    ايام عزا و غصه آغاز شود

 

- دل را اگر از حسين بگيرم چه كنم                               بي عشق حسين اگر بميرم چه كنم

  فردا كه كسي را به كسي كاري نيست                       دامان حسين اگر نگيرم چه كنم

 

- فرشته‌ها از امشب صبوي غم مي‌نوشن                   دوباره اهل جنت پيرهن سياه مي‌پوشن

 

- خنده كنان مي‌رود روز جزا در بهشت                           هر كه به دنيا كند گريه براي حسين

 

- اي ذبيح کربلا، جان‌ها فداي حج تو                             اي که خود را در مناي عشق، قربان مي‌کني

 

- سلام من به محرم، محرم گل زهرا                            به لطمه‌هاي ملائك به ماتم گل زهرا

 

- سلام من به محرم، به تشنگي عجيبش                    به بوي سيب زمين غم و حسين غريبش

 

- قيامت بي حسين غوغا ندارد                                    شفاعت بي حسين معنا ندارد

  حسيني باش كه در محشر نگويند                             چرا پرونده‌ات امضاء ندارد

 

- آبروي حسين به كهكشان مي‌ارزد ،                          يك موي حسين بر دو جهان مي‌ارزد

  گفتم كه بگو بهشت را قيمت چيست                        گفتا كه حسين بيش از آن مي‌ارزد

 

- ماه خون ماه اشك ماه ماتم شد                                بر دل فاطمه داغ عالم شد

  فرا رسيدن ماه محرم را به عزادارن راستينش تسليت عرض مي‌كنم

 

- اي وجودت عشق را معناي حسين                           عالمي يك قطره تو دريا حسين

  فرا رسيدن ماه محرم را به تمامي مسلمانان جهان تسليت مي‌گم

 

- پرسيدم: ازحلال ماه، چرا قامتت خم است؟              آهي كشيد و گفت: كه ماه محرم است

  گفتم: كه چيست محرم؟                                          با ناله گفت: ماه عزاي اشرف اولاد آدم است

 

- السلام عليكم يا اباصالح المهدى(عج) السلام عليك يا امين الله فى ارض و حجته على عباده (يا صاحب الزمان آجرک الله) ماه محرم بر شما و عاشقان حسين تسليت عرض مي‌نمايم.

- اردوي محرم به دلم خيمه به پا كرد                           دل را حرم و بارگه خون خدا كرد

 

- محرم آمد و ماه عزا شد                                          مه جانبازي خون خدا شد

  جوانمردان عالم را بگوييد                                         دوباره شور عاشورا به پا شد

- يه جائيه تو دنيا همه براش مي‌ميرن                         تموم حاجتا رو همه از مي‌گيرن

  بين دو نهر آبه، يه سرزمين خشکه                           شميم باغ و لاله‌اش خوشبو ز عطر مُشکه

  شباي جمعه زهرا زائر اين زمينه                             سينه‌زن حسينه، يل ام البنينه

 

- دوست دارم هر چي دارم بدم به راه تو حسين        تا که سينه‌خيز بيام ميون بين الحرمين

السلام عليک يا ابا عبدالله 

- کاش بوديم آن زمان کاري کنيم                               از تو و طفلان تو ياري کنيم

  کاش ما هم کربلايي مي‌شديم                              در رکاب تو فدايي مي‌شديم

- كربلا لبريز عطر ياس شد                                       نوبت جانبازي عباس شد

 

- ديباچه‌ي عشق و عاشقي باز شود                       دل‌ها همه آماده‌ي پرواز شود

  با بوي محرم الحرام تو حسين                               ايام عزا و غصه آغاز شود

- نازم آن آموزگاري را که در يک نصف روز                   دانش‌آموزان عالم را همه دانا کند

  ابتدا قانون آزادي نويسد بر زمين                            بعد از آن با خون هفتاد و دو تن امضا کند

 

- دل را اگر از حسين بگيرم چه كنم                          بي عشق حسين اگر بميرم چه كنم

  فردا كه كسي را به كسي كاري نيست                 دامان حسين اگر نگيرم چه كنم

 

- پرسيدم از هلال چرا قامتت خم است؟                  آهي کشيد و گفت ماه محرم است

 

- باز محرم رسيد، ماه عزاي حسين                         سينه‌ي ما مي‌شود، كرب و بلاي حسين

  كاش كه تركم شود غفلت و جرم و گناه                  تا كه بگيرم صفا، من ز صفاي حسين

 

- با آب طلا نام حسين قاب کنيد                              با نام حسين يادي از آب کنيد

  خواهيد مه سربلند و جاويد شويد                         تا آخر عمر تکيه بر ارباب کنيد

  فرا رسيدن ماه محرم تسليت باد.

 

- باز محرم شد و دل‌ها شکست                            از غم زينب دل زهرا شکست

  باز محرم شد و لب تشنه شد                             از عطش خاک کمرها شکست

  آب در اين تشنگي از خود گذشت                        دجله به خون شد دل صحرا شکست

  قاسم و ليلا همه در خون شدند                          اين چه غمي بود که دنيا شکست

  محرم ماه غم نيست ماه عشق است                 محرم مَحرم درد حسين است

 

- هر دم به گوش مي‌رسد آواي زنگ قافله            اين قافله تا كربلا ديگر ندارد فاصله 

حلول ماه محرم، ماه پژمرده شدن گلستان فاطمه تسليت باد. التماس دعا

 

- نام من سرباز کوي عترت است                         دوره آموزشي‌ام هيئت است

  پادگانم چادري شد وصــله‌دار                            سر درش عکس علي با ذوالفقار

  ارتش حيــدر محل خدمتم                                 بهر جانبازي پي هر فرصتم    

  نقش سردوشي من يا فاطمه است                 قمقمه‌ام پر ز آب علقمه است               

  رنــگ پيراهــن نه رنــگ خاکــي است              زينب آن را دوخته پس مشکي است        

  اسـم رمز حمله‌ام ياس علــي                        افسر مافوقم عباس علي (ع)

[ پنجشنبه سی ام شهریور 1391 ] [ 8:43 بعد از ظهر ] [ ] [ ]
ادبیات فارسی اول
ایه اول- درس دوم – رزم رستم و سهراب (1)
ابیات زیر را بخوانید وبه پرسش های خواسته شده پاسخ دهید. ورایدون که آید زاختر پسر                 ببندش به بازو نشان پدر مگر کان دلاور گو سال خورد             شود کشته بر دست این شیرمرد ازآن پس بسازید سهراب را                ببندید یک شب براوخواب را زکف بفکن این گرزوشمشیرکین           بزن جنگ و بیداد رابرزمین   1- دربیت اول با توجه به آوردن کلمه ی "اختر" به کدام عقیده ی پیشینیان اشاره دارد؟ 2- دربیت دوم منظور از"گوسال خورد"و"شیرمرد"چه کسانی هستند؟ 3-مفهوم کنایی"خواب را برکسی بستن"درمصراع "ببندید یک شب براوخواب را"چیست؟ 4-درمصراع دوم بیت چهارم ،مفهوم"جنگ رابرزمین زدن"چیست؟   پایه اول- درس سوم-رزم رستم وسهراب (2) ابیات زیررابخوانیدو به پرسش های خواسته شده پاسخ دهید. رهاکردزودست وآمدبه دشت              چوشیری که برپیش آهو گذشت چوسهراب شیراوژن اورا بدید            ز باد جوانی دلش بردمید بخواهد هم از تو پدر کین من              چوبیند که خاک است بالین من چوبگشادخفتان وآن مهره دید              همه جامه بر خویشتن بردرید   1- باتوجه به داستان«  جنگ رستم و سهراب»  دربیت اول کدام یک ازدو پهلوان به "شیر"وکدام به "آهو"تشبیه شده اند؟ 2-منظور از "باد جوانی"در مصراع دوم بیت دوم چیست؟ 3-منظور از "خاک است بالین من"دربیت سوم چیست؟ 4-مفهوم کنایی"جامه برخویشتن دریدن"چیست؟   پایه اول-درس سیزدهم-درامواج سند باتوجه به اشعار زیر به سواات پاسخ دهید. به مغرب سینه مالان قرص خورشید          نهان می گشت پشت کوهساران فرو می ریخت گردی زعفران رنگ          به روی نیزه ها ونیزه داران                                 ++++++++++++++++ بدان شمشیر تیز عافیت سوز                   درآن انبوه ،کار مرگ می کرد شبی را تا شبی با لشکر خرد                   زتن ها سر ز سرها خود افکند   1-کدام واژه حرکت آرام خورشید راهنگام غروب توصیف می کند؟ 2-با توجه به بیت سوم ،منظور شاعراز"کارمرگ می کرد"چیست؟ 3-منظور شاعر از "انبوه "دربیت سوم چیست؟ 4-"شبی را تا شبی"معادل چه مدت زمانی است ؟       پایه اول-درس چهاردهم-هنرو سخن با توجه به متن زیر به پرسش ها پاسخ دهید. بدان که مردم بی هنر ،مادام بی سود باشد.چون مغیلان که تن داردوسایه ندارد.نه خودراسود کندونه غیر خود را. جهد کن که اگر اصیل و گوهری باشی،گوهر تن نیز داری که گوهر تن از گوهر اصل بهتر بود.چنان که گفته اند: بزرگی خرد ودانش راست نه گوهر وتخمه را.اگر مردم را باگوهر اصل گوهر هنر نباشد،صحبت هیچ کس را به کار نیایدودرهر که این دو گوهر یافتی چنگ در وی زن.   1-ازنظر نویسنده ،چه کسی برای هم نشینی مناسب نیست؟ 2-مفهوم کنایی "چنگ در وی زن"چیست؟ 3-مقصود نویسنده از اصیل وگوهری چیست؟ 4-باتوجه به متن چه چیزی موجب ارجمندی و بزرگی انسان می گردد؟   پایه اول-درس خط خورشید باتوجه به ابیات زیر به سوالات پاسخ دهید. شب،شبی بی کران بود / دفتر آسمان پاره پاره/ برگ ها زرد وتیره /فصل،فصل خزان بود /هرستاره/حرف خط – خورده ای تار /دردل صفحه ی آسمان بود / گرچه گاهی شهابی /مشق های شب آسمان را /زود خط می زدومحو- می شد /بازدرآن هوای مه آلود /پاک کن هایی از ابرتیره /خط خورشید راپاک می کرد /ناگهان نوری از شرق تابید /خون خورشید/ آتشی در شفق زد/ مردی از شرق برخاست / آسمان را ورق زد   1- درمصراع اول،منظور شاعر از"شب"چیست؟ 2-چرا در مصراع دوم،"آسمان"به دفتر تشبیه شده است؟ 3-"برگ ها"درمصراع سوم نمادچیست؟ 4-"ستاره"نشانه وسمبل چه کسانی است؟ 5-منظوراز"دل صفحه ی آسمان"چیست 6-مقصود شاعر از"مشق شب"چیست؟ 7-هوای مه آلود بیانگر چیست؟ 8-منظور شاعر از"ابرتیره"و"خط خورشید"چه کسانی است؟ 9-خورشیدنماد چیست؟ 10-تعبیر"نوری از شرق "درباره ی چه کسی است ؟ 11-منظورشاعراز عبارت"آتشی درشفق زد"دراین شعر چیست؟ 12-مقصود شاعراز"آسمان را ورق زد"چیست؟   پایه اول- درس دوازدهم- ازکعبه گشاده گردد این در باتوجه به بیت های زیر، به سوالات پاسخ دهید. چون رایت عشق آن جهان گیر             شد چون مه لیلی آسمان گیر برداشته دل به کار او بخت                 درمانده پدر به کار اوسخت خویشان همه در نیاز با او                  هر یک شده چاره ساز با او بیچارگی ورا چو دیدند                      درچاره گری زبان کشیدند گفتند به اتفاق یک سر                       کز کعبه گشاده گردد این در چون موسم حج رسیدبرخاست              اشتر طلبیدو محمل آراست فرزندعزیز را به صد جهد                 بنشاند چوماه در یکی مهد   1-آوازه ی عشق چه کسی در جهان پیچید؟ 2-"زبان کشیدند"یعنی چه؟ 3-برای درمان درد مجنون،همه چه راهی راپیشنهاد کردند؟ 4-"محمل آراستن"کنایه از چیست؟ 5-اقدامی که برای نجات مجنون صورت گرفته بود،درچه زمان خاصی بوده است؟   پایه اول – درس سیزدهم-درامواج سند با توجه به ابیات زیر ،به پرسش ها پاسخ دهید. خروشان،ژرف،بی پهنا،کف آلود          دل شب می دریدو پیش می رفت از این سد روان دردیده ی شاه             زهر موجی هزاران نیش می رفت                            ++++++++++++++ زنان چون کودکان درآب دیدند             چوموی خویشتن درتاب رفتند وز آن درد گران بی گفته ی شاه           چو ماهی در دهان آب رفتند                             ++++++++++++++ به پاس هر وجب خاکی از این ملک       چه بسیار است آن سرها که رفته زمستی بر سر هر قطعه زین خاک        خدا داند چه افسر ها که رفته   1-برای رود سندچه صفاتی ذکر شده است؟ 2-"نیش دردیده فرورفتن"کنایه از چیست؟ 3-عکس العمل زنان در مقابل فرمان شاه ،چه بود؟ 4-منظور از "خاک"دربیت آخر چیست؟   پایه اول- درس دوازدهم-ازکعبه گشاده گردداین در باتوجه به ابیات زیر به سوالات پاسخ دهید. چون رایت عشق آن جهان گیر           شد چون مه لیلی آسمان گیر بیچارگی ورا چو دیدند                    درچاره گری زبان کشیدند                             ++++++++++++++ آمد سوی کعبه سینه پر جوش             چون کعبه نهاد حلقه در گوش گو یارب ازاین گزاف کاری              توفیق دهم به رستگاری                              ++++++++++++++ از عمر من آن چه هست برجای          بستان و به عمر لیلی افزای گویند زعشق کن جدایی                    این نیست طریق آشنایی     1- دربیت سوم ،مفهوم کنایی "حلقه در گوش بودن"را بنویسید. 2-منظور از" گزاف کاری "دربیت چهارم چیست؟ 3-دربیت آخر ،برچه مطلبی تاکید شده است؟ 4-کدام بیت ،اوج از خود گذشتگی مجنون را نشان می دهد؟ 5- منظوراز"آسمان گیر شدن"دربیت اول چیست؟ 6-منظور از مصراع دوم بیت دوم چیست؟   پایه اول- درس سیزدهم-درامواج سند با توجه به ابیات زیر به سوالات پاسخ دهید. فرو می ریخت گردی زعفران رنگ                 به روی نیزه هاو نیزه داران اگر یک لحظه امشب دیر جنبد                        سپیده دم جهان در خون نشیند درآن تاریک شب می گشت پنهان                    فروغ خرگه خوارزمشاهی به فرزندان ویاران گفت چنگیز                       که گرفرزند باید،بایداین سان دمار از جان این غولان کشم سخت                   بسوزم خانمان هاشان به شمشیر   1-دربیت اول منظوراز"گردی زعفران رنگ"چیست؟ 2-مفهوم کنایی"درخون نشستن"دربیت دوم را بنویسید. 3-دربیت چهارم چنگیزچه کسی را تحسین و چه صفتی را ستایش می کند؟ 4-منظور از "دمارکشیدن" در بیت پنجم چیست؟ 5-مفهوم مصراع های زیر را بنویسید. الف- چوفردا جنگ برکامم نگردید ب- غروب آفتاب خویشتن دید پ- خیال تازه ای در خواب می دید 6-با توجه به بیت"درآن سیماب گون امواج لرزان  / خیال تازه ای در خواب می دید"امواج لرزان از چه جهت به سیماب  تشبیه شده است ؟   پایه دوم  - درس اول (الهی ) 1- درعبارت « پیغام او مفتاح فتوح است وذکر او مرهم دل مجروح است ومهراو بلانشینان راکشتی نوح است » به کدام یک از مفاهیم زیر اشاره ندارد ؟ الف – بخشایندگی        ب- آرامش بخشی           پ- نجات بخشی              ت- مشکل گشایی 2- باتوجه به عبارت زیر به سؤالات پاسخ دهید . « سلام اودروقت صباح مومنان راصبوح است وذکر او مرهم دل مجروح است ومهراوبلانشینان راکشتی نوح است» الف) به این نوع نثر ، اصطلاحاً چه می گویند ؟ ب) کدام واژه ، درعبارت بالا به معنی «آن چه باعث سرخوشی ونیروی معنوی فردشود.» است؟ 3- مفهوم عبارت «عبدالله عمر بکاست اما عذرنخواست »چیست؟   پایه دوم – درس دوم-  رستم واشکبوس باتوجه به ابیات زیر به سؤالات پاسخ دهید . تهمتن برآشفت وباتوس گفت  / که رهام راجام باده است جفت توقلب سپه را به آیین بدار    /  من اکنون پیاده کنم کارزار کشانی بخندید وخیره بماند   / عنان راگران کردواو را بخواند براوراست خم کردوچپ کردراست /خروش از خم چرخ چاچی بخاست چوبوسید پیکان سرانگشت اوی /گذرکردبرمهره ی پشت اوی 1- تهمتن لقب کیست وازتوس چه درخواستی می کند ؟ 2- تهمتن علت شکست وفرار رهام درمقابل کشانی راچه عاملی می داند؟ 3- مقصود از« خم چرخ چاچی » دربیت چهارم چیست؟ 4- شاعر دربیت چهارم به چه منظور صامت (خ)و(چ) راتکرار کرده است ؟ 5- کدام گزینه بابیت پنجم ارتباط ندارد؟ الف) حیرت               ب) سرعت               پ) مهارت               ت) دقت پایه دوم -  درس گیله مرد باتوجه به متن زیر به سؤالات پاسخ دهید . «مأمور دوم پیشاپیش آن ها حرکت می کرد .او هم درفکر بدبختی وبیچارگی خودش بود .او اهل شمال نبود .برنج این ولایت بهش نمی ساخت .باران ورطوبت بی حالش کرده بود .روزهای اول هرچه کم داشت ازکومه های گیله مردان جمع کرد .به آسانی می شد اسمی روی آن گذاشت .«این هااثاثیه ای است که گیله مردان قبل ازورود قوای دو لتی ازخانه های ملاکین چپاول کرده اند » اومزه ی این زندگی راچشیده بود .مکرر زندگی خود آنها را غارت کرده بودند .»   1- درچه قسمت هایی ازداستان نویسنده با وضعیت زندگی مأمور دوم ، اظهار همدردی می کند ؟ 2- درعبارت « برنج این ولایت بهش نمی ساخت » نویسنده می خواهد به چه نکته ای اشاره کند؟ 3- توجیه مأموران دولت ازغارت کومه های گیله مردان چه بود ؟ 4- «اومزه ی این زندگی راچشیده بود.» یعنی چه ؟   پایه دوم – درس سووشون باتوجه به متن زیر به سؤالات پاسخ دهید . «زن آشکارا نشنیده جواب می دهد « نه جان دلم بامال می رویم .غلام شما محمد تقی مال آورده ، زیردرخت گیسو منتظر مانشسته .یک جوال پر بابت کرایه می گیرد » زن می ایستد چانه اش گرم شده .» 1- «چانه اش گرم شده »کنایه ازچیست ؟ 2- درعبارت زیر ،چرا زری بعدازسخن عمه ، به یادحضرت زینب (س) افتاد؟ «عمه گفت :خان کاکا ،فعلاً توهستی ونعش برادر ، منشین وتماشا کن که خونش پایمال بشود .زری نگاهش کرد ویادش به حضرت زینب افتاد.   پایه دوم – درس دوازدهم – درآرزوی توباشم باتوجه به ابیات زیر به سؤالات پاسخ دهید . درآن نفس که بمیرم درآرزوی توباشم / بدان امیددهم جان که خاک کوی توباشم به مجمعی که درآیندشاهدان دوعالم  / نظربه سوی تودارم ،غلام روی توباشم حدیث روضه نگویم ،گل بهشت نبویم / جمال حورنجویم ، دوان به سوی توباشم به خوابگاه عدم گرهزارسال بخسبم / به خواب عافیت آنگه به بوی موی توباشم می بهشت ننوشم زجام ساقی رضوان / مرابه باده چه حاجت ، که مست بوی توباشم هزاربادیه سهل است با وجودتورفتن / اگرخلاف کنم سعدیا به سوی توباشم به وقت صبح قیامت که سرزخاک برارم / به گفت وگوی تو خیزم به جست وجوی توباشم    1- دربیت دوم «شاهدان »چه کسانی هستند ؟ 2- کدام یک ازبیت های بالا ،بابیت زیر هم مفهوم است ؟ «مارانه غم دوزخ ونه حرص بهشت است / بردار زرخ پرده که مشتاق لقاییم » 3- منظوراز«خوابگاه عدم »دربیت سوم چیست؟   4- دربیت پنجم شاعربه چه دلیل می گوید «من نیازی به باده ندارم» ؟ 5- چرا پشت سر گذاشتن مشکلات برای شاعر آسان است؟ 6- دربیت اول شاعر به چه امیدی حاضر است که جان خود را فدا کند ؟ 7- منظورازکلمات مشخص شده در ابیات زیر چیست؟ به وقت صبح قیامت که سرزخاک برارم  / به گفت وگوی توخیزم ،به جست وجوی توباشم هزاربادیه سهل است باوجود تورفتن / اگرخلاف کنم سعدیا به سوی تو باشم    پایه دوم – درس یازدهم – مائده های زمینی باتوجه به متن زیر به سؤالات پاسخ دهید . «ناتانائیل ،آرزومکن که خدارادرجایی جزهمه جا بیابی .هرمخلوقی نشانی ازخداست وهیچ مخلوقی اوراهویدانمی سازد.ناتانائیل ،ای کاش عظمت درنگاه توباشد نه به آن چه می نگری .ناتانائیل ، من شوق رابه توخواهم آموخت .اعمال ما به ما وابسته است هم چنان که دزخشندگی به فسفر .واگر روح ما ارزش چیزی راداشته ،دلیل برآن است که سخت ترازدیگران سوخته است .برای من «خواندن این که شن ساحل ها نرم است »  کافی نیست ،می خواهم پای برهنه ام این نرمی را حس کند .معرفتی که قبل ازآن احساسی نباشد ، برای من بیهود ه است .   1- کدام جمله مفهوم «چشم ها رابایدشست ،جوردیگرباید دید » رادربردارد ؟ 2- آیه ی « لاتدرکه الابصاروهویدرک الابصار» باکدام قسمت متن بالا ارتباط دارد ؟ 3- منظور از جمله ای که زیر آن خط کشیده شده است ، چیست؟ 4- ازنظر نویسنده ، چه نوع معرفتی باارزش است ؟ 5- کدام یک از جملات بالا به « تجربه وآزمایش شخصی » تأکید دارد؟   پایه دوم _ درس دوازدهم وسیزدهم باغ عشق وپیدای پنهان 1- در مصراع دوم بیت « دل می رود زدستم صاحبدلان خدا را / دردا که راز پنهان خواهد شد آشکارا » منظور شاعر ازراز پنهان ، چیست ؟ 2- دربیت «آسایش دو گیتی تفسیر این دوحرف است / بادوستان مروت ، بادشمنان مدارا » شاعرآسایش دوجهان را درچه می داند ؟ 3- دربیت « چه باید نازش ونالش ،براقبالی وادباری /که تا برهم زنی دیده ، نه این بینی نه آن بینی »شاعربه چه دلیل می گوید نباید بربدبختی ها نالید ؟ 4- دربیت « بدین زور وزر دنیا ، چوبی عقلان مشو غره / که این آن نوبهاری نیست کش بی مهرگان بینی » الف) « شاعر فریفته شدن به دنیا » راصفت چه کسانی می داند ؟ ب) مهرگان نماد چیست ؟ پ) نوبهار بی مهرگان یعنی چه وکنایه ازچیست ؟ 5- شاعر دربیت زیر چه چیزی را نشانه ی کوته بینی وسطحی نگری می داند ؟ « زیزدان دان نه ازارکان ،که کوته دیدگی باشد /که خطی کزخردخیزد توآن راازبنان بینی » 6- منظور از« دوگانه ای بگزارم» درعبارت زیر چیست ؟ «ای خواجه ،این تاس رابگیر تادو گانه ای بگزارم » پایه دوم- درس مسافر  با توجه به شعر زیر به سؤالات زیر پاسخ دهید : وپیدا نکردم درآن کنج غربت / به جز آخرین صفحه ی دفترت را / همان دستمالی که پیچیده بودی / درآن مهر وتسبیح وانگشترت را / همان دستمالی که پولک نشان شد /وپوشید اسرار چشم ترت را / سحر، گاه رفتن زدی با لطافت / به پیشانی ام بوسه ی آخرت را / وبا غربتی کهنه تنها نهادی / مرا آخرین پاره ی پیکرت را /کجا می روی ؟ای مسافر درنگی /ببر با خودت پاره ی دیگرت را   1- به اعتقاد شاعر ازدوستش چه چیزی به یادگار مانده است ؟ 2- به نظر شاعر چه چیزی نشان دهنده ی ناگفتنی های چشم تر شاعر است ؟ 3- دراین درس ، مسافر دنیای باقی چه کسی است ؟ و چه درخواستی ازاودارد؟ 4- شاعر پیوستگی خود ومخاطب را چگونه می داند ؟   پایه دوم – درس کعبه مخفی 1- در بیت زیر شاعر ازمیان دل وکعبه کدام را ترجیح می دهد ؟ چرا؟ « برو طواف دلی کن که کعبه ی مخفی است / که آن خلیل بناکرد واین خدا خود ساخت » 2- دربیت « شمعیم وخوانده ایم خط سرنوشت خویش / مارا برای سوز وگداز آفریده اند » مصراع دوم به چه معناست ؟و چراانسان ها به شمع مانند شده اند ؟ 3- دربیت « پروانه نیستم که به یک شعله جان دهم /شمعم که جان گدازم ودودی نیاورم » چه وجه شباهتی بین شمع وعاشق واقعی وجود دارد ؟ 4- چرا شاعر در این بیت می گوید : پروانه نیستم ؟   پایه دوم – درس پانزدهم – جلوه های هنر دراصفهان با توجه به متن زیر ، به سؤالات داده شده پاسخ دهید : « دمدمه های اردیبهشت ، اصفهان چون شاهزاده ی افسون شده ی افسانه است که طلسمش را شکسته اند . وآرام آرام ازخواب بیدار می شود .شکوفه های به وبادام ،رویاهای پرپرشده ی اویند .»  1- «طلسمش را شکسته اند » کنایه از چیست ؟ 2- درمتن زیر ، منظور از کلماتی که زیر آن ها خط کشیده اند ، چیست ؟ « این نقش ها و رنگ ها ، آرزو رویای جهانی بهتر را درخود دارند > جهانی شبیه به بهشت که درآن کوشیده اند تا نا پیدا کران در محدودجای گیرد ولانه ای برای نامحدود جسته شود . 3- « همه چیز به نقش ترجمه شده است » یعنی .......   پایه دوم – درس بیست ودوم – شخصی به هزار غم گرفتارم   شعر زیر را بخوانید سپس به پرسش ها پاسخ دهید شخصی به هزار غم گرفتارم / در هر نفسی به جان رسد کارم خورده قسم اختران به پاداشم /  بسته کمر آسمان به پیکارم محبوسم وطالع است منحوسم / غمخوارم واختر است خونخوارم امروز به غم فزون ترم ازدی / وامسال به نقد کمتر از پارم 1- دربیت اول « به جان رسیدن » کنایه از چیست ؟ 2- دربیت سوم « کمر بستن» چه مفهومی دارد ؟ 3- مفهوم بیت سوم چیست ؟ 4- شاعر می گوید غم دیروز من از امروز .......بود . 5- جایگاه ضمیر (م) درمنحوسم درنثر روان کجاست ؟   پایه سوم – رشته تجربی وریاضی درس اول : ما همچنان در اول وصف تو مانده ایم الف) با توجه به ابیات وعبارات به سؤالات پاسخ دهید : « باران رحمت بی حسابش همه را رسیده وخوان نعمت بی دریغش همه جا کشیده ، پرده ی ناموس بندگان به گناه فاحش ندرد و وظیفه ی روزی به خطای منکر نبرد . منت خدای را که طاعتش موجب قربت است وبه شکراندرش مزید نعمت . ای مرغ سحر عشق زپروانه بیاموز/ کان سوخته را جان بشد آواز نیامد این مدعیان درطلبش بیخبرانند / کان راکه خبر شد خبری باز نیامد 1- در کدام بخش صفات رحمانیت خدا مطرح می شود ؟ 2- مفهوم عبارت « وظیفه ی روزی به خطای منکر نبرد » رابنویسید. 3- با توجه به عبارت بالا ، سرانجام عبادت وسپاسگزاری از خداوند چیست ؟ 4- نماد عاشق واقعی درابیات آمده چیست ؟ 5- درابیات بالا ، ویژگی بارز عاشق چگونه بیان شده است ؟ ب) منظور از کلمات وعبارات مشخص شده در جملات زیر چیست ؟ « یکی از صاحبدلان سر به جیب مراقبت فرو برده بود ودر بحر مکاشفت مستغرق شده ، آن گه که از این معاملت باز آمده ، یکی از دوستان گفت ازاین بوستان که بودی ماراچه تحفه کرامت کردی؟       درس دوم – رزم رستم واسفندیار الف ) باتوجه به عبارات وابیات زیر به سؤال ها پاسخ دهید : به باد افره این گناهم مگیر /تویی آفریننده ی ماه وتیر فراموش کردی تو سگزی مگر / کمان وبرمرد پرخاشخر بکوبمت زین گونه امروز یال /کزین پس نبیند تورا زنده زال بترس ازجهاندار یزدان پاک /خردرامکن بادل اندر مغاک زنیرنگ زالی بدین سان درست /وگرنه که پایت همی گورجست 1- در مصراع اول بیت اول «مگیر » چه مفهومی دارد ؟ 2- درکدام بیت رنگی ازتمسخر وتحقیر دیده می شود ؟ 3- دربیت چهارم ، اسفندیار به چه چیزی دعوت شده است ؟ 4- منظور ازماه وتیر چیست ؟ 5- به نظر گوینده مخاطب ازمیان دل وعقل کدام رابرگزیده وکدام راتباه کرده است ؟ 6- اسفندیار زنده بودن رستم را ناشی ازچه می داند ؟ 7- نیرنگ زال چیست وچگونه در او فراهم شده است ؟ ب) باتوجه به مفهوم دوبیت زیر رستم کدام کار را ناشایست می داند ؟ مبادا چنین هرگز آیین من /سزا نیست این کار دردین من که ایرانیان را به کشتن دهم / خوداندر جهان تاج برسر نهم پ) مفهوم کنایی مصراع « خردرا مکن بادل اندر مغاک » رابنویسید . ت) مفهوم مصراع « همه دل پراز باد ولب پرزپند » چیست ؟   درس های  24و25 1- با توجه به بیان سخنان زیر توسط چوپان چرا خداوند ازوی خشمگین نمی شود ؟ « دستکت بوسم ، بمالم پایکت / وقت خواب آید بروبم جایکت » 2- دربیت زیر علت آفرینش بنده چه چیزی بیان شده است ؟ « من نکردم خلق تاسودی کنم / بلکه تابربندگان جودی کنم » 3- درعبارت « شمادرگل منگرید ، دردل نگرید » منظور از واژه های مشخص شده چیست ؟ 4- درعبارت زیر چرا نویسنده ابلیس را اعور می داند ؟ « ابلیس پرتلبیس یک باری گرد او طواف کرد وبدان یک چشم اعورانه بدو نگریست » 5- درعبارت « روزکی چند صبر کنید تا من براین یک مشت خاک دستکاری قدرت بنمایم » منظور از قسمت مشخص شده چیست ؟ 6- منظور از بارامانت درعبارت زیر چیست ؟ « مجموعه ای می بایست ازهردو عالم ، روحانی وجسمانی تابار امانت درسفت جان کشد » 7- باتوجه به عبارت « خزانگی آن رادل آدم لایق بود که به آفتاب نظر پرورده بود. » چرادل آدم شایستگی خزانه داری الهی رایافت ؟   درس های 13 و14    با توجه به بیت « خوش است اندوه تنهایی کشیدن / اگر باشد امید باز دیدن »از نظر شاعر چه وقت اندوه تنهایی کشیدن لذت بخش است ؟ 2- باتوجه به بیت های زیر به سؤال ها پاسخ دهید : « ای صبح دم ببین به کجا می فرستمت / نزدیک آفتاب وفا می فرستمت  باد صبا دروغ زن است وتو راستگو / آنجا به رغم باد صبا می فرستمت دست هوا به رشته ی جان بر گره زده است / نزد گره گشای هوا می فرستمت » الف ) مرجع ضمیر تو دربیت دوم کدام واژه است ؟ ب) دربیت سوم منظور از گره گشای هوا کیست ؟ 3- باتوجه به بیت « آن که شد هم بی خبر هم بی اثر /ازمیان جمله اودارد خبر »ازدیدگاه شاعر ، حقیقت شناس واقعی چه کسی است ؟ 4- باتوجه به بیت « هرکه شدت حلقه ی در زود برد حقه ی زر                                                                   خاصه که در باز کنی محرم دروازه شود » الف) « حلقه ی در شدن » یعنی چه ؟ ب) ازنظر شاعر چه کسی به زودی به گنج دست خواهد یافت ؟ 5- باتوجه به بیت « خاک چه دانست که او غمزه ی غمازه شود / آب چه دانست که او گوهرگوینده شود » منظور از کلمات مشخص شده چیست ؟   - با توجه به متن زیر به سؤالات پاسخ دهید : الف ) « کسی از متعلقان منش برحسب واقعه مطلع گردانید که فلان عزم کرده است ونیت جزم که بقیت عمر معتکف نشیند وخاموشی گزیند .تو نیز اگر توانی سرخویش گیر وراه مجانبت پیش . گفتا به عزت عظیم وصحبت قدیم که دم برنیارم وقدم برندارم مگر آن که سخن گفته شود به عادت مألوف وطریق معروف که آزردن دوستان جهل است وکفارت یمین سهل وخلاف راه صواب است ونقض رأی اولوالالباب : ذوالفقارعلی درنیام وزبان سعدی درکام» 1- به نظر دوست سعدی چه چیزی امکان پذیر است وچه چیزی خلاف نظر خردمندان است؟ 2- دوست سعدی شرط « دم برآوردن وقدم برداشتن » رادرچه می داند؟ 3- سعدی درابتدا چه تصمیمی برای زندگی خودگرفته بود ؟ 4- گوینده انجام چه چیزی راآسان وچه چیزی را نادرست می داند ؟ 5- منظور از عبارت عبارت آخر چیست ؟  ب) « چون دمنه بدید که شیردرتقریب گاو چه ترحیب می نماید ، خواب وقرار از وی بشد .  نزدیک کلیله رفت وگفت : ای برادر ضعف رأی وعجز من می بینی ؟ همت برفراغ شیر مقصورگردانیدم ودرنصیب خویش غافل بودم واین گاو را به خدمت آوردم تاقربت ومکانت یافت ومن ازمحل ودرجت خویش بیفتادم واکنون تدبیر خلاصت من چگونه بینی ؟ کلیله گفت : توچه اندیشیده ای ؟ گفت می اندیشم که به لطاف الحیل بکوشم تااورا درگردانم که اهمال وتقصیررادرمذهب حمیت رخصت نبینم نیزمنزلتی نونمی جویم که به حرص وگرم شکمی منسوب شوم » 1- دمنه ضعف فکروناتوانی خودرادرچه می دانست ؟ 2- دمنه می گوید ازچه چیزی غافل شدم ؟ 3- دمنه چه چیزی راجایز نمی داند ؟ 4- چرادمنه آرامش خود راازدست داد؟ 5- باتوجه به متن بالا دمنه دارای چه صفاتی است؟ 6- درعبارت « می اندیشم که به لطایف الحیل بکوشم تااورادرگردانم » منظوراز(او)کیست و(درگردانم ) به چه معناست ؟ 7- دمنه ازمتهم شدن به چه صفتی اکراه دارد ؟   سؤالات درک مطلب ادبیات تخصصی سوم انسانی     درس های 11و12 الف) باتوجه به ابیات به سؤالات مطرح شده پاسخ دهید:  هم امروز ازپشت بارت بیفکن / میفکن به فردا  مر این داوری را چوتوخودکنی اخترخویش رابد / مدارازفلک چشم نیک اختری را چوکبک دری بازمرغ است ولیکن / خطرنیست باباز کبک دری را توبرپایی آنجا که مطرب نشیند / سزد گر ببری زبان جری را 1- منظور ازواژه های امروز وفردا دربیت اول چیست ؟ 2- یک کنایه دربیت دوم بیابید ومعنی آن رابنویسید ؟ 3- شاعر چرا می گوید نباید سعادت رااز آسمان انتظار داشت ؟ 4- دربیت چهارم شاعر کدام یک ازدوپرنده ی کبک وباز  را با ارزشتر می داند ؟ 5- چرا شاعر پیشنهاد می کند که دیگر شعر نگویید ؟ 6- دربیت زیر ، شاعر رابطه ی خود ومعشوق رابه چه چیزی تشبیه کرده است ؟ وجه شبه آن چیست؟ بامن آمیزش او الفت موج است وکنار / دم به دم با من وپیوسته گریزان از من 7- منظور ازواژه ی خطر دربیت چهارم چیست ؟ 8- دربیت بالا کدام ویژگی بیشتر موردنظر شاعر است . الف) پیوستگی معشوق    ب) دوری معشوق    پ) الفت گرفتن      ت) گریز
[ جمعه بیست و چهارم شهریور 1391 ] [ 12:58 بعد از ظهر ] [ ] [ ]
زبان فارسی 2

به نام خدا

    بی گمان شرط مقدّم تدریس و کلاس داری، آگاهی  مدرّس از موضوعی است که می باید در هر جلسه تدریس کند. گرچه برای حصول نتایج مطلوب عوامل بسیاری دخیل و تأثیر گذارند،معلمان جامعه برای حضور مفید و توأم با آرامش در محیط کلاس با تکیه بر دانش خود و آگاهی از کلیّت مباحث مورد نظر می توانند روش تدریس مناسبی را برای تفهیم بهتر مطالب اتّخاذ نمایند.

     در کتب درسی علاوه بر مطالبی که درمتن هر یک از دروس ذکر شده است مطالب نا گفته ای وجود دارد که اگر معلّم هنگام تدریس بر آن ها تسلّط کافی داشته باشد،می تواند با دقّت و حسّاسیّتی مضاعف وظیفه ی خود را انجام دهد.

    

    درس دوّم- جمله:

      فعالیت: با دلیل بگویید چرا شناسه، نهاد پیوسته است؟ در این پرسش ابهامی وجود دارد و مخاطب نمی داند نهاد بودن شناسه مورد نظر است یا پیوسته بودن آن . از طرفی هر یک از این پرسش ها پاسخ خاص خود را می طلبد. اگر پرسش بر سر نهاد بودن شناسه باشد، جواب این است : شناسه معادل نهاد جداست و در بود و نبود نهاد ، شخص را مشخص می کند .گرچه وقتی نهاد ذکر می شود، رفع ابهامی صورت نمی گیرد و نوعی حشو است، امّا چون ازویژگی های زبان فارسی است ،اجتناب ناپذیر است. اگر پرسش درباره ی علّت پیوسته بودن شناسه باشد، یکی به دلیل اتّصال ظاهری به بن فعل است و دیگر آن که دایم و همیشه همراه بن است و فعل بدون شناسه وجود نخواهد داشت. بر خلاف بعضی از زبان ها مثل انگلیسی که صورت فعل جز در سوم شخص مفرد ثابت است و شخص آن را نهاد جدا مشخّص می کند در زبان فارسی هر فعلی شخصی دارد که همان شناسه است.

     دانش آموزان تصور می کنند  گزاره همیشه طولانی تر از نهاد است و این تصوّر که ناشی از نمونه های موجود در کتاب است،درست نیست و پیشاپیش نمی توان چنین حکمی صادر کرد .لازم است جمله هایی مثال زده شود که نهادشان طولانی تر از گزاره باشد مثل: (( دبیران گروه زبان و ادبیات فارسی شهرستان ها آمدند. ))

                                                             نهاد                          گزاره

     از طرفی ضروری است با ذکر نمونه هایی به دانش آموزان آموخته شود که نهاد الزاما اولین کلمه ی جمله نیست،  و جملاتی با قید  های مختلف نمونه آورده شود. : ((  شنبه بعد از ظهر دوستانم به کتابخانه رفتند. ))

     ضرورت توجّه به بخش و جزء:

     منظور از بخش، نهاد و گزاره است؛ یعنی هر جمله ای دو بخش است :1- نهاد 2- گزاره .  اما هرگاه پرسش درباره ی اجزای جمله است ،باید نقش های: نهاد، مفعول، متمّم ومسند ، مورد توجّه قرار گیرد .لازم است این تفاوت در تدریس به دانش آموز تفهیم شود تا در پاسخ به پرسش های این درس و درس بعد در خصوص این که : (( اجزا را مشخص کنید،  )) یا ((  بخش های آن را مشخص کنید )) ابهامی نباشد.

     درس چهارم-جمله واجزای آن:

     گروه اسمی، الزاما چند واژه نیست پس چرا گروه نامیده می شود؟زیرا استعدادگروه شدن را دارد  . مثلا در جمله ی ((  دانش آموز کتاب خرید  )) هر یک از واژه های دانش آموز و کتاب استعداد پذیرش وابسته هایی را دارند و می توانند به گروه چند کلمه ای تبدیل شوند. پس گروه اسمی هستند .

     فعل  (( داشت  )) گرچه گذرا به مفعول است معمولا مفعول آن بدون را می آید که باعث غفلت از آن می شودمثلاً ((  او کتابی داشت )) ،که به شیوه ی معمول افزودن ((  را ))  به آن غیر عادی است  (( او کتابی را داشت  )) کاربرد ندارد، گرچه کتاب مفعول است.

     در تعریف مسند، برخلاف تعاریف مفعول و متمم و نهاد به گروه اسمی بودن مسند اشاره ای نشده است، بلکه  به کلمه یا گروه بودن بسنده شده است . این تعریف ریشه در این واقعیّت دارد که  گاهی اوقات صفت در نقش مسند قرار می گیرد و گاهی اسم یا ضمیر چنین نقشی را می گیرند ، مثلا: ((  هوا سرد است . ))  سرد که مسند است از نظر نوع، صفت است و در جمله ی: ((  اسم این شهر اهواز است )) ، اهواز از نظر نوع، اسم است ،یا در جمله ی :     (( علی تو هستی؟ ))  تو ضمیر است. گرچه دو نوع ضمیر و اسم هر دو گروه اسمی هستند، سرد صفت است و گروه اسمی نیست، به همین دلیل در تعریف مورد نظر عبارت گروه اسمی به کار نرفته است.

     ممکن است متمّم از جمله حذف شده باشد.لازم است دبیران محترم فعل هایی را که متمم خواه هستند شناسایی کنند و به دانش آموزان معرفی نمایند و توجه کنند که گاهی اوقات متمم به دلیل وضوح و مشخص بودن ذکر نمی شود مثلا ((  حسن کتاب را خرید ))  فعل خرید علاوه بر مفعول به متمّم هم نیاز دارد و کتاب فروشی متمّمی است که به دلیل مشخّص بودن ذکر نشده است یا  (( جمله ی او قرضش را داد. )) به دلیل وضوح طلبکار که متمّم است ذکر نشده است.

     بنابراین در بحث اجزای جمله تنها به ظاهر اکتفا نمی شود و اجزای اصلی هرگاه محذوف باشند ،در شمارش ارکان جمله به حساب می آیند وتنها به این بهانه و دلیل که حذف شده است و شبهه ی متمّم قیدی را ایجاد می کند، نباید آن را متمّم قیدی به حساب آوریم ،یا آن را نادیده بگیریم.

     همکاران محترم توجّه داشته باشند که فعل های ((  بود  )) و ((  است  )) علاوه  بر این که اسنادی هستند، کمکی نیز هستند و در ساخت ماضی بعید و التزامی به کار می روند با توجّه  به این که دانش آموزان در این دوره با اسنادی بودن این افعال آشنا می شوند ،لازم است تفاوت کاربردشان در شرایط کمکی و اسنادی گفته شود . معمولا زمانی این افعال کمکی هستند که قبل از آن ها فعل به صورت صفت مفعولی آمده باشد چون این دو فعل ((  بود  )) و ((  است  )) و مشتقّات آن ها علاوه بر این که در ساختمان ماضی بعید و نقلی  و التزامی کاربرد دارند،  جزء افعال ربطی هم هستند. بنابر این ضروری است همکاران ،این تفاوت کاربرد را آموزش دهند.

      درس دهم:ویژگی های فعل (2)

      در خصوص فعل های دو وجهی باید توجّه داشت فعل هایی دو وجهی هستند که هر دو کاربردشان(در شرایط ناگذر وگذرا) به یک معنا باشد،  مثل: (( لیوان شکست  )) ، (( او لیوان را شکست. ))  که فعل شکست  )) در هر دو جمله معنای یکسان دارد. این توصیه بدین علّت است که امروزه شاهد کاربرد فعل هایی هستیم  که معانی متفاوتی دارند. مثلا فعل  (( گرفت  )) در جمله ی  (( او دستم را گرفت ))  ،گذرا به مفعول است اما در جمله  (( دلم گرفت )) ، ناگذر است. چنین  فعل هایی که در جمله های مختلف کاربردهای معنایی متفاوتی دارند، دو وجهی محسوب نمی شوند.

     در بخش فعالیّت،فعل ((  بخشید ))  گذرا به مفعول و متمّم است : (( او کتابش را به من بخشید. ))  ((  فعل پوشید ))  هم گذرا به مفعول است. (( او لباس را پوشید  )) امّا گسست دارای دو کاربرد گذرا ((  او طناب را گسست ))  و ناگذر ((  طناب گسست ))  می باشد.

     در بحث گذرا کردن به کمک  (( ان ))  باید توجه داشت برخی فعل های ناگذر قابلیت گذرا شدن را ندارند، مثلا فعل ((  رفت  )) را نمی توان به شکل ((  رواند ))  به کار برد .

      هر فعلی که گذرا شود ، جزئی به اجزای جمله اضافه می کند.مانند     ((  اسب دوید  . ))، ((  او اسب را دواند. )) بنا بر این هر گاه فعل گذرایی را دوباره گذرا کنیم تابع چنین قاعده ای خواهد بود .مثلا جمله ی ((  کاغذ به دیوار چسبید )) ، سه جزئی (نهاد+ متمم+فعل ) است ،که اگر فعلش را با  (( ان  )) سببی گذرا کنیم ،می شود: ((  او کاغذرا به دیوار چسباند/نید )) ، که جمله ای چهار جزئی است (نهاد + مفعول + متمم+ فعل). هریک از جمله های  (( او لباس پوشید )) ،  ((  او لباس را به کودک پوشاند ))  یا  (( هوا سرد گردید )) ،  (( باران هوا را سرد گرداند ))  نیز تابع چنین قاعده ای هستند.

 

     درس دوازدهم ؛ گروه اسمی :

      برای تعیین هسته ی گروه اسمی چند نکته در نظرگرفته شده است :

     1-هر گروه فقط یک هسته دارد. 2- وجود هسته در هر گروه الزامی است .3- گروه ،حداقل یک واژه است ،که  ممکن است وابسته هایی نیز به همراه داشته باشد. 4- همیشه اولین کلمه ای که نقش نمای اضافه  داشته باشد،  هسته است .البته همکاران محترم باید حروف اضافه ای را که همیشه با –ِ می آیند،بشناسند و از این قاعده جدا کنند.حروفی مثل: (( برایِ)) ، (( به غیرِ)) ، (( به علاوه یِ))  ، (( به وسیله یِ)) ، (( به استثنایِ)) ، (( به مجردِ)) ، (( از نظرِ)) ،  (( از رویِ)) ، ((  از سرِ)) ،  (( از قبیلِ)) ،  (( از لحاظ ِ)) ، (( از حیثِ)) ، ((  در برابرِ)) ،  (( در مقابلِ)) ،       ((  درباره یِ))  ، (( در موردِ))  ، (( بر اثرِ))  ، (( بر اساسِ)) ،  (( بر طبقِ))  ، (( بر حسب ِ)) ، (( با وجودِ)).5- هسته هیچ وقت بعد از کسره نمی آید .

     یکی از راه های  شناخت اسم آوردن ی نکره به دنبال آن است . همکاران محترم توجّه داشته باشند ،که ممکن است در یک ترکیب وصفی ((  ی نکره بعد از صفت بیاید  ،که این موضوع ممکن است گمراه کننده باشد و دانش آموز صفتی که  (( ی گرفته است را اسم و هسته ی گروه اسمی حساب کند. مثلا  ((  فریدون کتاب گران بهایی خرید. )) (( ی ))  پس از گران بها  نشانه ی نکره است و به کتاب تعلّق دارد، ولی به دنبال صفت آمده است. صورت ادیبانه ی آن چنین است: (( فریدون کتابی گران بها خرید ه است . ))

     در بحث نکره علاوه بر ((  ی )) ، ((  یک ))  نیز نشانه ی نکره است  . مثلا در جمله ی ((  یک روز به باغی رفتم  )) ، روز به کمک یک نکره شده است. گرچه کاربرد این گونه جمله ها امروز کم شده است و حرف ((  ی )) جایگزین یک شده است و معمولا گفته می شود : ((  روزی به باغی رفتم  )).اما چون در برخی از نوشته ها این نوع جملات مشاهده می شود، می توان به اختصار به آن پرداخت و یا در صورت طرح برخی پرسش ها  از سوی دانش آموز پاسخ مناسب داد. ضمنا باید توجه داشت که ((  یک )) در همه جا نشانه ی نکره نیست بلکه گاهی صفت شمارشی است ،آن هم در زمانی که قصد گوینده تاکید بر ((  یک  )) باشد د ر مقابل هر عدد دیگری ، مثل (( او یک کتاب به من داد . )) که منظور ((  یک  )) کتاب است نه  ((  دو ))  کتاب. پس در این حال یک صفت شمارشی است.

     علاوه بر مطالبی که در خصوص شناس در کتاب درسی ذکر شده است، همکاران محترم می توانند برای پاسخ به پرسش های احتمالی به مطالب زیر توجّه داشته باشند:

     اسم شناس بر دو نوع است :

     الف:اسمی که ذاتا شناس باشد شامل:1-اسم خاص مثل احمد،مریم و...2- اسم پدیده های منحصر به فرد مثل  (( خورشید))  و ((  بهشت )) 3-ضمیرها مثل  (( او)) ، (( من))  و...4- برخی اسم های زمان مثل  (( پارسال))  ،     (( امسال)) ، ((  دیروز )) ،((  امشب))  ... 5- برخی اسم های مبهم مثل  (( فلانی )).

     ب)اسم هایی که به وسیله ی اسم های دیگر شناس می شوند ، شامل:1- اسم هایی که به قرینه ی لفظی شناس می شوند. یعنی اسم هایی که یک بار در نوشته  می آیند و در دفعات بعد شناس محسوب می شوند. مثلا ((  کتابی از بازار خریدم))  ،  (( کتاب بسیار مفید بود. ))  (( کتاب))  شناس است. 2- اسم های منادا  مثل  (( ای دوست ! )) ،((  ای مرد ! )) 3- اسم های همراه  نقش نمای مفعولی مثلا ((  کتاب را خواند. ))  4- اسم همراه صفت اشاره مثل: (( نمونه هایی را از این کتاب انتخاب کرد. )) 5- اسمی که مضاف الیه  شناس داشته باشد،  (( کتاب علی گم شد. )) کتاب به واسطه ی علی شناس می شود 6.- برخی از صفت ها ،اسم همراه خود را شناس می کنند:         ((  دومین نفری که آمد ))  ، (( کتاب چهارم )) ،  (( روز بعد )) ، ((  شب دیگر ))  7- برخی از جمله های ربطی توضیحی ،اسم قبل از خود را شناس می کنند : (( دانشجویی که دارد می آید ،دوست من است . )) هر اسم خاصی شناس است اما هر شناسی خاص نیست .

  

 

  درس شانزدهم- وابسته های اسم :

     علاوه بر موارد ذکر شده به عنوان صفت اشاره می توان به ((  همین )) ، ((  همان ))  ، (( چنین ))  ، (( چنان )) ،  (( این گونه ))  ، (( آن گونه )) ،  (( این همه ))  ، (( این قدر  )) ، (( آن قدر )) ،  (( آن جور ))  و ((  این جور ))  نیز به عنوان صفت های اشاره توجه داشت .

     علاوه بر موارد ذکر شده برای صفت پرسشی می توان به : (( چه قدر )) ،  (( چه نوع ))  ، (( چندمین )) ،      (( چگونه ))  و (( چه طور ))  نیز به عنوان صفت های پرسشی توجه داشت.

     برای صفت های تعجّبی علاوه بر موارد ذکر شده  (( چقدر ))  را نیز می توان اضافه نمود .

     برای صفات مبهم علاوه بر موارد ذکر شده در کتاب، می توان به  (( همه نوع )) ، ((  همه جور )) ، (( چندین ))  ، (( مقداری )) ، ((  قدری )) ، ((  اندکی  )) ، (( کمی ))  ، (( تعدادی )) ، ((  بسیاری )) ، ((  بعضی )) ،  (( برخی )) ، ((  پاره ای )) ،  (( بهمان ))  و ((  دیگر ))  نیز توجه داشت.

     توجّه:هرگاه همه همراه نقش نمای اضافه بیاید، هسته ی گروه اسمی به شمار می رود. مثلا همه ی مردم خوشحال شدند. ))

     توجّه:به جز ((  هر چند ))  و (( چندین )) ، سایر صفات مبهم می توانند به عنوان هسته ی گروه اسمی به کار روندکه در این حالت اسم مبهم خوانده می شوند ((  همه این را می دانند  )). (( همه  )) اسم مبهم است.

     توجه:واژه ی ((  هیچ  )) هرگاه  به معنی  (( اصلا ))  به کار رود قید است مثلا ((  هیچ خودت را در آینه دیده ای ؟ ))  هیچ=اصلا

     توجه: ((  یکی ))  همیشه به عنوان اسم مبهم به حساب می آید یکی از آن ها را با خودت بیاور !

     صفت شمارشی: (( نخستین ))  و (( آخرین ))  گرچه عدد نیستند هرگاه با اسم همراه شوند صفت شمارشی محسوب می شوند و هرگاه جایگزین اسم شوند،اسم هستند.

     صفت عالی : هرگاه صفت عالی همراه نقش نمای اضافه باشد هسته به حساب می آید مثلا ((  بزرگترین مردان علی است  )) .((  بزرگترین  )) هسته است  چون در خط فارسی نقش نمای اضافه نوشته نمی شود برای تشخیص چنین موردی باید توجه داشت هرگاه اسم پس از صفت عالی جمع باشد آن صفت عالی با نقش نمای اضافه خوانده می شود و هسته به حساب می آید .

     درس بیست- ضمیر:

در بحث ضمیر شخصی جدا گاهی اتفاق می افتد که دانش آموزان  (( آن ها ))  را به عنوان ضمیر سوم شخص جمع به حساب می آورند و معادل ((  ایشان ))  می دانند. در حالیکه ضمیر اشاره است که با (( ها )) جمع همراه شده است.

[ جمعه بیست و چهارم شهریور 1391 ] [ 12:56 بعد از ظهر ] [ ] [ ]
پر کاربرد ترین آرایه ها

آرايه هاي ادبي

در کتاب های زبان و ادبیّات فارسی دبیرستان برخی از آرایه های ادبی به اختصار بیان شده است در اینجا  برای آگاهی بیشتر، پرکاربردترین آرایه ها را با توضیح بیشتری شرح می دهیم (منبع کتاب آرايه هاي ادبي سال سوم انسانی )

 

تشبيه

 (1) دانا چو طبله ي عطار است خاموش و هنر نماي
(2) بلم آرام چون قويي ، سبكبار / به نرمي بر سر كارون همي رفت
(3) دل ما به دور رويت ز چمن فراغ دارد / كه چو سرو پاي بند است و چو لاله داغ دارد
(4) روز چو شمعي به شب زود رو و سرفراز / شب چو چراغي به روز،‌كاسته و نيم تاب
(5) چون آينه، جان نقش تو در دل بگرفته است / دل سر زلف تو فرو رفته چو شانه است

تشبيه : ادعاي همانندي ميان دو يا چند چيز است.
مشبه ، مشبه به ، ادات تشبيه و وجه شبه پايه هاي تشبيه اند.
مشبه : چيزي يا كسي است كه قصه مانند كردن آن را داريم.
مشبه به : چيزي يا كسي كه مشبه به آن مانند مي شود.
ادات تشبيه: واژه اي است كه نشان دهنده ي پيوند شباهت است اين واژه مي تواند حرف ،‌فعل و ... باشد.
وجه شبه : ويژگي يا ويژگي هاي مشترك ميان مشبه و مشبه به است.
وجه شبه معمولاً بايد در مشبه به بارزتر و مشخص تر باشد.
مشبه و مشبه به را طرفين تشبيه مي نامند. اين دو در تمام تشبيهات حضور دارند اما ادات و وجه شبه مي توانند حذف شوند.
براي فهم يك تشبيه بايد به سراغ مشبه به رفت كه مهم ترين پايه ي تشبيه است ؛ زيرا وجه شبه از آن استنباط مي شود.
غرض از تشبيه، توصيف ، اغراق ،‌مادي كردن حالات و ... است.
راز زيبايي تشبيه در همانندي هاي پيش بيني نشده اي است كه براي انسان كشف مي كند.
اين نوع تشبيه كه معمولاً مشبه به آن از حواس مردم عادي دورتر است،‌ذهن را با شگفتي، درنگ و تلاش همراه مي سازد و اين تلاش،‌منشأ لذت هنري است.

تشبيه بليغ

(1)      ايام گل چو عمر به رفتن شتاب كرد / ساقي به دور باده ي گلگون شتاب كن
(2) چو درياي خون شد همه دشت و راغ / جهان چون شب و تيغ ها چون چراغ
(3) كه ني ام كوهم ز صبر و حلم و داد / كوه را كي در ربايد تند باد
(4) تو سر و جويباري،‌تو لاله ي بهاري / تو يار غمگساري،‌تو حور دلربايي
(5)دست از مسن وجود چون مردان ره بشوي / تا كيمياي عشق بيابي و زر شوي

وجه شبه و ادات تشبيه را مي توان از تشبيه حذف كرد.
حذف وجه شبه سبب تلاش ذهني و كسب لذت ادبي بيشتر مي گردد و بر تأثير تشبيه مي افزايد. حذف ادات تشبيه، ادعاي اتحاد و هم ساني مشبه و مشبه به را قوت مي بخشد و تلاش و كندوكاو ذهن را افزون مي سازد.
تشبيهي كه ادات و وجه شبه آن حذف شود، «تشبيه بليغ» نام دارد.

  تشبيه بليغ بر دو نوع است:

1 – اسنادي ،‌كه در آن «مشبه به» به «مشبه» اسناد داده مي شود، مانند : علم نور است.
2 – اضافي كه آن را اضافه ي تشبيهي مي خوانند و در آن يكي از طرفين تشبيه به ديگري اضافه مي شود، مانند: درخت دوستي (مشبه به ، به مشبه) لب لعل (م شبه ، مشبه به) مس وجود، قد سرو و ... تشبيه بليغ رساترين ،‌زيباترين و مؤثرترين تشبيهات است.  

استعاره مصرحه (آشكار)

بتي دارم كه گرد گل ز سنبل سايه بان دارد / بهارعارضش خطي به خون ارغوان دارد
گلا و تازه بهارا ، تويي كه عارض تو / طراوت گل و بوي بهار من دارد

شاعر در توصيف طلوع خورشيد مي گويد:
هزاران نرگس از چرخ جهان گرد / فرو شد تا برآمد يك گل زرد
نفسي بيا و بنشين ، سخني بگو و بشنو / كه به تشنگي به مردم بر آب زندگاني

استعاره ي مصرحه : بيان «مشبه به» و اراده ي تمامي اركان تشبيه.
در استعاره لفظ در غيرمعني اصلي به كار مي رود.
مصرحه (:آشكار) ناميدن اين استعاره به سبب آن است كه از طريق مشبه به،‌به آساني مي توان به وجه شبه و مشبه دست يافت.
غرض از استعاره ي مصرحه : اغراق ، تأكيد، ايجاز ،‌محسوس و عيني كردن امور و ... است. تشبيه ادعاي همانندي و استعاره ادعاي يك ساني است.
در استعاره، ‌تشبيه به فراموشي سپرده مي شود؛ گويي كه مشبه فردي از افراد مشبه به است.
استعاره ذهن را با شگفتي، درنگ و جست و جو رو به رو مي سازد و زيبايي آن نيز برخاسته از همين معني است. استعاره از تشبيه رساتر و خيال انگيزتر و در برانگيختن عواطف، مؤثرتر است؛ زيرا خود از درون تشبيه بليغ كه رساترين نوع تشبيه است – خلق مي شود.

شر كه آن ديد، دشنه باز گشاد    /    پيش آن خاك تشنه رفت چو باد

در چراغ  دو  چشم او  زد  تیغ             نامدش کشتن  چراغ  دریغ

 

استعاره مكنيه‌، شخصيت بخشي (تشخيص)

به صحرا شدم ؛ عشق باريده بود
تو را از كنگره ي عرض مي زنند صفير / ندانمت كه در اين دامگه چه افتاده است
قضا چون ز گردون فرو هشت پر / همه زيركان كور گردند و كر
استعاره ي مكنيه (كنايي) : مشهبي است كه به همراه يكي از اجزا يا ويژگي هاي مشبه به مي آيد. اين ويژگي وجه شبه يا يكي از وجه شبه هاي بين مشبه و مشبه به است. اين جزء يا ويژگي مي تواند به مشبه اضافه گردد يا به آن اسناد داده شود. استعاره مكنيه اي كه از اضافه شدن چيزي به مشبه به دست آيد، همان است كه «اضافه ي استعاري » خوانده مي شود.
استعاره ي مكنيه اي كه مشبه به آن «انسان» باشد ، «تشخيص» يا «انسان انگاري» نام دارد.
زيبايي استعاره ي مكنيه در گرو جزئي است كه از مشبه به انتخاب و به همراه مشبه ذكر مي شود.
استعاره مكنيه از استعاره ي مصرحه و تشبيه ، بليغ تر و مؤثرتر است ؛ زيرا ذهن براي فهم آن به دقت ، تأمل و تلاش بيشتري نياز دارد.  

ابر می گرید و می خندد  ازآن گریه چمن.

حقيقت و مجاز

طاقت سر بريدنم باشد / وز حبيبم سير بريدن نيست
يكي درخت گل اندر ميان خانه ي ماست / كه سروهاي چمن ، پيش قامتش پستند

«سربريدن» و «سير بريدن» به كار رفته است. «سر» در اولين مصراع، حقيقت و به معني يكي از اندام هاي آدمي است كه جايگاه مغز است و چشم و گوش و بيني و ...در آن جاي دارند.
«سر» در دومين مصراع مجاز و به معني «انديشه، قصد و تصميم» است. بقيه ي مصراع «قرينه» است؛ زيرا ذهن را از توجه به معني حقيقي باز مي دارد. علاقه اي كه ميان دو معني وجود دارد، اين است كه سر «محل و جايگاه» انديشه است و به همين دليل مي توان سر را در معني فكر و انديشه بكار برد.
«درخت گل» يك مجاز است ؛ زيرا در غيرمعني اصلي خود – يعني ، يار – به كار رفته است . بقيه ي كلمات قرينه اند؛ زيرا ذهن را از توجه به معني حقيقي – يعني «بوته گل» باز مي گردانند» و به جست و جوي معناي مجازي – يعني «يار» بر مي انگيزاند. علاقه اي كه گل و يار را به هم مي پيوندد و اجازه مي دهد تا يكي به جاي ديگري به كار رود، «شباهت» است؛ زيرا يار در زيبايي چون درخت گل است.
درخت گل يك استعاره مصرحه است؛ زيرا «مشبه به » تشبيهي است كه «مشبه» آن «يار» و اكنون به جاي آن بكار رفته است.
در مي يابيد كه «استعاره» نيز «مجاز» است؛ مجازي كه علاقه ي آن «شباهت» مي باشد. «استعاره»از سويي با مجاز مرتبط است؛ زيرا در غير معني اصلي به كار مي رود و از سويي به تشبيه مي رسد زيرا مشبه بهي است كه به جاي مشبه آمده است.
حقيقت :
اولين و رايج ترين معنايي است كه از يك واژه به ذهن مي رسد.
مجاز :
به كار رفتن واژه اي است در غيرمعني حقيقي، به شرط وجود علاقه و قرينه.
علاقه :
پيوند و تناسبي است كه ميان حقيقت و مجاز وجود دارد اگر علاقه نباشد مجاز هم نخواهد بود.
قرينه :
نشانه اي است كه ذهن را از حقيقت باز مي دارد و بر دو نوع است:
لفظي و معنوي
بيشتر قرينه ها لفظي اند و منظور از قرينه ي معنوي ، شرايط زمان و مكان و ... است كه مجاز بودن واژه را نشان مي دهد.
مجاز از اين رو در زبان پديد مي آيد كه الفاظ محدود و معاني نامحدودند. مجاز علاوه بر خيال انگيز بودن زبان را وسعت مي بخشد و در سخن موجب ايجاز و مبالغه مي شود.
تلاشي كه مجاز در ذهن مي آفريند راز هنري بودن و زيبايي آن است. استعاره از سويي باتشبيه و از سوي ديگر با مجاز مرتبط است.
توجه : كلماتي مانند شير كه چند معني لغوي دارند مجاز نيستند.

1 – حقيقت چيست؟ اولين و رايج ترين معنايي است كه از يك واژه به ذهن مي رسد.

 2 – مجاز را تعريف كنيد؟ به كار رفتن واژه اي است در غيرمعني حقيقي، به شرط وجود علاقه و قرينه

 3 – قرينه را تعريف كنيد؟ نشانه اي است كه ذهن را از حقيقت باز مي دارد.

 4 – چند نوع قرينه داريم نام ببريد؟ لفظي – معنوي.

 5 – منظور از قرينه معنوي چيست؟ شرايط زمان و مكان و ... است كه مجاز بودن واژه را نشان مي دهد.  

 

علاقه هاي مجاز(این درس ویژه ی  رشته ی انسانی است)

پيش ديوارآن چه گويي،‌هوش دار / تا نباشد در پس ديوار گوش
دست در حلقه ي آن زلف دوتا نتوان كرد / تكيه بر عهد تو و باد صبا نتوان كرد
سر آن ندارد امشب كه برآيد آفتابي / چه خيال ها گذر كرد و گذر نكرد خوابي
«گوش» اندام شنوايي آدمي و در اين معنا « حقيقت» است؛ بنابراين نمي تواند در پس ديوار بيايد و همين نكته قرينه اي است كه ذهن را به جست و جوي معني مجازي وا مي دارد. معني مجازي گوش در اين بيت «انسان جا سوس» است. علاقه اي كه گوش را به انسان جاسوس مي پيوندد ، «علاقه ي جزئيه» نام دارد. زيرا گوش جزئي از انسان و اندام شنوايي اوست.
در مثال دوم ، شاعر از دست كردن در حلقه ي زلف سخن گفته است. آن چه مي تواند در حلقه ي زلف جا گيرد، تمام دست نيست، بلكه انگشتان است كه بخشي از دست مي باشد. علاقه اي كه ميان دست و انگشتان دست وجود دارد، «علاقه ي كليه» نام دارد؛ زيرا كل دست ذكر شده و تنها جزئي از آن كه انگشتان باشد – اراده شده است.
در شاهد سوم، شاعر از ديرپايي شب مي نالد و آن گاه با خود مي گويد: امشب،‌آفتاب در اين انديشه نيست كه طلوع كند. او به جاي انديشه از چه واژه اي استفاده كرده است؟
«سر» مجازي است كه در مصراع اول به كار رفته است. مضاف بودن سر قرينه است تا في طلب دريابد كه سر در معني انديشه آمده است. علاقه اي كه خلق چنين مجازي را ممكن مي سازد، «علاقه محليه» نام دارد؛ زيرا سر محل و جايگاه انديشه است. اين علاقه از رايج ترين علاقه ها در ادب فارسي است.
علاقه : پيوندي است كه ميان حقيقت و مجاز وجود دارد.
آفرينش مجاز با وجود علاقه صورت مي گيرد

جزئيه : جزيي از يك چيز به جاي تمام آن به كار مي رود.
كليه : تمام يك چيز به جاي جزئي از آن مي آيد.
محليه :‌محل چيزي به جاي خود آن چيز مي آيد.
سببيه : سبب چيزي جانشين خود آن چيز مي شود.
لازميه : چيزي به دليل همراهي هميشگي با چيزي،‌به جاي آن بكار مي رود
آليه : ابزاري جانشين كاري مي شود كه با آن ابزار انجام مي شود.
علايق نامحدودند و نبايد آن ها را در شمار خاصي محدود كنيم چرا كه در اين صورت هنرمندان را از خلق مجازهاي نو باز مي داريم. گاه مجاز را با بيش از يك علاقه مي توان با حقيقت پيوند داد.

‌كنايه

نرفتم به محرومي ازهيچ كوي / چرا از در حق شوم زرد روي
هنوز از دهن بسوي شيرآيدش / همي راي شمشير و تير آيدش
شاعر در مصراع اول ادعا مي كند كه از هيچ درگاهي محروم بازنگشته است و به استناد اين سخن، دليلي نمي بيند كه از درگاه خداوند – بخشنده ي مطلق است – محروم و زرد روي باز گردد، خجالت بكشد و شرمنده شود.
با كمي تأمل در مصراع دوم در مي يابيم كه او «زرد روي شدن» را در معناي بي نصيب ماندن و شرمنده شدن به كار برده است. علتي كه او توانسته چنين معنايي را از «زرد رويي» اراده كند آن است كه بارزترين نشانه ي شرمندگي و بي نصيبي، زرد شدن چهره آدمي است. اين گونه بيان را به سبب پوشيدگي آن «كنايه» مي گوييم؛ يعني بيان نشانه ي يك چيز و اراده كردن خود آن چيز دريافت و فهم كنايه همواره از طريق معني معني صورت مي گيرد؛ براي مثال،‌زردرويي يك معني دارد كه آن زرد رنگ شدن چهره ي آدمي است و يك معني دارد كه آن خجل شدن و شرمنده گشتن است. قصد شاعر از بيان كنايه، وادار كردن مخاطب به تلاش ذهني،‌ايجاد حالت،‌اعجاب در او و محسوس ساختن يك حالت است.
مصراع نخست بيت دوم (هنوز از دهن بوي شيرآيدش) كنايه اي دارد كه امروز نيز در سخن جاري و رايج است. بسياري از شما اين كنايه را شنيده و شايد خود نيز آن را به كار برده ايد.
در اين جمله قرينه اي نيست تا نشان دهد كه الفاظ در معني مجازي به كار رفته اند؛ يعني ، الفاظ همه حقيقت اند اما مقصود گوينده هرگز آن نيست كه اگر دهان او را ببويم، بوي شير خواهد داد بلكه مقصود وي «كودك بودن» اوست . شاعر از بيان آشكار اين نكته روي ي گرداند ولي آشكارترين نشانه ي كودكي را كه هرگز از كودكي جدا نيست – ذكر مي كند تا مخاطب از طريق معني و با تلاش ذهني به مقصود دست يابد.
گوينده با استفاده از اين كنايه «كودك بودن» را محسوس ساخته و مخاطب را به درنگ و تأمل واداشته است.
كنايه : پوشيده سخن گفتن است درباره ي امري.
كنايه ،‌دريافت معني است از طريق استدلال
كنايه سبب درنگ خواننده است، ذهن او را به تلاش وا مي دارد و حالات را براي او محسوس مي سازد.
كنايه ادعاي خود را با دليل همراه مي سازد، از اين رو مخاطب توان انكار آن را ندارد و آن را مي پذيرد.

 

اين بدبخت ها  سال آزگار يك بار   برايشان  چنين پايي مي افتد.

يكي از حضّار  كه كبّاده ي شعر و ادب مي كشيد...

نكند بوي كباب چنان مستش كند كه دامنش از دست برود

واج آرايي

 جان بي جمال جانان ميل جهان ندارد / هر كس كه اين ندارد حقا كه آن ندارد
خيال خال تو با خود به خاك خواهم برد / كه تا ز خال تو خاكم شود عبيرآميز
شب است و شاهد و شمع و شراب و شيريني / غنيمت است چنين شب كه دوستان بيني
خواب نوشين بامداد رحيل / باز دارد پياده را ز سبيل

در مثال اول صامت «ج» ؛ صامت «ن» ومصوت « آ » بیش از واج های دیگر تکرار شده اند.
در مثال دوم‌،‌شاعر صامت «خ» را در آغاز هفت واژه آورده است ؛ يعني «خ» بيش از هر صامت ديگري تكرار شده و همين امر بر موسيقي دروني بيت مؤثر بوده و بر تأثير و زيبايي آن افزوده است. اين تكرار «واج آرايي» گفته اند؛ زيرا آرايه اي است كه از تكرار يك واج حاصل مي شود.
واج آرايي : تكرار يك واج (صامت يا مصوت) است در كلمه هاي يك مصراع يا بيت، به گونه اي كه آفريننده ي موسيقي دروني باشد و بر تأثير شعر بيفزايد.
توجه : موسيقي برخاسته از واج آرايي صامت محسوس تر است.  

رشته تسبيح اگر بگسست معذورم بدار  /  دستم اندر ساعد ساقي سيمين ساق بود

براو راست خم کرد و چپ کرد راست / خروش از خم چرخ چاچی بخاست

 

سجع

توانگري به هنر است نه به مال و بزرگي به عقل است نه به سال.
هر چه در دل فرو آيد، در ديده نكو نمايد.
مال از بهر آسايش عمر است نه عمر از بهر گرد كردن مال.
در مثال اول ، كلمات «مال و سال» كه در پايان دو جمله آمده اند هم وزن اند و واج هاي پاياني آن ها نيز يكي است. در مثال دوم، كلمه هاي «آيد و نمايد» كه در پايان دو جمله آمده اند هم وزن نيستند اما واج هاي آخر آن ها يكسان است.
در مثال سوم ، دو كلمه ي «عمد و مال» كه در پايان دو جمله آمده اند فقط هم وزن اند.
آرايه ي سجع زماني پديد مي آيد كه سجع ها در پايان دو جمله بكار روند و آهنگ دو جمله را به هم نزديك سازند. درست مانند قافيه كه در پايان مصراع ها يا بيت ها مي آيد. اگر سجع ها در يك جمله در كنار هم به كار روند‌«تضمين المزدوج» ناميده مي شود. سجع‌: يك ساني دو واژه در واج يا واج هاي پاياني ، وزن يا هر دوي آن هاست.
آراي ي سجع در كلامي ديده مي شود كه حداقل دو جمله باشند زيرا سجع ها بايد در پايان دو جمله بيايند تا آرايه ي سجع آفريده شود.  

انواع سجع

همه كس را عقل خود به كمال نمايد و فرزند خود به جمال
الهي اگر كاسني تلخ است، از بوستان است و اگر عبدالله مجرم است، از دوستان است. هر كه با بدان نشيند نيكي نبيند.
محبت را غايت نيست، از بهر آن كه محبوب را نهايت نيست
متكلم را تا كسي عيب نگيرد سخنش صلاح نپذيرد.
ملك بي دين باطل است و دين بي ملك ضايع
به كلمات مسجع در مثال اول (كمال و جمال) ،‌دوم (بوستان و دوستان) و سوم (نشيند و نبيند) بنگريد،‌اين كلمات هم وزن اند وواج هاي پاياني آن ها نيز يكي است اين نوع سجع را متوازي گويند.
در مثال چهارم و پنجم، پايه هاي سجع (غايت و نهايت، نگيرد و نپذيرد) در واج هاي آخر يك سان اند و هم وزن نيستند اين نوع سجع را «مطرّف» گويند.
در مثال ششم ، كلمات (باطل و ضايع) فقط هم وزن اند. اين نوع سجع را «متوازن» گويند.
سجع : يك ساني دو كلمه در واج هاي پاياني يا وزن يا هر دوي آن هاست.
انواع سجع :‌اشتراك در واج هاي پاياني = سجع مطرّف
اشتراك در وزن = سجع متوازن
اشتراك در واج هاي پاياني + اشتراك در وزن = سجع متوازي
سجع در نثر و شعر به كار مي رود. فايده ي آن ايجاد موسيقي در نشر و افزايش موسيقي در شعر است.
سجعي كه به تكلف خلق شود، ارزش هنري ندارد. نثر و شعري كه سجع در آن بكار رود مسجع ناميده مي شود

ذکر او مرهم دل مجروح است و مهر او بلانشینان را کشتی نوح است.

چشم ما را ضياي خود ده  و ما   را آن ده كه آن  به

 

موازنه وترصيع

دل

به

اميد

روي

او

همدم

جان

نمي شود

جان

به

هواي

كوي

او

خدمت

تن

نمي كند

 

اين

لطايف

كز

لب

لعل

تو

من

گفتم

كه

گفت

وين

تطاول

كز

سر

زلف

تو

من

ديدم

كه

ديد

 

هر مصراع از بيت نخستين، يك جمله است. كلمه هاي دو جمله را رو به روي هم نوشته و به هم ارتباط داده ايم. همان طور كه مي بينيد، تمام كمله هايي كه رو به روي هم قرار گرفته اند (به جز كوي و روي) سجع متوازن اند. اين تقابل سجع ها افزايش دهنده ي موسيقي دروني شعر است.
در شاهد دوم، كلمات جمله هاي اول و دوم را شماره گذاري كرده ايم. تمام كلمات هم شماره به جز كلمات تكراري – سجع متوازن اند و آهنگ دل نشين بيت تا حدي مديون اين سجع هاست كه علاوه بر موسيقي بيروني (وزن) واژه هاي دو مصراع را نيز هم وزن ساخته است.

 

  موازنه :

تقابل سجع هاي متوازن در دو يا چند جمله است كه به هم آهنگي آن مي انجامد. آرايه ي موازنه در شعر شاعراني چون مسعود سعد و سعدي به فراواني يافته مي شود.  

 

موازنه اي كه ، همه سجع هاي آن متوازي باشد «ترصيع» نام دارد.  

برگ  بی برگی  بود  ما را  نوال

مرگ بی مرگی  بود ما را  حلال

 

  جناس

گلاب است گويي به جويش روان / همي شاد گردد زبويش روان

صد هزاران گل شكفت و بانگ مرغي برنخاست/ عندليبان را چه پيش آمد هزاران را چه شد

اي مهر تو در دلها وي مهر تو بر لبها/ وي شور تو در سرها وي سر تو در جان ها

آن كس است اهل اشارت كه بشارت داند/ نكته هاست بسي محرم اسرار كجاست

 

كار دلم به جان رسد كارد به استخوان رسد/ ناله كنم بگويدم : دم مزن و بيان مكن

به ابيات اول و دوم دقت كنيد. در هر يك از آنان ها دو واژه مي يابيد كه در لفظ مشترك و در معني متفاوت اند؛ يعني ، صامت ها و مصوت ها آن ها از نظر نوع و تعداد و ترتيب يكسان است؛ مانند: «روان و روان» در بيت اول «هزاران هزاران» در بيت دوم . اكنون به بيت هاي بعدي نگاه كنيد.
در اين بيت ها واژه هايي را مي يابيد كه در يك مصوت كوتاه يا يك صامت اختلاف دارند، مانند : «مهر و مُهر ،‌سَر و سِر» در بيت سوم «اشارت و بشارت» در بيت چهارم.
در آخرين بيت نيز «كارد» يك صامت بيش از «كار» دارد و تنها متفاوت آن در همين نكته است. اين هم جنس و شباهت تام ياناقص واژه ها را در لفظ جناس مي گويند. نيكوترين جناس آن است كه با اقتضاي معني در گفتار پديد آيد؛ به گونه اي كه نتوان جاي آن را با هيچ واژه اي ديگر عوض كرد. به دو كلمه ي هم جنس با معني متفاوت كه در يك مصراع يا بيت به كار مي رود «اركان جناس» گويند.
جناس :‌يكساني و هم ساني دو يا چند واژه است در واج هاي سازنده با اختلاف در معني.
دو كمله ي هم جنس گاه جز معني هيچ گونه تفاوتي با هم ندارند و گاه علاوه بر معني، در يك مصوت يا صامت با هم متفاوت اند. ارزش جناس به موسيقي و آهنگي است كه در كلام خلق مي كند و زيبايي جناس در گروه ارتباط آن با معني كلام است.
جناس در شعر و نثر به كار مي رود.

خرامان بشد سوی آب روان / چنان چون شده بازجید روان

باید به مژگان رفت گرد از طور سینین / باید به سینه رفت زین جا تا فلسطین

 

انواع جناس  

جناس تام

بردوخته ام ديده چو باز از همه عالم / تا ديده ي من بر رخ زيباي تو باز است
برادر كه در بند خويش است نه بردار، نه خويش است

در مثال نخستين واژه ي «باز» دو بار به كار رفته است؛ بار اول به معني پرنده ي شكاري و باز دوم به معني گشاده است. اين دو كلمه در معني متفاوت اند اما در لفظ هيچ گونه تفاوتي ندارند.
در مثال دوم «خويش» در پايان دو جمله به كار رفته است؛ «خويش» اول به معني خود و «خويش» دوم به معني قوم و خويش است. دو واژه در تلفظ يكي، اما در معني مختلف اند.
جناس تام : يك ساني دو واژه در تعداد و ترتيب واج هاست ارزش موسيقايي جناس تام در سخن بسيار است.  

جناس ناقص حركتي
اختلاف در مصوت هاي كوتاه ( حركات)

شكر كند چرخ فلك، از مَلِك و مُلك و مَلَك / كز كرم و بخشش او، روشن و بخشنده شدم
گرم باز آمدي محبوب سيم اندام سنگين دل / گل از خارم برآوردي و خار از پاي و پاي از گل

در بيت نخستين ، سه واژه ي «مَلك، مُلك، مَلَك» به كار رفته اند. صامت هاي هر سه واژه يكسان اما مصوت هاي كوتاه آنان با هم متفاوت است.
در بيت دوم، دو واژه ي گل و گل يك مصوت كوتاه دارند كه با هم تفاوت دارد و صامت هاي «گ و ل » در هر دو واژه يكي است.
جناس ناقص حركتي : يك ساني دو يا چند واژه در صامت ها و اختلاف آن ها در مصوت هاي كوتاه است تكرار صامت ها ،‌موسيقي دروني مصراع را پديد مي آورد.  

جناس ناقص اختلافي اختلاف حرف اول، وسط و آخر

هر تير كه در كيش است، گر بر دل ريش آيد / ما نيز يكي باشيم از جمله ي قربان ها
نيست در شهر نگاري كه دل ما ببرد / بختم ار يار شود رختم از اين جا ببرد

در مثال نخستين ، دو واژه ي «كيش و ريش» تنها در صامت آغازين با هم متفاوت اند و هم ساني دو صامت ديگر در ايجاد موسيقي داخلي مصراع مؤثر است.
در بيت دوم نيز دو واژه ي «بخت و رخت» در حرف اول با هم تفاوت دارند و هم ساني ديگر صامت ها و مصوت ها از عوامل ايجاد موسيقي در مصراع دوم است.
جناس ناقص اختلافي : اختلاف دو كلمه در حرف اول، وسط و يا آخر است. اين نوع جناس نيز در آفرينش موسيقي لفظي مؤثر است.  

 

جناس ناقص افزايشي
افزايش در اول، وسط و آخر

دلا ز رنج حسودان مرنج و واثق باش / كه بد به خاطر اميدوار ما نرسد
شادي مجلسيان در قدم و مقدم تو است / جاي غم باد مر آن دل كه نخواهد شادت
دستم نداد قوت رفتن به پيش دوست / چندي به پاي رفتم و چندي به سر شدم

در اولين مثال،‌دو واژه ي «رنج و مرنج» به كار رفته اند. واژه ي رنج سه صامت و واژه ي مرنج چهار صامت دارد. اضافه شدن يك صامت به آغاز اولين واژه ،‌تنها اختلاف دو كلمه است. هم ساني سه صامت ديگر از اسباب ايجاد موسيقي دروني مصراع اول است. در مثال دوم نيز واژه ي «مقدم» يك صامت بيش از كلمه ي «دو قدم» دارد و اين صامت در آغاز آن افزوده شده است. در كنار هم آمدن «قدم » و «مقدم» و هم ساني سه صامت اين دو كلمه بر موسيقي اين بخش از مصراع مي افزايد.
در سومين مثال، واژه ي «دوست» يك حرف بيش تر از «دست» دارد و اين افزايش در وسط آن صورت گرفته است. آمدن اين دو واژه در آغاز و پايان مصراع اول و هم ساني اين دو در بقيه ي صامت ها در موسيقي و آهنگ مصراع مؤثر است.
جناس ناقص افزايشي: اختلاف دو واژه است در معني و تعداد حروف

  يادآوري:
دو واژه در سه حالت،‌جناس ناقص دارند:

1 – اختلاف در مصوت هاي كوتاه (حركتي)
2 – اختلاف در نوع حروف ( اختلافي)
3 – اختلاف در تعداد حروف (افزايشي)
ارزش جناس ناقص به موسيقي لفظي است كه در كلام مي آفريند.  

 

اشتقاق

 

ز مشرق سر كوي ،‌آفتاب طلعت تو / اگر طلوع كند طالعم همايون است
اگر تو فارغي از حال دوستان، يارا / فراغت از تو ميسر نمي شود ما را

در مثال نخستين، سه واژه ي «طلعت ، طلوع و طالع» به كار رفته اند. اين واژه ها با هم جناس نمي سازند اما هر سه در سه صامت «ط ، ل،‌ع» مشترك اند.اين اشتراك صامت ها كه از هم ريشه بودن واژه ها برمي خيزد،‌مسؤوليتي دل نشين را در سراسر بيت به وجود آورده است. در بديع استفاده از واژگان هم ريشه را «اشتقاق» مي نامند.
در بيت دوم دو كلمه ي «فارغي و فراغت» در آغاز مصراع اول و دوم بكار رفته است.
اين دو واژه نيز كه از يك ريشه (فزع) ساخته شده اند، چند واج يك سان دارند و اين يك ساني واج ها از اسباب غناي موسيقي شعر است.
اشتقاق : هم ريشگي دو يا چند كلمه است كه سبب مي شود واج هاي آن ها يكسان باشد. تكرار اين واج هاي همانند، بر موسيقي دروني سخن مي افزايد.
توجه :‌جناس هاي هم ريشه اشتقاق نيز خواهند داشت.

 

  تكرار و تصدير

گفتن ز خاك بيشترند اهل عشق من / از خاك بيشتر نه كه از خاك كم تريم
خيال روي كسي در سراست هر كس را / مرا خيال كسي كز خيال بيرون است

واژه ي «خاك» سه بار و واژه ي «بيش تر» دو بارتكرار شده اند. اين تكرار ناپيدا كه تا به جست و جوي واژگان تكراري برنخيزيم، نمي توانيم از آن آگاه شويم آرايه اي است كه «تكرار» خوانده مي شود و موسيقي درني شعر برخاسته از آن است.
در دومين مثال، كلمه هاي «خيال» و «كس» هر يك، سه بار تكرار شده اند و به تقريب مي توان گفت كه 3/1 واژه هاي بيت تكراري است . آهنگ دل نواز شعر تا حد زيادي از آرايه ي «تكرار» حاصل مي شود.
تكرار : تكرار يك يا چند كلمه است در شعر، به گونه اي كه بتواند برموسيقي دروني بيفزايد و تأثير سخن را بيشتر سازد. اگر واژه اي در آغاز و پايان بيتي تكرار شود، آن را «تصدير» مي نامند. تكرار زماني پديد مي آيد كه كلمه اي دوبار يا بيشتر تكرار شود.  

 

مراعات نظير

ارغوان جام عقيقي به سمن خواهد داد / چشم نرگس به شقايق نگران خواهد شد
مجنوب رخ ليلي چو قيس بني عامر / فرهاد لب شيرين چون خسرو پرويزم

ارغوان، سمن،‌نرگس و شقايق نام گل هايي است كه در بيت آمده اند. گويي هر يك نام ديگري را كه نظيرو هم جنس آنان بوده، به ياد شاعر آورده است . زيبايي و تناسبي كه در بيت احساس مي شود از اين نام ها پديد مي آيد.
شاهد دوم را بخوانيد، هر مصراع، داستان عاشقانه اي را به ياد شما مي آورد.نخستين مصراع نام «مجنون، ليلي و قيس بني عامر» را در بردارد. مجنون لقب قيس بني عامر است كه عاشق ليلي است و داستان ليلي و مجنون سرگذشت دل دادگي اين دو است. در مصراع دوم، فرهاد و شيرين و خسرو و پرويز قهرمانان داستان خسرو شيرين اند. تناسبي كه در مصراع اول و دوم احساس مي شود، آن جاست كه نام هايي كه در هر مصراع آمده اند نام قهرمانان يك داستان است و اين تناسب، زيباي مي آفريند.
مراعات نظير: آوردن واژه هايي از يك مجموعه است كه با هم تناسب دارند. اين تناسب مي تواند از نظر جنس، نوع،‌مكان،‌زمان،‌همراهي و ... باشد.
مراعات نظير سبب تداعي معاني است. اين آرايه موجب تكاپوي ذهن مي شود در جست و جوي هم زاد و هر نوع تناسب به شرط آگاهي مي تواند يادآور اين هم زاد باشد. مراعات نظير بيش از همه آرايه ي ديگري در شعر و نثر فارسي بكار رفته است.

 

تلميح

ما قصه ي سكندر و دارا نخوانده ايم / از ما به جز حكايت مهر و وفا مپرس
گفت آن يار كزو گشت سردار بلند / جرمش اين بود كه اسرا هويدا مي كرد

در شاهد نخست، شاعر با آوردن دو نام اسكندر و دارا به ماجراهاي نبرد اسكندر مقدوني و داريوش سوم پادشاه هخامنشي اشارتي دارد و اين اشارت، براي كسي كه از آن آگاه باشد، اين دانسته ي تاريخي را به ياد مي آورد. تداعي اين رويداد كه موسيقي معنوي بيت بدان وابسته است. ذهن را به تلاش وا مي دارد و سبب كسب لذت ادبي مي گردد. در مصراع دوم «مهر و وفا» بيش تر يادآور عشق و دوستي است اما نام داستاني نيز بوده است. داستاني عاشقانه كه قهرمانانش «مهر» و «وفا» نام داشته اند و كسي كه اين اشاره ي باريك و لطيف را بداند، از بيت بيش تر لذت خواهد برد.
مثال دوم يادآور ماجراي بردار كردن حسين بن منصور حلاج، عارف مسلمان ايراني است كه بي آن كه سخن وي فهم شود، در سال 309 ه. ق در بغداد كشته و سوزانده شد. اشاره ي شاعرانه حافظ چنين داستان پرماجرايي را براي خواننده تداعي مي كند و او از اين تداعي لذت مي برد.
تلميح : اشاره اي است به بخشي از دانسته هاي تاريخي، اساطيري و ...
ارزش تلميح به ميزان تداعي اي بستگي دارد كه از آن حاصل مي شود. هر قدر اسطوره ها و داستان هاي مورد اشاره لطيف تر باشند تلميح تداعي لذت بخش تري را به وجود مي آورد. لازمه ي بهره مندي از تلميح آگاهي از دانسته ي است كه شاعر يا نويسنده بدان اشاره مي كند. تلميحات گاه مانند مثال او و آخر، مراعات نظير هستند.  

 

 

 

 

تضمين

چشم حافظ زير بام قصر آن حوري سرشت / شيوه ی« جنات تجري تحت الانهار» داشت
چه خوش گفت فردوسي پاك زاد / كه رحمت بر آن تربت پاك باد
«ميازار موري كه دانه كش است / كه جان دارد و جان شيرين خوش است»
درويش بي معرفت نيارامد تا فقرش به كفرانجامد، «كاد الفقر و ان يكون كفرا».
در مصراع اول شاعر بخشي از آيه هشتم سوره البينه (98) را در كلام خويش عيناً به كار برده است. او ضمن آن كه در بيان مقصود خويش از اين آيه استفاده كرده، با ايجاد تنوع در كلام سبب شده است كه ذهن به وادي ديگري پاي نهد.در شاهد دوم، سعدي بيتي را عيناً از فردوسي در سخن خوش آوره و خود با ذكر نام فردوسي به اين نكته اشاره كرده است. در آخرين شاهد ، سعدي بخشي از يك حديث را به عينه در كلام خويش آورده و به اصطلاح آن را تضمين كرده است. ارزشمندي اين تضمين، ايجازي است كه در آن وجود دارد.
تضمين : آوردن آيه، حديث ،‌مصراع يا بيتي از شاعري ديگر را در اثناي كلام تضمين گويند. تضمين با ايجاد تنوع سبب التذاذ(لذت بردن) خواننده مي شود. پديد آورنده ايجاز در كلام است و آگاهي شاعر را از موضوعات مختلف نشان مي دهد.

تضاد

 

گفتي به غم بنشين يا از سرجان برخيز / فرمان بدمت جانا، بنشينم و برخيزم
شادي ندارد آن كه ندارد به دل غمي / آن را كه نيست عالم غم، نيست عالمي
تو نه مثل آفتابي كه حضور و غيبت افتد / دگران روند و آيند و تو همچنان كه هستي
در بيت اول، دو فعل (بنشين و برخيز) به كار رفته است. اين دو فعل از نظر معني ضد يك ديگرند. شادي كلمه اي است كه بيت با آن آغاز شده و غم كه متضاد آن است. (حضور و غيبت) در مصراع اول و (روند و آيند) در مصراع دوم با يك ديگر تضاد دارند.
تضاد : آوردن دو كلمه با معني متضاد است در سخن براي روشنگري ، زيبايي و لطافت آن تضاد قدرت تداعي دارد و از اين رو سبب تلاش ذهني مي شود . تضاد در شعر و نثر به كار مي رود.

از دم صبح ازل تا آخر شام ابد/  دوستي ومهر بر يك عهد و يك ميثاق بود

بر در شاهم گدايي نكته اي در كار كرد/ گفت بر هر خوان كه بنشينم خدا رزاق بود

 

تناقض  (پارادوكس):

هرگز وجود حاضر غايب شنيده اي / من در مين جمع و دلم جاي ديگر است
كي شود اين روان من ساكن / اين چنين ساكن روان كه منم
كوش ترحمي كو كز ما نظر نپوشد / دست غريق يعني فرياد بي صدايم
از تهي سرشار، جويبار لحظه ها جاري است.
در بيت اول ،‌«حاضر و غايب» به هم اضافه شده اند و غايب، صفت حاضر واقع گرديده است.
به تعبير ديگر، اين دو صفت متناقض اند. موسيقي معنوي بيت، از اين آرايه ي شاعرانه – كه نوعي تناقض است – پديد مي آيد. اين آرايه را تناقض (پارادوكس) مي ناميم.
در مثال دوم ، واژه هاي «ساكن» و «روان» هر يك دو بار بكار رفته است . اين دو واژه ضد يكديگرو به تعبيري دقيق متناقض اند. يعني بود يكي بدون ترديدف نبود ديگري را در پي خواهد داشت اما شاعر در مصراع دوم با اين دو واژه چه كرده است.«روان» را صفت «ساكن» قرارداده و هنرمندانه مخاطب خويش را اقناع كرده است كه امري را كه عقلاً غيرممكن به نظ مي رسد، بپذيرد. اين آرايه ي هنرمندانه ذهن مخاطب را درگير مي كند و به كاوش وا مي دارد.به اين ترتيب، تلاش ذهني لذت بيشتري را عايد خواننده خواهد كرد.
در مثال سوم، شما با تركيب «فرياد بي صدا» رو به رو مي شويد.
تناقض (پارادوكس): آوردن دو واژه يا دو معني متناقض است در كلام، به گونه اي كه آفريننده ي زيبايي باشد. زيبايي تناقض در اين است كه تركيب سخن به گونه اي باشد كه تناقض منطقي آن از قدرت اقناع ذهني و زيبايي آن نكاهد.  (نمونه های دیگر : روشن تر از خاموشی ، خفتگان بیدار ،شولای عریانی ، فقیران منعم،گدایان شاه)

 

 

حس آميزي

ببين چه مي گويم.
خبر تلخي بود.
بود بهبود ز اوضاع جهان مي شنوم/ شادي آورد گل و باد صبا شاد آمد
گوينده از شما مي خواهد كه سخن و گفته ي او را ببينيد، يعني به جاي شنيدن ، سخن او را ببينيد. اين آميختن دو حس را با يك ديگر «حس آميزي» گويند.
ما بو را از طريق حس بويايي و با بيني احساس مي كنيم اما شعر اين دو حس را با يكديگر آميخته و اين از عوامل ايجاد موسيقي معنوي در شعر اوست.
حس آميزي : آميختن دو يا چند حس است در كلام، به گونه اي كه با ايجاد موسيقي معنوي به تأثير سخن بيفزايد و سبب زيباي آن شود.  

صدای شکفتن دل با نسیم محبت مشام جان را می نوازد.

 

 

ايهام

بي مهر رخت،‌روز مرا نور نمانده است / و ز عمر مرا جز شب ديجور نمانده است
خانه زندان است و تنهايي ضلال / هر كه چون سعدي گلستانيش نيست
در بيت نخست واژه مهد چند معني دارد: بدون محبت روي تو، روز من سياه است. اكنون مهر را به معني خورشيد بگيريد معني مصراع يعني اينكه :‌بدون خورشيد روي تو روز من سياه است. به احتمال قوي قصد شاعر معني دوم ، يعني خورشيد بوده است. اما او خواسته با ذهن خواننده بازي كند تا نخست به معني اي كه درست نيست دل خوش كند و سپس معني درست را دريابد. اين سرگرداني ذهن، منشأ لذتي است كه خواننده احساس مي كند. اين بازي شاعرانه را (ايهام ) مي خوانيم.
ايهام : آوردن واژهاي است با حداقل دو معني كه يكي نزديك به ذهن و ديگري دور از ذهن باشد. مقصود شاعر معمولاً معني دور و گاه هر دو معني است. در ايهام،‌واژه يا عبارت به گونه اي است كه ذهن بر سر دو راهي قرار مي گيرد و نمي تواند در يك لحظه يكي از دو معني را انتخاب كند. زماني مي توانيم آرايه ايهام را دريابيم كه از معاني مختلف واژه ها و عبارت ها آگاه باشيم.

گفتم غم تودارم گفتا غمت سرآید/ گفتم که ماه من شو گفتا اگر برآید

جان ريخته شد با تو، آميخته شد با تو / چون بوي تو دارد جان ،‌جان را هله بنوازم

باغبان محبت همیشه نگران پرپر شدن غنچه هااست.

ايهام تناسب

چنان سايه گسترد بر عالمي / كه زالي نينديشد از رستمي
ماهم اين هفته برون رفت و به چشم سالي است / حال هجران تو چه داني كه چه مشكل حالي است
در شاهد نخستين ، واژه (زال) به كار رفته است. با بودن واژه رستم در پايان مصراع ذهن آدمي به سوي اين معني مي رود كه زال در اين مصراع نام پدر رستم است در حالي كه اين معني درست نيست. زال در اين جا به معني پيرزن (پيرسفید موي) است. اين ترديد و دودلي ، ذهن را به تكاپو و جست و جوي معني درست وا مي دارد و سبب اين تكاپو همان كاربرد واژه زال است كه دو معني دارد. اين آرايه شاعرانه را (ايهام تناسب) مي ناميم زيرا در آن واژه اي با دو معني به كار مي رود يك معني آن قطعاً پذيرفتني و درست است و معني ديگر با بعضي از اجزاي كلام تناسب دارد، يعني يك مراعات نظير دارد.
ايهام تناسب :‌آوردن واژه اي است با حداقل دو معني كه يك معني آن مورد نظر پذيرفتني است و معني ديگر نيز با بعضي از اجزاي كلام تناسب دارد.ايهم تناسب با درگير ساختن ذهن خواننده بر سر انتخاب يك معني، لذت ادبي ايجاد مي كند. تفاوت ايهام با ايهام تناسب در اين است كه در ايهام، گاه هر دو معني پذيرفتني است اما در ايهام تناسب تنها يك معني به كار مي آيد و معني دوم با واژه يا واژه هاي ديگر يك مراعات نظير مي سازد. ايهام تناسب در شعر سعدي و حافظ فراوان است.

ماهم اين هفته برون رفت و به چشم سالي است / حال هجران تو چه داني كه مشكل حالي است

واژه ی ماه : به معنی محبوب شاعر و دیگری ماه آسمان کاربرد دارد که در معنی ماه آسمان ، با واژه های هفته و سال تناسب (مراعات نظیر) دارد.

 

‌لف و نشر

اي نور چشم مستان،‌در عين انتظارم / چنگي حزين و جامي بنواز يا بگردان
اي شاهد افلاكي در مستي و در پاكي / من چشم تو را مانم، تو اشك مرا ماني
آن نه زلف است و بنا گوش كه روز است و شب است / و آن نه بالاي صنوبر كه درخت رطب است
معني آب زندگي و روضه ي ارم / جز طرف جويبار و مي خوشگوار چيست
شاعر نخست دو مفعول (چنگي حزين و جامي) را بيان كرده و در پي آن دو فعل (بنواز و بگردان) را آورده است و اين تشخيص را كه كدام فعل از آن كدام مفعول به عهده ي مخاطب خويش نهاده است. ذهن در پي يافتن اين پيوند ، به تكاپو مي افتد و همين امر سبب التذاد ادبي خواننده است. بخشي از موسيقي معنوي بيت از اين آرايه برمي خيزد كه آن را «لف و نشر» مي گوييم.
لف و نشر : آوردن دو يا چند واژه است در بخشي از كلام كه توضيح آن ها در بخش ديگر آمده است. رابطه ي لف و نشر «مفعول و فعل» ،‌«فاعل و فعل» ، «مشبه و مشبه به» ، «مسنداليه و مسند» ،‌«اسم و متمم» ،‌«اسم و صفت» و ... است.
لف و نشر دو گونه است:
اگر نشرها به ترتيب توزيع لف ها باشد، «مرتب» ناميده مي شود و اگر چنين نباشد «مشوش» (به هم ريخته )ا ست.
لفت و نشر مرتب، ... تر از مشوش است. موسيقي معنوي كه از لف و نشر حاصل مي شود، به دليل درگيري ذهن براي يافتن ارتباط لف و نشرها است.  

 

اغراق (بزرگ نمایی)

كه گفتت برو دست رستم ببند؟ / نبند مرا دست،‌چرخ بلند
اگر چه نقش ديوارم به ظاهر از گران خوابي / اگر رنگ از رخ گل مي پرد، بيدار مي گردم
در مثال نخستين كه از شاهنامه انتخاب كرده ايم، رستم چنين ادعا مي كند كه فلك هم نمي تواند دست او را ببندد؛ يعني از نظر قدرت و توانايي براي خود صفتي مي آورد كه بيش از حد معمول است.ادعاي صفتي اين گونه كه گاه عقلاً و عادتاً پذيرفتني نيست «اغراق» مي ناميم. اغراق ذهن را به درگيري مي كشاند كه براي آن لذت بخش است و زيبايي بيت در همين اغراق نهفته است. اغراق در شاهنامه ي فردوسي بيش از هر اثر ديگري به كار رفته اس؛ زيرا مناسب ترين ابزار براي تصويرجهاني حماسي است. در مثال دوم، شاعر براي اثبات اين كه خوبش سبك است ادعا مي كند كه حتي اگر رنگ از روي گل بپرد ، بيدار مي شود. اين ادعا در عالم واقع پذيرفتني نيست اما در شعر نوعي خيال انگيزي پديد مي آورد كه در خواننده ايجاد لذت مي كند.
اغراق : ادعاي وجود صفتي در كسي يا چيزي است؛ به اندازه اي كه حصول آن صت در آن كس يا چيز بدان حد، محال يا بيش از حد معمول باشد.
اغراق از اسباب زيبايي و مخيل شدن شعر و نثر است. شاعر به ياري اغراق، معاني بزرگ را خرد و معاني خرد را بزرگ جلوه مي دهد.
زيبايي اغراق در اين است كه غيرممكن را طوري ادا كند كه ممكن به نظررسد.
اغراق، ذهن خواننده را به تكاپو وا مي دارد و اين تلاش ذهني سبب كسب لذت ادبي است.
اغراق مناسب ترين اسباب براي تصوير يك دنياي حماسي است، بنابراين در شاهنامه و آثار حماسي ديگر از آن بسيار استفاده شده است.

به گرز گران دست برد اشکبوس / زمین آهنین شد سپر آبنوس

شود کوه آهن چو دریای آب / اگر بشنود نام افراسیاب

 

حسن تعليل

هنگام سپيده دم خروس سحري / داني ز چه رو همي كند نوحه گري
يعني كه نمودند در آيينه ي صبح / از عمر شبي گذشت و تو بي خبري
به نخستين مثال دقت كنيد،آيا هرگز فكر كرده ايد كه چرا خروس به هنگام سحر مي خواند؟ كسي پاسخ واقعي اين سؤال را نمي داند. تنها مي توان گفت كه اين از خصلت ها و غرايز طبيعي اين حيوان است. اما شاعر در مثال اول براي خواندن خروس سحري علتي خيالي مي آورد. او مي گويد كه خروس بدان سبب ناله سر مي دهد كه در آيينه ي صبح حقيقتي را مي بيند و آن اين است كه از عمد ما روي ديگر گذشته و ما هم چنان در بي خبري مانده ايم. ناله سردادن خروس در غم اين بي خبري است. اين علت ادعايي كه سخت پذيرفتني مي نمايد و توان اقناع مخاطب را دارد، عامل اصلي موسيقي معنوي موجود دراين بيت است.
در مثال دوم‌، دوست شاعر از وي گله مند است كه چرا با بودن او ، شاعر از ديگران سخن گفته است، علتي كه شاعر براي كار خويش مي آورد، علتي ادعايي و خيالي اما واقعاً دل پذير است او خطاب به دوست خويش مي گويد: اگر از تو سخن نمي گويم و درباره ديگران حرف مي زنم خلاف عهد نكرده ام؛ زيرا تو را چنان دوست مي دارم كه در ميان جان من هستي و دوستي ديگران به حدي است كه فقط بر زبان من جاري اند و طبيعي است كه از كسي كه بر سر زبان است، بيش تر سخن مي رود تا آن كه در ميان جان جاي دارد زيبايي بيت از اين علت سازي خيالي برخاسته است.
حسن تعليل : آوردن علتي ادبي و ادعايي است براي امري، به گونه اي كه بتواند مخاطب را اقناع كند. اين علت سازي مبتني بر تشبيه است و هنر آن زيبا يا زشت نمودن چيزي است با وجود اين كه حسن تعليل ، واقعي ، علمي و عقلي نيست. مخاطب آن را از علت، اصلي دلپذيرتر مي يابد و از زيبايي آن نيز در همين نكته است. اين آرايه در شعر و نثر بكار مي رود. 

[ جمعه بیست و چهارم شهریور 1391 ] [ 12:51 بعد از ظهر ] [ ] [ ]
کنایه ها در ادبیات 2

ب از سر کسی گذشتن:کارش به پایان رسیدن

آب خوردن(دمی آب خوردن پس از بد سگال) :آسایش و بهرمندی در زندگی

آب در دهان خشک شدن: ترسیدن

آخ نگفتن: ابراز ناراحتی نکردن

آسمان جل: بی چیز و فقیر

آفتاب از کدام سمت درآمده:اتفاق غیر منتظره ای پیش آمده

از پا افتادن: ناتوان شدن

از جا در رفتن:بسیار عصبانی شدن

از چشم کسی دیدن: او را مقصر دانستن

از زیر سنگ پیدا کردن:یافتن چیزی به دشواری

اسب را پی کردن: رم دادن اسب،دور کردن اسب

اسب فصاحت را در میدان بلاغت راندن:شیوا و رسا سخن گفتن

با سر دویدن : با شوق فراوان به سوی کسی رفتن

باب دندان: مطابق میل،مورد علاقه،دلخواه

باز جای شدن: برگشتن

بالا کشیدن: خوردن ، تصرف کردن

بچه قنداقی:ساده و بی تجربه بودن

بر مرکب چموش سخن سوار شدن:در سخن گفتن مهارت داشتن

برآویختن:جنگینن،درگیر شدن

برآهتختن:بالا بردن،کشیدن(گرز)

برافراختن بازو: بالابردن شمشیر

برای چیزی تره خورد کردن:اهمیت دادن بدان چیز

برو برگرد نداشتن : قطعی و مسلم بودن ؛ ایراد نداشتن

بسمل کردن: سربریدن

به باغ بینش در گشودن:آگاهی دادن

به تته پته افتادن:بریده بریده حرف زدن

به تیر غیب کشتن: افراد ناشناس کسی را کشته اند

به درک فرستادن: کشتن

به سرآوردن زمان :به پایان رساندن عمر

به سربردن وفا:به عهدوپیمان خود وفادار ماندن

به میدان بودن:پایداری و مبارزه کردن

بی پا : بی اساس

بی چشم و رو : بی حیا

بی دست و پا: ناتوان، بی عرضه

پا بر زمین فشردن: نشان دادن خشم و مصمم شدن ؛پافشاری

پاپی شدن: پافشاری در کار؛ پی گیری

پای افتادن: اتفاق افتادن؛ فراهم شدن شرایط

پای بسته بودن: گرفتار بودن، وابستگی داشتن

پر نزدن پرنده: بسیار ساکت بودن

پریدن رنگ شب : فرا رسیدن صبح،روشن شدن هوا

پشت بر وطن کردن: آواره شدن

پشت دست را داغ کردن: خود داری جدی از انجام کاری

پنجه در یقه افکندن:درگیر شدن

پولک شدن دستمال: گریه کردن، از اشک خیس  شدن

پیر شدن:عمر طولانی داشتن

تا ابر غبار برخاستن: به سرعت تاختن

تا خرخره خوردن: پرخوری کردن

تا کردن ( با رعیتش مثل برادر  بزرگ تا می کرد):مدارا نمودن،با احترام وگذشت رفتار نمودن

تلکه کردن: پول یا مال کسی را با فریب گرفتن

تیغ کشیدن آفتاب: طلوع خورشید

جام باده جفت بودن: شراب خواری

جامه پاکیزه داشتن:خود را از آلودگی ها  و وابستگی هاپاک کردن

جر کردن: جنگیدن

جلوی کسی درآمدن:توانایی خود را به دیگری نشان دادن؛خوب پذیرایی کردن

چانه گرم شدن:پر حرفی

چانه گرم شدن:پر حرفی

چراغ بر کردن: روشن کردن چراغ؛ تلاش برای آزادی و رهایی

چراغ های ذهن روشن بودن: فهمیدن،درک کردن

چشم به هم زدن:زمان بسیار کوتاه

چشم داشتن: امید و انتظار داشتن

چشم در راه بودن: منتظر بودن

چند مرده حلاج بودن: چقدر توانایی انجام کاری را داشتن

چه خاکی به سر بریزم: چه کار باید بکنم

چهار چشمی مواظب بودن: دقت و مراقبت بسیار داشتن

چین برجبین افکندن:ناراحت و اندوهگین شدن

چین به صورت انداختن:ناراحت شدن،اهمیت ندادن

حرف چیزی را نزدن: غیر ممکن بودن کاری

حساب کهنه پاک می کرد: عقده های گذشته را خالی می کرد

خروس خوان: صبح زود

خشت زدن : پر حرفی کردن

خط کشیدن:صرف نظر کردن،نادیده گرفتن

خم به ابرو نیاوردن: اهمیت ندادن

خود را از تک و تا نینداختن: خود را نباختن

خوشه چین بودن: فقیر وبی چیز

خیره ماندن:تعجب کردن

داغ شدن پلک : گریه کردن

دامن از دست رفتن:اختیار خود را از دست دادن

در راه دین آمدن: مومن و دین دار شدن

در رکود نشستن بودن:بی حرکت بودن

در سحر زدن: تلاش کردن برای آزادی و رهایی

در یک چشم به هم زدن: زمان بسیار کم

درآشفتن(اندرآشفتن):ب آشفته شدن،خشمگین شدن

درصلح برروی هم بستن: تصمیم جدی برای جنگیدن

دست بر سر کوفتن : به شدت تاسف خوردن

دست بوسیدن:تحسین کردن (سپهر آن زمان دست او داد بوس)

دست به دامان شدن:کمک خواستن

دست بیخ گلوی کسی گذاشتن: جلوی اعتراض کسی را گرفتن

دست روی دست گذاشتن:کاری نکردن

دست روی کسی بلند کردن:تنبیه نمودن کسی

دست و پا کردن: تهیه کردن

دستگیرش نشده بود: متوجه نشده بود

دل از دست رفتن:عاشق شدن،عشق و بی قراری

دل به دریا زدن: شجاعت نشان دادن در انجام کار بزرگ

دل پر از کسی داشتن: بسیار ناراحت بودن از کسی

دلی از عزا درآوردن : سیر خوردن؛جبران گرسنگی کردن

دم برآوردن: حرف زدن

دم زدن:حرف زدن،سخن گفتن

دندان به دندان خاییدن:دشمنی کردن

دو دل ماندن: مردد و بلاتکلیف بودن

دیده بر هم زدن:زمان اندک

دیوار صوتی را شکستن:پرگویی کردن ، بلند حرف زدن

راست راه رفتن: درست زندگی کردن،درستکاربودن

راضی نبودن به آزار مورچه: بسیار مهربان بودن

رجز خواندن: خود ستایی کردن

رنجه داشتن: آزار دادن

رنگ از رخ پریدن:

رنگ باختن فلک: ترسیدن فلک

رو نهان کردن: پنهان شدن ، گوشه گیری

روسیاه ماندن: شرمنده شدن

روی حرف خود ایستادن:پای بند بودن به نظر خود

روی خندان شدن انجمن:راضی و شادمان شدن جمع

روی کسی را زمین انداختن:به خواسته ی کسی توجه نکردن

زبانی به اندازه ی کف دست داشتن: جرئت حرف زدن داشتن

زیر بغل کسی را گرفتن: به کسی کمک کردن

ساخته بودن کاراز دست کسی: توانایی انجام کار داشتن

ساخته شدن کار: به پایان رسیدن ؛مردن (که شد ساخته کارش از زهر چشم)

ساعت شماری کردن:بسیار منتظر ماندن

سبک بار: آسوده خاطر، نداشتن وابستگی ،نادان وسبک عقل(شاید که بس ابله و سبک بارم)

سپرانداختن:تسلیم شدن

ستوه گشتن:خسته شدن،شکست خوردن

سر از خاک برداشتن:رستاخیز

سر به سنگ زدن: بسیار بی تاب و بقرار بودن

سر به گرد آوردن: کشتن، از بین بردن؛ نابون کردن

سر به گردون رفتن:اوج قدرت وشهرت

سر به گریبان کشیدن:اندیشیدن

سر به مُهر : دست نخورده

سر در گریبان فرو بردن: اندیشیدن؛ گاهی به مفهوم نگران  ومردد بودن به کار می رود

سر کسی را زیر سنگ آوردن:کشتن ، به گور فرستادن کسی

سرخ و سیاه شدن:خجالت زده

سردماغ آمدن:خوش حال شدن

سرکشی کردن:گستاخی،نافرمانی

سماق مکیدن: منتظر ماندن

سندروس شدن رخ: ترسیدن

سنگ دلی: بی رحمی

شاخ درآوردن:  تعجب بسیار

شستش خبر دار شده بود: آگاه شده بود

شکم را صابون زدن: به خود وعده دادن (وعده ی غذا)

صدا از ته چاه در آمدن: آرام سخن گفتن

صفرا فزودن: نتیجه عکس دادن (از قضا سرکنگبین صفرا فزود)

صیغه بلعت چیزی را صرف کردن:خوردن چیزی به ناحق، تصرف چیزی به ناحق

طلسم کسی را شکستن:گره از کار کسی گشودن،مشکل کسی را برطرف کردن

علم کردن به عالم: معروف کردن در جهان

عنان را گران کردن: ماندن ،نگه داشتن اسب

عنان گیر:راهنما

غمی شدن: خسته شدن

قد علم کردن:ایستادن، قدرت نمایی نمودن

قدم بر سر وجود نهادن:غرور و خود بینی را کنار نهادن

قدم به عالم وجود ننهاده بود: متولد نشده بود

قید چیزی را زدن:صرف نظر کردان از جیزی

کار به جان رسیدن: بیچاره سدن

کاسه کوزه یکی شدن: صمیمی شدن با کسی

کباده چیزی را کشیدن:ادعای انجام کار دشوار

کرکس صفت: مفت خور

کسی به در نمی زند: کسی به فکر دیگری نیست؛کسی از دیگری احوال پرسی نمی کند

کسی را روسفید کردن:ایجاد سربلندی و افتخار

کشتی شکستگان: نیازمندان کمک؛مصیبت دیدگان

کشیده ی آب نکشیده:سیلی محکم

کفری شدن: عصبانی شدن

کلکش را کندند: از بین بردن

کمان را به زه کردن:آماده کردن کمان برای تیراندازی

کمر بستن:آماده شدن

کمیتش لنگ بود:ضعیف بودن در کار

کوته دیدگی:کوته فکری ،سطحی نگری

گرد برافشاندن: به سرعت تاختن اسب

گل به سرخود زدن: تصمیم گیری به عهده ی خود بودن

لات و لوت: بی چیز و فقیر

لای کتاب را باز کردن:کتاب خواندن

لباس غضب برکردن: لباس قرمز رنگ پوشیدن

متکلم وحده شدن:به تنهایی حرف زدن

مثل جرز خیس خورده وارفتن: ناتوان شدن ، سست شدن و پهن شدن روی زمین

مثل شاخ شمشاد:سربلند و سر فراز

مرد میدان بودن: قدرتمند بودن

موم شدن سنگ خارا در دست کسی:بسیار قدرتمند بودن

مهار شتر را کشیدن:تصمیم داشتن

میخ آهنین در سنگ نرفتن: اثر نداشتن(سخن)

میدان دادن به کسی : فرصت دادن به اشخاص برای نشان دادن قابلیت هایشان

نبرد جستن : حریف طلبیدن

ندا به گوش کر زدن: تلاش بی فایده

نفس راست کردن: نفس تازه کردن

نگین پادشاهی به کسی دادن:نهایت بخشش، بخشش فراوان

نمک نشناس: ناسپاس

نوک جمع را چیدن: جمع را ساکت کردن، به کسی اجازه صحبت ندادن

هفت قرآن به میان: دورماندن از شر و بدی کسی

هفت کفن پوساندن:  خیلی زودتر (ازاین زمان )مردن

هم پای هم رفتن: همراه هم رفتن

هم عنان هم رفتن: همراه هم رفتن

[ جمعه بیست و چهارم شهریور 1391 ] [ 12:48 بعد از ظهر ] [ ] [ ]
تسبیح خداوند
تسبیح خداوند تعالي - بحر طویل

دوستان، آمده ام باز، كه اين دفتر ممتاز، كنم باز و شوم قافيه پرداز و سخن را كنم آغاز به تسبيح خداوند تبارك و تعالي كه غفور است و رحيم است، صبور است و حليم است، نصير است و رئوف است و كريم است، قدير است و قديم است. خدايي كه بسي نعمت سرشار به ما آدميان داده، گهرهاي گران داده، سر و صورت و جان داده، تن و تاب و توان داده، رخ و روح روان داده، لب و گوش و دهان داده، دل و چشم و زبان داده، شكم داده و نان داده، زآفات امان داده، كمالات نهان داده، هنرهاي عيان داده و توفيق بيان داده و اينها پي آن داده،‌كه از شكر عطا و كرمش چشم نپوشيم و زهر غم نخروشيم و زهر درد نجوشيم و تكبر نفروشيم و مي از ساغر توحيد بنوشيم و بكوشيم كه تا از دل و جان شكر بگوييم عنايات خداوند مبين را.

آفريننده ي دانا و خداوند توانا و مهين خالق يكتا و بهين داور دادار، كزو گشته پديدار، به دهر اين همه آثار، چه دريا و چه كهسار، چه صحرا و چه گلزار، چه انهار و چه اشجار، اگر برگ و اگر بار، اگر مور و اگر مار، اگر نور و اگر نار و اگر ثابت و سيار.

خدايي كه خبردار بود از همه اسرار، غني باشد و غفار، شود مرحمتش يار، درين دار و در آن دار، به اخيار و به زهاد و به عباد و به اوتاد و به آحاد و به افراد نكوكار، خدايي كه عطا كرده به هر مرغ پرو بال، به هر مار خط و خال، به هر شير بر و يال، به هر كار و به هر حال بود قبله ي آمال و شود ناظر اعمال، فتد در همه ي احوال از او سايه ي اقبال به فرق سر آن قوم كه پويند ره خير و نكوكاري و دينداري و هشياري و ايمان و صفا و كرم و صدق و يقين را.

آرزومندم و خواهنده كه بخشنده به هر بنده شكيبايي و تدبير و توانايي و بينايي و دانايي بسيار كه با پيروي از عقل ره راست بپوييم و زهر قصه ي شيرين و حديث نمكين پند بگيريم ونصيحت بپذيريم و چنان مردم فرزانه بدان گونه حكيمانه در اين دارجهان عمر سرآريم كه از كرده ي خود شرم نداريم و ره بد نسپاريم و به درگاه خدا شكر گزاريم كه ما را به ره صدق و صفا و كرم و عدل چنان كرده هدايت از سر لطف و عنايت كه زما خلق ندارند شكايت. به ازين نيست حكايت، به از اين چيست درايت، كه ز حسن عمل ما به نهايت، همه كس راست رضايت، چه خداوندو چه مخلوق خداوند، به گيتي همه باشند ز ما راضي و خرسند و به توفيق الهي بتوانيم در اين دار فنا زندگي سالم و بي دغدغه اي داشته باشيم و در آن دار بقا نيز خداوند كند قسمت ما نعمت فردوس برين را.

[ چهارشنبه هشتم شهریور 1391 ] [ 9:46 بعد از ظهر ] [ ] [ ]
قرابت معنایی
نمونه سوالات قرابت معنایی
هر حركت و جنبشي در اصل از جانب خداوند است:

- ز يزدان دان، نه از اركان، كه كوته ديدگي باشد              كه خطّي كز خرد خيزد، تو آن را از بنان بيني

- ما به دريا حكم طوفان مي دهیم           ما به سيل و موج فـــرمان مي دهيم

- رودها از خود نه طغيان مي كنند          آن چه مي گوييم ما، آن مي كننــد

- نقش هستي نقشي از ايوان ماست    خاك و باد و آب، سرگردان ماست

- سوزن ما دوخت، هر جا هر چه دوخت     زآتش ماسوخت،هرشمعي كه سوخت

- ما چو چنگيم و تو زخمه مي زنـــي    زاري از مـا نـي تـــو زاري مي كنـي

- ما چـو ناييم و نوا در ما ز توست   ما چو كوهيم و صدا در ما ز توست

- ما چو شطرنجيم اندر برد ومات   برد ومات ما ز تست اي خوش صفات

- روي كسي سرخ نشد بي مدد لعل لبت   بي تو اگر سـرخ بود از اثر غازه شود

- آتش عشق است کاندر نی فتاد        جوشش عشق است کاندر می فتاد

پنهان كردن اسرار عشق حق در دل، نهان داشتن راز (رازداري)

- چون كه اسرارت نهان در دل شود        آن مرادت زودتر حاصــل شود

- گفت پيغمبــر هر آن كو سر نهفت        زود گردد با مراد خويش جفت

- دانـــه چون انـدر زمين پنهـان شود    ســرّ آن سرسبــزي بستان شود

- زرّ و نقـــره گر نبــودندي نهــــان    پـرورش كي يافتندي زير كان

- رازنهان دار وخمش ورخمشي تلخ بود              آن چه جگرسوزه بود باز جگرسازه شود                                               

- هر كه را اســرار حــق آموختنـــد     مهــر كردند و دهـانش دوختند

- درون دلــت شهــــربنــد است راز   نگــر تا نبينـد درِ شهـــر بــاز

- عشـق با ســر بريــده گويد راز            زان كه داند كه سر بود غمّاز

عشق مايه ي كمال است:

- آتش عشـق است كانـدر مي فتاد               جوشش عشـق است كاندر ني فتاد

- چون شبنم اوفتاده بدم پيش آفتاب            مهرم به جان رسيدوبه عيّوق بر شدم                                             

- گويندروي سرخ تو سعدي كه زرد         كرد اكسيــرعشق برمسـم افتاد و زر شدم

فقط ماجراي درد عشق را عاشق دل سوخته مي داند:

- سينه خواهم شرحه شرحه از فراق         تا بگويم شـــرح درد اشتيــاق

- در نيــابد حــال پختـــه هيچ خام         پس سخن كوتاه بايد والسّلام

- چندت كنم حكايت،شرح اين قدركفايت         باقي نمي توان گفت الّا به غمگساران                                         

ابيات ذيل به خاصيّت دوگانه ي ني اشاره دارد:

- همچو ني زهري و ترياقي كه ديد    همچو ني دمساز و مشتاقي كه ديد

- ني حـديث راه پر خــون مي كند   قصه هــاي عشق مجنــون مي كند

- من به هر جمعيـــتي نالان شــدم     جفت بدحالان و خوش حالان شدم

حواس ظاهري از ادراك حقاق عاجز است:

- سـرّ من از ناله ي من دور نيست                       ليك چشم وگوش را آن نور نيست

- تن زجان وجـان زتن مستـور نيست                      ليك کس راديدجان دستور نيست

- توكي داني كه ليلي چون نكويي است              كزو چشمت همين برزلف و رويي است                                        

- اگر در ديده ي مجنـون نشيني             به غير از خـوبي ليـلي نبيــني

مصراع اوّل بيتِ:

«سرّ من از ناله ي من دور نيست               ليك چشم و گوش را آن نور نيست»

با بيتِ :رنگين سخنان در سخن خويش نهان اند              از نكهت خود نيست به هر حال جدا گل

راه عشق پر درد و رنج است، عاشقان بايد آن را تحمّل كنند:

- عشق را خواهي كه تا پايان بری             بس كه بپسنـديد بايد ناپسند

- زشت بايد ديد و انگاريدخوب               زهر بايد خورد و انگاريد قند

-دربيابان گربه شوق كعبه خواهي زدقدم            سرزنش هاگركندخارمغيلان غم مخور                                       

- به شادي و آسايش و خواب و خور         ندارند كــاري دل افــگارها

- چه فـــرهادها مــرده در كــــوه ها       چه حــلّاج ها رفتـه بر دارها

- كشيدنـــد در كـــوي دل دادگــان          ميـــان دل و كـــام ديوارها

- جمال كعبه چنان مي كشاندم به نشاط كه خارهاي مغيلان حریر مي آيد

عدم توجّه به تعلّقات و فقط توجّه به جانب معبود داشتن:

- مهين مهرورزان كـه آزاده اند                 بـريـزند از دام جان تــارهـا

- ولي رادمردان و وارستـــگان                  نبازنــد هـرگـز به مردارهـا

- هر كس به تمنّايي رفتند به صحرايي         ما را كه تو منظوري خاطر نرود جايي                                           

- اميد تو بیرون برد از دل همه اميدي            سوداي تو خالي كرد از سر همه سودايي                                       

- سجده نتوان كرد بر آب حيات              تا نيابم زين تن خاكي نجات

- گر مخيّر بكنندم به قيامت كه چه خواهي               دوست ما را و همه نعمت فردوس شما را

- دست از مس وجود چو مردان ره بشوي       تا كيمياي عشق بيابي و زر شوي                                         

- از مقامــات تبتّل تـا فنــا                          پلّه پلّه تا ملاقـــات خــدا

- الهي، گل هاي بهشت در پاي عارفان خار است ؛ جوينده ي تو را با بهشت چه كار است؟

- مي بهشت ننوشم ز جام ســـاقي رضوان              مرا به باده چه حاجت كه مست بوي تو باشم                            

- ســـرم به دنيا و عقبــي فـــرو نمي آيــد          تبـــارك ا... از اين فتنه ها كه در سـر ماست

- آرزوهاي دو عالـــم دستـگاه            از کـف خاكم غباري بيـش نيست

- فريب جهان را مخــور زينهـار              کــه در پـاي اين گل بود خـارها

- اي سـروپاي بسته به آزادگي مناز         آزاده من كه از همه عالم بـريده ام

- جز افسون و افسانه نبود جهـان              که بستنــد چشـم خشـايـارهـا

- به مجمعي كه درآيند شاهدان دو عالم         نظر به سوي تو دارم غلام روي تو باشم

- حديث روضه نگويم، گل بهشت نبويم       جمـــال حور نجويم دوان به سوي تو باشم

- خواب و خورت ز مرتبه ي خويش دور كرد        آن گه رسي به خويش كه بي خواب خور شوي

- از پاي تا سرت همه نور خدا شود                 دراه ذوالجـلال چو بي پا وسر شوي

بازگشت به عالم معنا يا مبدأ هستي، « كلُّ شيءٍ يرجِعُ الي اصلِهِ»،  و آيه ي شريفه ي :«انّا لِلّه و انّا اِليه راجعون»:

- هركسي كاودورماند از اصل خـويش          باز جوید روزگار وصل خويش

- ما ز درياييـم و دريا مي رويم                     ما ز بالاييم و بـالا مي رويـم

- خلــق چو مرغابيــان زاده ز دريــاي جان            كي كند اين‌جا مُقام مرغ كز‌آن بحر خاست؟                                                                                                                                            

- مـا به فلك بوده ايـم، يـار ملك بوده ايـم             باز همان جا رويم جمله، كه آن شهر ماست

- خود ز فلك برتريم، وز مَلَك افزون تريم         زين دو چـــرا نگذريم؟ منزل ما كبـــرياست.

-چنين قفسي نه سزاي چو من خوش الحاني است                روم به روضه ي رضوان كه مرغ آن چمنم

توصيف اغراق آميز حالات دروني:

- بــــرق با شــــوقم شـــراري بيش نيست   شعـــله طفــــل ني ســـــواري بيــــش نيست

- زين آتش نهفته كه در سينه ي من است          خورشيد شعله اي است كه در آسمان گرفت

بيتِ:«گفتم ببينمش مگرم درد اشتيـاق   ساكن شود، بديدم و مشتاق تر شدم»  با دو بيت زير از بوستان تناسب معنايي دارد:

- «دلارام در بــــر، دلارام جوي         لب از تشنگي خشك، بر طرف جوي

     نگويم كه بر آب، قادر نيند           كه بر شـاطي نيـل، مستسقي اند.»

اشتياق عاشق براي ديدار محبوب:

- با صد هزار جلوه برون آمدي كه من              با صد هزار ديده تماشا كنم تورا

-  تا رفتنش ببينم و گفتنش بشنوم                     از پاي تا به سر همه سمع وبصر شدم

- به حرص از شربتي خوردم مگیر از من كه بد كردم               بيابان بود و تابستان و آب سرد و استسقا

- سينه خواهم شرحه شرحه از فراق           تا بگويـم شـرح درد اشتيـاق

عظمت وجود انسان، توجه به دنياي درون:

- اي در لب بحــر، تشنه در خواب شده          وي بر سر گنج از گدايي مرده

- بيرون ز تو نيست هر چه در عالم هست     از خود بطلب هر آن چه خواهي كه تويي

- گر جام جهان نماي مي جويي تو                در صندوقي نهاده در سينه ي توست

- آيينه ي سكندر جام مي است بنگر                تا برتوعرضه دارد احوال ملك دارا

نكوهش حرص و دعوت به قناعت:

- كوزه ي چشـم حريصان پر نشد           تا صدف قانع نشـد پر دُر نشد

- چشم تنگ مـرد دنيـا دوست را         يا قناعت پر كنـد يا خـاك گـور

- قناعت سـر افرازد اي مرد هــــوش        سر پر طمع بـرنيـايد ز دوش

- روده ي تنگ به يك نان تهي پرگردد               نعمت روي زميـن پر نكنـــد ديــده ي تنگ

- ابلهي كو روز روشن شمع كافوري نهد          زود باشد كش به شب روغن نبيني در چراغ

اعتدال و ميانه روي:

- «خشم بيش از حد گرفتن وحشت آرد و لطف بي وقت هيبت ببرد.»

- درشتي و نرمي به هم در به است    چو فاصد كه جرّاح و مرهم نه است

- درشتي نگيـرد خــردمند پيش       نه سستي كه ناقص كند قدر خويش

- نه مر خويشتـــن را فـــزوني نهد     نه يك بـاره تن در مـذلّت دهـد

نگاه داشتن رسم دوستي:

- «دوستي را كه به عمري فرا چنگ آرند، نشايد كه به يك دم بيازارند.»

- سنگي به چند سال شود لعل پاره اي             زنهار تا به يك نفسش نشكني به سنگ

از وجود انسان هاي پاك سرشت گل و گياه مي رويد، گل نماد عاشق است:

- «هرسبزه كه بر كنار جويي رسته است                     گويي ز لب فرشته خويي رستـه است

    پا بر ســـر سبزه تا به خـــواري ننهــي                 كان سبزه ز خاك لاله رويي رسته است.»

- با صبا در چمن لاله، سحر مي گفتم                        كه شهيدان كه اند اين همه خونين كفنان

- به خون خـود آغشته و رفته اند                                چه گل هاي رنگيـن به جـوبارهـا

كم گويي و گزيده گويي، نكوهش پرگويي:

- چو خواهي كه گويي نفس بر نفس        نخــواهي شنيدن مگـر گفت كس

- فراوان سخـن باشد آكنـده گوش          نصيحت نگيــرد مگر در خمــوش

- صــدف وار گوهرشناسان راز              دهان جـز به لؤلؤ نكردند بـاز

- صد انداختي تير و هر صد خطاست      اگر هوشمندي يك انداز و راست

- كم آواز هرگــز نبيــني خجـــل        جوي مشك بهتر كه يك توده گل

- يك دستـــه گل دمـــاغ پــــرور        از خـرمن صد گیـاه بهتــــر

- حــذر كن ز نادان ده مرده گوي          چو دانا يكي گوي و پرورده گوي

- كم گوي و گزيده گوي چون دُر          تا ز انــدك تـو جهان شود پـر

     لاف از سخــن چو در توان زد           آن خشت بـود كـــه پر تـوان زد

گذر عمر و ناپايداري جهان:

- بنشين بر لب جوي وگذرعمر ببين            وين اشارت زجهان گذران مارا بس                                             

- هر دم از عمــر مي رود نفــسي                چـون نگه مي كنم نمــانْد بسي

- هر كه آمد عمارتي نو ساخت              رفت و منزل به ديگري پرداخت

- عمر برف است و آفتاب تموز              اندكي ماند و خواجه غرّه هنـوز

- ده روزه مهر گردون افسانه است و افسون          نيكي به جاي ياران، فرصت شمار يارا

- چه بايد نازش و نالش بر اقبالي و ادباري           كه تا بر هم زنی ديده، نه اين بيني نه آن بيني؟

- سرالب ارسلان ديدي زرفعت رفته برگردون؟        به مرو آ تا كنون در گل تن الب ارسلان بيني

- مي رود صبح و اشـارت مي كند                كاين گلستان خنده واري بيش نيست

- لاله وگل زخمـــي خميـــازه اند                 عيش اين گلشن خماري بيش نيست

- اي شــرر از همرهان غـافل مباش                 فرصت ما نيـز، باري بيــش نيست

- مشـو مغـرور گنج و ديناركه دنيــا                يـــاد دارد چون تو بسيــار

- وان دگر پخت و همچنان هوسي                وين عمـارت به سـر نبـرد كسي

بيتِ «دانش و آزادگي و دين و مروّت          اين همه را بنده ي درم نتوان كرد»

با بيتِ :«من آنم كه در پاي خوكان نريزم            مر اين قيمتي دُرّ لفظ دري را»  متناسب است.

كار بيهوده و ناصواب انجام دادن:

-هرکاونکاشت مهر و زخوبی گلی نچید    در رهگذار باد نگهبان لاله بود

- بـی فایـده هـر که عمر درباخت            چیـزی نخریـد وزر بینـداخت

- روشــني ها خواستنــد، امّا زدود           قصــرها افراشتنـد امّا به رود

- قصّه ها گفتند بي اصل و اسـاس             دزدها بگماشتند از بهر پاس

- درس ها خواندند امّا درس عــار             اسب ها راندند امّا بي فسـار

- ابلهی کاو روز روشن شمع کافوری نهد        زود باشد کش به شب روغن نبینی در چراغ

تجلّي و آشكار بودن جلوه اي از جمال معبود:

- شور و غوغايي برآمد از جهان          حسن او چون دست در يغما نهاد

- يار بي پرده از در و ديــوار        در تجــلّي است يـــا اولي الابصـار

- شمـع جويي و آفتـاب بلنـــد        روز بس روشـن و تو در شب تـار

- هر آن چيزي كه در عالم عيان است        چو عکسي ز آفتاب آن جهان است

- با صد هزار جلوه برون آمدي كه من               با صد هزار ديده تماشا كنم تو را

- درازل پرتو حسنت زتجــلّي دم زد               عشق پيدا‌شدوآتش به همه عالم زد

- و خدايي كه در اين نزديكي است              لاي اين شب بوها/پاي آن كاج بلند

- ناتانائيل، آرزو مكن كه خدا را در جايي جز همه جا بيابي هر مخلوقي نشاني از خداست.

نيكي كردن:

- دوردستان را به احسان ياد كردن همّت است              ورنه هر نخلي به پاي خود ثمر مي افكند

- تو نيكي مي كن و در دجله انداز                            كه ايزد در بيابانت دهد باز

- ده روزه مهر گردون افسانه است و افسون              نيكي به جاي ياران فرصت شمار يارا

- ز نيك و بدي ها به يزدان گراي      چو خواهي كه نيكيت ماند به جاي

- به گيتي نماند به جز نام نيك          هر آن كس كه خواهد سرانجام نيك

- به يزدان گراي و ز يزدان شناس        كه دارنده اويست و نيكي شناس

- بـد و نيك ماند ز مـا يادگـار            تـو تخـم بـدي تا تواني مكـار

- چنين است كيهـان ناپايــدار                 تو دروي به جز تخم نيكي مكار

- بيا تا جهان را به بـد نسپريــم                به كوشش همه دست نيكي بريم

- اي شرر از همرهان غافل مباش              فرصت ما نيز باري بيش نيست

ناتواني و عجز در شناخت، «العجزُ عَن درك الادراك، ادراك، مَنْ عَرَف ا... كَلَّ لِسانِهِ»:

- اين مدعيان در طلبش بي خبرانند      كان را خبري شد، خبري باز نيامد

- گر كسي وصف او ز من پرسد           بي دل از بي نشان چه گويد باز

- در صفتت گنگ فرو مانده ايم               من عَرَف ا... فرو مانده ايم

- هيچ مخلوقي او را هويدا نمي سازد (آندره ژيد)

عاشقان واقعي در برابر معبود دهان به اعتراض نمي گشايند:

- عاشقان كشتگان معشوق اند                      بـرنيايـد ز كشتگان آواز

- اي مرغ سحر عشق ز پروانه بياموز             كان سوخته را جان شد وآواز نيامد                                         

- مالك ملك وجود حاكم رد و قبول           هر چه كند جور نيست، ور تو بنالي جفاست

تحوّل و نوآوري:

- فسانه گشت و كهن شد حديث اسكندر                سخن نوآركه نورا حلاوتي است دگر                                         

- هين سخن تازه بگوتا دوجهان تازه شود             وارهدازحدّ جهان بي حدواندازه شود                                      

- آدمي در عالم خاكي نمي آيد به دست              عالمي ديگر ببايد ساخت واز                                       

مضمون آيه ي شريفه ي تُعِزُّ مَنْ تَشاء و تُذِلُّ مَنْ تَشاء:

- ارجمند گرداننده ي بندگان از خواري، در پاي افكننده ي گردن كشان از سروري

- همه غيبي تو بداني، همه عيبي تو بپوشي            همه بيشي تو بكاهي، همه كمّي تو فزايي

- يكي را بر آري به چرخ بلند                   نشانيش ناگه به خاك نژند

تغيير در نگاه و نگرش:

- ناتانائيل اي كاش عظمت در نگاه تو باشد.

- چشم ها را بايد شست جور ديگر بايد ديد.

- اگر در ديده ي مجنون نشيني                 به غير از خوبي ليلي نبيني

هر سخني را نبايد بر زبان آورد، زبان سرخ سر سبز مي دهد بر باد:

- مكن پيش ديوار غيبت بسي                   بُوَد كز پسش گوش دارد كسي

- آن به كه نظر باشد و گفتار نباشد         تا مدّعي اندر پس ديوار نباشد

- از آن مرد دانا دهان دوخته است           كه بيند كه شمع از زبان سوخته ست

- درون دلت شهربندست راز                      نگر تا نبيند درِ شهر باز

تحرّك و نفي ركود و تنبلي:

- چو ماكيان به درِ خانه چند بيني جور؟          چرا سفر نكني چون كبوتر طيّار؟

- از اين درخت چو بلبل بر آن درخت نشين                   به دام دل چه فرومانده اي چو بو تيمار؟

- زمين لگد خورد از گاو و خر به علّت آن /كه ساكن است نه مانند آسمان دوّار براي من خواندن اين كه شن ساحل ها نرم است، كافي نيست. مي خواهم پاي برهنه ام اين نرمي را حس كند.

رحمت عام خداوند:

-باران رحمت بي حسابش همه رارسيده وخوان نعمت بي دريغش همه جا كشيده.

- اديم زمين سفره ي عام اوست     چه دشمن بر اين خوان يغما چه دوست

- باران كه در لطافت طبعش خلاف نيست              در باغ لاله رويد و در شوره                                        

نفي رياكاري:

- علم از بهر دين پروردن ست نه از بهر دنيا خوردن.

- هر كه پرهيز و علم و زهد فروخت    خرمني گرد كرد و پاك بسوخت

- حافظا مي خور و رندي كن و خوش باش وولي   دام تزوير مكن چون دگران قرآن را

- صوفي نهاد دام و سر حقّه باز كرد         بنياد مكر با فلك حقّه باز كرد

- در ميخانه ببستند خدايا مپسند         كه در خانه ي تزوير و ريا بگشايند.

ظالم از ظلم خود در امان نيست:

- اگرزدست بلا برفلك رودبدخوي               زدست خوي بد خويش در بلا باشد.

- پادشاهي كه طرح ظلم افكند                 پاي ديوار مُلك خويش بكند

- مي شود اوّل ستمگر كشته ي بيداد خويش       سيل دايم بر سر خود خانه ويران كرده است.

- از تيرآه مظلوم ظالم امان نيابد      پيش از نشانه خيزد ازدل فغان كمان را

تكبّر و خودپسندي:

- اين جاهلان كه دعوي ارشاد مي كنند          در خرقه شان به غير «منم» تحفه اي مياب

- از تنور خودپسندي شد بلند                         شعله ي كردارهاي ناپسند

- برق عُجب آتش بسي افروخته                  وز شراري خانمان ها سوخته

تنها عاشق از درياي معرفت سير نمي شود:

- هر كه جز ماهي ز آبش سير شد                  هر كه بي روزي است روزش دير شد

- هر كه چون ماهي نباشد جويد او پايان آب             هر كه او ماهي بود كي فكر پايان مي كند

عمر را بيهوده تباه ساختن:

- هركونكاشت مهروز خوبي گلي نچيد      دررهگذار باد نگهبان لاله بود

- بي فايده هر كه عمر درباخت                 چيزي نخريد و زر بينداخت

مدهوش بودن عاشق:

- عشق چون آيد، برد هوش دل فرزانه را          دزد دانا مي كشد اوّل چراغ خانه را

- از در درآمدي و من از خود به در شدم        گويي كزين جهان به جهان دگر شدم

جمله هاي «خدا به انسان مي گويد: شفايت مي دهم از اين رو كه آسيبت مي رسانم ـ دوستت دارم /  از اين رو مكافاتت مي كنم» ازتاگور با اين بيت سعدي تناسب دارد:

- هر كه در اين بزم مقرّب تر است             جام بلا بيشترش مي دهند.


[ چهارشنبه هشتم شهریور 1391 ] [ 9:39 بعد از ظهر ] [ ] [ ]
[ جمعه دوازدهم خرداد 1391 ] [ 7:46 بعد از ظهر ] [ ] [ ]
الهی

[ چهارشنبه دهم خرداد 1391 ] [ 5:49 قبل از ظهر ] [ ] [ ]
نمونه سوال
جهت دریافت انواع نمونه سوالات امتحانی از تمام دروس به نشانیwww.hejrat-school.mihanblog.com مراجعه نمایید. 

[ دوشنبه هشتم خرداد 1391 ] [ 5:38 قبل از ظهر ] [ ] [ ]
سوال وپاسخ
جهت دریافت سوال وپاسخ نامه سوالات امتحانات هماهنگ به فهرست پیوند ها مراجعه نمایید .
[ جمعه پنجم خرداد 1391 ] [ 7:48 بعد از ظهر ] [ ] [ ]
پاتوق عمارها ، اخبار ، صالحون